Στις 17 Ιανουαρίου, ένας σιωπηλός μετασχηματισμός θα λάβει χώρα στα περίπου δύο τρίτα των ωκεανών του πλανήτη. Μια ιστορική συμφωνία των Ηνωμένων Εθνών, γνωστή ως η Συνθήκη των Υψιπέλαγών, τίθεται επίσημα σε ισχύ, δημιουργώντας το πρώτο νομικά δεσμευτικό παγκόσμιο πλαίσιο για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας στις διεθνείς υδάτινες ζώνες.
Για πρώτη φορά, δραστηριότητες πέραν των εθνικών δικαιοδοσιών – από την αλιεία μεγάλης κλίμακας έως την εξόρυξη βαθέων υδάτων και τη βιο-έρευνα – θα υπόκεινται σε εκτιμήσεις περιβαλλοντικών επιπτώσεων, σε θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές και σε κοινή επιστημονική εποπτεία.
Η συνθήκη, που έχει υπογραφεί από 145 έθνη και επικυρωθεί από 81 και πλέον, αποτελεί μία από τις ταχύτερες και ευρύτερες κινητοποιήσεις πολυμερούς περιβαλλοντικής διπλωματίας στην ιστορία του ΟΗΕ. Αντανακλά μια αυξανόμενη παγκόσμια συναίνεση ότι τα υψιπέλαγη – που για καιρό αντιμετωπίζονταν ως ένα αχανές σύνορο ανοιχτής πρόσβασης – δεν μπορούν πλέον να παραμείνουν ένα ρυθμιστικό κενό.
Ενώ η συνθήκη είναι διατυπωμένη στη γλώσσα της διατήρησης, αναμένεται να έχει γεωπολιτικές συνέπειες, ιδίως στην περιοχή του Ινδο-Ειρηνικού. Η Κίνα έχει επικυρώσει τη συμφωνία και θα δεσμεύεται από τους κανόνες της από την πρώτη ημέρα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αντίθετα, παραμένουν εκτός, έχοντας υπογράψει αλλά χωρίς να έχουν εξασφαλίσει ακόμα την έγκριση της Γερουσίας. Αυτή η απόκλιση δίνει στο Πεκίνο μια ισχυρή νέα διπλωματική θέση σε μια εποχή που η θαλάσσια διακυβέρνηση γίνεται τόσο στρατηγικά σημαντική όσο η ναυτική ισχύς.
Αυτό έχει σημασία, διότι ο ωκεανός δεν είναι πλέον απλώς ένα πεδίο για πολεμικά πλοία και εμπόριο. Είναι πλέον η αιχμή της επισιτιστικής ασφάλειας, της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, της γενετικής επιστήμης και της εξόρυξης πόρων. Ποιος θα καθορίσει τους κανόνες για αυτό το σύνορο θα διαμορφώσει όχι μόνο τα περιβαλλοντικά αποτελέσματα, αλλά και την πολιτική νομιμότητα.
Η Κίνα το κατανοεί αυτό. Έχει επενδύσει βαριά στην ωκεανογραφική επιστήμη, στη δορυφορική παρακολούθηση, στην πολική έρευνα και στη θαλάσσια μηχανική. Διαθέτει τον μεγαλύτερο στόλο αλιευτικών σκαφών μεγάλων αποστάσεων στον κόσμο, είναι πρωτοπόρος στην τεχνολογία υποβρυχίων βαθέων υδάτων και διαδραματίζει έναν ολοένα και αυξανόμενο ρόλο στη Διεθνή Αρχή Βυθού. Η επικύρωση της Συνθήκης των Υψιπέλαγών τοποθετεί την Κίνα εντός της αναδυόμενης νομικής αρχιτεκτονικής που διέπει όλους αυτούς τους τομείς.
Οι επικριτές θα επισημάνουν δικαίως την ένταση. Η κατασκευή τεχνητών νησιών από το Πεκίνο στη Νότια Σινική Θάλασσα, οι αλιευτικές της επιδοτήσεις και οι διεκδικητικές θαλάσσιες περιπολίες της έχουν βλάψει την περιβαλλοντική της φήμη στη Νοτιοανατολική Ασία. Ωστόσο, η διεθνής ηγεσία δεν χτίζεται μόνο σε αψεγάδιαστα αρχεία. Χτίζεται στη συμμετοχή στη διαδικασία θέσπισης κανόνων.
Με την είσοδό της στη Συνθήκη των Υψιπέλαγών, η Κίνα βοηθά τώρα στη διαμόρφωση του τρόπου καθορισμού των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών, του τρόπου εφαρμογής των προτύπων περιβαλλοντικών επιπτώσεων και του τρόπου διακυβέρνησης των γενετικών πόρων από τα βαθιά ωκεάνια νερά. Αυτοί οι κανόνες θα επηρεάσουν τα πάντα, από την εξόρυξη του βυθού έως τη διαχείριση των αλιευτικών πόρων σε ολόκληρο τον Δυτικό Ειρηνικό.
Εδώ είναι που η συνθήκη γίνεται στρατηγικά σημαντική. Η Νοτιοανατολική Ασία εξαρτάται από τους υγιείς ωκεανούς για τροφή, τουρισμό και παράκτια προστασία. Τα έθνη της δεν διαθέτουν την ικανότητα να παρακολουθούν τα μακρινά ύδατα ή να επιβάλλουν πρότυπα βιωσιμότητας μόνα τους. Ένα δεσμευτικό παγκόσμιο πλαίσιο τους δίνει μοχλούς. Η συμμετοχή της Κίνας σημαίνει ότι το Πεκίνο δεσμεύεται τώρα, τουλάχιστον στα χαρτιά, στους ίδιους κανόνες διατήρησης που θέλουν να εφαρμόζουν οι γείτονές του.
Εν τω μεταξύ, η Ουάσινγκτον παραμένει η κυρίαρχη ναυτική δύναμη στον Ειρηνικό και ένας σημαντικός χρηματοδότης της θαλάσσιας επιστήμης, αλλά δεν δεσμεύεται νομικά από την πιο σημαντική ωκεάνια συμφωνία μιας γενιάς. Αυτό αποδυναμώνει την ικανότητά της να διεκδικεί την ηγεσία στη θαλάσσια διακυβέρνηση, ακόμη και ενώ πιέζει την Κίνα για τη θαλάσσια συμπεριφορά της.
Η περιβαλλοντική διπλωματία γίνεται μια μορφή “μαλακής ισχύος”. Οι χώρες που παρουσιάζονται ως υπεύθυνες διαχειρίστριες των παγκόσμιων κοινών αγαθών κερδίζουν επιρροή στα διεθνή φόρουμ, στις εμπορικές διαπραγματεύσεις και στις συζητήσεις για το κλίμα. Η επικύρωση της Κίνας της προσδίδει αξιοπιστία σε αυτούς τους τομείς, ιδίως μεταξύ των αναπτυσσόμενων παράκτιων κρατών που θεωρούν τη διατήρηση συνδεδεμένη με την οικονομική επιβίωση.
Η Συνθήκη των Υψιπέλαγών συμπίπτει επίσης με μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο που αντιμετωπίζεται ο ωκεανός. Για αιώνες, τα υψιπέλαγη αντιμετωπίζονταν ως μια παράνομη έκταση όπου όποιος έφτανε πρώτος μπορούσε να εξάγει τα περισσότερα. Αυτή η εποχή τελειώνει. Οι τεχνολογικές εξελίξεις επιτρέπουν πλέον στην ανθρωπότητα να εκμεταλλεύεται τα βαθιά ωκεάνια νερά με τρόπους που δεν ήταν ποτέ πριν δυνατοί – από την εξόρυξη πολυμεταλλικών οζιδίων έως τη συγκομιδή γενετικού υλικού για φαρμακευτικά προϊόντα.
Χωρίς κανόνες, αυτή η “μπλε οικονομία” κινδυνεύει να γίνει ένας αγώνας προς τα κάτω.
Η Κίνα έχει συμφέρον να αποτρέψει αυτό. Οι δικές της επενδύσεις στην ωκεανογραφική επιστήμη και στη βιώσιμη αλιεία εξαρτώνται από τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα. Έχει πολλά να χάσει από την κατάρρευση των οικοσυστημάτων, την παράνομη αλιεία και τη μη ρυθμιζόμενη εξόρυξη. Η επικύρωση της συνθήκης ευθυγραμμίζει τα περιβαλλοντικά συμφέροντα της Κίνας με τις γεωπολιτικές της φιλοδοξίες.
Τίποτα από αυτά δεν σβήνει τις διαμάχες στη Νότια Σινική Θάλασσα. Ωστόσο, αλλάζει το πλαίσιό τους. Η επόμενη φάση του ναυτικού ανταγωνισμού δεν θα διεξαχθεί μόνο με πλοία και δικηγόρους. Θα διεξαχθεί μέσω περιβαλλοντικών προτύπων, επιστημονικής συνεργασίας και ρυθμιστικών πλαισίων.
Εάν η Κίνα χρησιμοποιήσει τον ρόλο της στο πλαίσιο της συνθήκης για να προωθήσει ισχυρές προστασίες, διαφανή ανταλλαγή δεδομένων και ουσιαστικά θαλάσσια αποθέματα, θα ενισχύσει τον ισχυρισμό της για παγκόσμια ηγεσία, ανεξάρτητα από τις εκκρεμείς περιφερειακές διαμάχες. Εάν όχι, η αντίφαση μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας θα γίνει ακόμη πιο ορατή.
Για τη Νοτιοανατολική Ασία, αυτό το νέο νομικό τοπίο προσφέρει ευκαιρίες. Η Ένωση Εθνών Νοτιοανατολικής Ασίας μπορεί τώρα να συνδέσει τα αιτήματά της για αυτοσυγκράτηση και βιωσιμότητα με μια δεσμευτική παγκόσμια συμφωνία στην οποία η Κίνα είναι πλήρως συμμετέχουσα. Αυτό αλλάζει διακριτικά την διπλωματική ισορροπία.
Η Συνθήκη των Υψιπέλαγών δεν θα λύσει τις εντάσεις στη Νότια Σινική Θάλασσα. Ωστόσο, κάνει κάτι εξίσου σημαντικό: αλλάζει τι σημαίνει υπεύθυνη ισχύς στον ωκεανό. Το 2026 και μετά, η ναυτική ηγεσία θα μετράται όχι μόνο με στόλους και βάσεις, αλλά και με το ποιος προστατεύει τα τελευταία μεγάλα κοινά αγαθά του πλανήτη.
Σε αυτό το μέτωπο, η Κίνα μόλις τοποθετήθηκε εκεί που ήθελε – στο κέντρο των κανόνων, όχι έξω από αυτούς.
