Η Κίνα, μπροστά στην κλιμάκωση της σύγκρουσης στο Ιράν, υιοθετεί την αναμενόμενη διπλωματική γλώσσα: εκκλήσεις για αυτοσυγκράτηση, καταδίκη της στρατιωτικής κλιμάκωσης και προτροπές για διάλογο. Ωστόσο, πίσω από αυτήν την προσεκτικά διατυπωμένη διπλωματία, κρύβεται μια πιο σκληρή στρατηγική πραγματικότητα. Ό,τι συμβαίνει στο Ιράν έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ενεργειακή ασφάλεια του Πεκίνου, στην περιφερειακή του τοποθέτηση και στην παγκόσμια αντιπαράθεσή του με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Για την Κίνα, το Ιράν δεν είναι ένας ιδεολογικός σύμμαχος, όπως φαίνεται να είναι η Ρωσία. Η σχέση βασίζεται στον πραγματισμό. Την τελευταία δεκαετία, οι δεσμοί ενισχύθηκαν στο πλαίσιο μιας «ολοκληρωμένης στρατηγικής εταιρικής σχέσης», με αποκορύφωμα μια συμφωνία συνεργασίας 25 ετών που υπεγράφη το 2021.
Η ενέργεια βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της εταιρικής σχέσης. Το Ιράν έχει προμηθεύσει την Κίνα με σημαντικές ποσότητες αργού πετρελαίου – κατά μέσο όρο 1,38 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως το 2025 – συχνά σε προνομιακές τιμές και μέσω σύνθετων μηχανισμών πληρωμής που βοήθησαν την Τεχεράνη να παρακάμψει τις δυτικές κυρώσεις. Για το Ιράν, η Κίνα αποτελεί οικονομική σανίδα σωτηρίας. Για την Κίνα, το Ιράν είναι ένας χρήσιμος, αν και όχι αναντικατάστατος, προμηθευτής, εντός μιας ευρύτερης στρατηγικής διαφοροποίησης.
Αυτή η ασυμμετρία έχει σημασία. Το Ιράν εξαρτάται πολύ περισσότερο από την Κίνα, απ’ ό,τι η Κίνα εξαρτάται από το Ιράν. Παρόλα αυτά, η τρέχουσα κρίση αποκαλύπτει πώς ακόμη και μια περιορισμένη εξάρτηση μπορεί να δημιουργήσει δυσανάλογο στρατηγικό κίνδυνο.
Η πρώτη και πιο άμεση ανησυχία για το Πεκίνο είναι η ενεργειακή ασφάλεια. Η Κίνα παραμένει ο μεγαλύτερος εισαγωγέας αργού πετρελαίου παγκοσμίως. Ένα σημαντικό μέρος αυτών των εισαγωγών διέρχεται από το Στενό του Ορμούζ, ένα στενό θαλάσσιο σημείο συμφόρησης δίπλα στο Ιράν. Ακόμα κι αν οι ιρανικές εξαγωγές διαταραχθούν μόνο προσωρινά, οποιαδήποτε παρατεταμένη αστάθεια που απειλεί τις ναυτιλιακές διαδρομές ή αυξάνει το κόστος ασφάλισης θα έχει αντίκτυπο στα κινεζικά διυλιστήρια και στις βιομηχανικές αλυσίδες εφοδιασμού.
Μια ξαφνική κατάρρευση του καθεστώτος στην Τεχεράνη θα μπορούσε να ενισχύσει αυτή την αστάθεια. Βραχυπρόθεσμα, η πολιτική αναταραχή συχνά σημαίνει διαταραχή των εξαγωγών. Μακροπρόθεσμα, μια νέα ιρανική κυβέρνηση θα μπορούσε να επαναπροσανατολίσει τις ενεργειακές της σχέσεις, ενδεχομένως επαναδιαπραγματευόμενη υπάρχουσες συμβάσεις ή στρέφοντας την προμήθεια προς αγορές που προσφέρουν άρση κυρώσεων ή πολιτική ευθυγράμμιση. Για το Πεκίνο, ο κίνδυνος δεν είναι μόνο χαμένα βαρέλια, αλλά και χαμένοι προνομιακοί όροι.
Πέρα από το πετρέλαιο, η Κίνα έχει επενδύσει σε υποδομές και βιομηχανική συνεργασία στο Ιράν, στο πλαίσιο της ευρύτερης πρωτοβουλίας «Belt and Road Initiative». Σιδηροδρομικές συνδέσεις, συζητήσεις για την ανάπτυξη λιμανιών και συμφωνίες για βιομηχανικές ζώνες σχεδιάστηκαν για να ενσωματώσουν το Ιράν στους εμπορικούς διαδρόμους Ανατολής-Δύσης που εκτείνονται από τη δυτική Κίνα έως τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη.
Η αλλαγή καθεστώτος θα περιπλέξει αυτή την εικόνα. Μια νέα κυβέρνηση που θα επιδιώκει προσέγγιση με την Ουάσινγκτον ή στενότερη ενσωμάτωση με τις οικονομίες του Κόλπου θα μπορούσε να επανεξετάσει την κινεζική εμπλοκή σε στρατηγικούς τομείς. Οι συμβάσεις θα μπορούσαν να ανοίξουν εκ νέου. Οι όροι επενδύσεων θα μπορούσαν να αλλάξουν. Η ικανότητα του Πεκίνου να βασίζεται στο Ιράν ως έναν σχετικά σταθερό κόμβο στον χάρτη συνδεσιμότητας θα μειωνόταν.
Η γεωπολιτική διάσταση είναι εξίσου σημαντική. Το Ιράν έχει χρησιμεύσει ως ένα στοιχείο της στρατηγικής εξισορρόπησης της Κίνας στη Μέση Ανατολή. Το Πεκίνο έχει εργαστεί προσεκτικά για να διατηρήσει σχέσεις με όλους τους μεγάλους περιφερειακούς παίκτες, τοποθετώντας τον εαυτό του ως ουδέτερο οικονομικό εταίρο, αντί για προστάτη ασφαλείας.
Εάν το ιρανικό καθεστώς πέσει και αντικατασταθεί από μια κυβέρνηση πιο στενά ευθυγραμμισμένη με τις ΗΠΑ, η περιφερειακή ισορροπία θα μετατοπιστεί. Η διαπραγματευτική δύναμη της Κίνας στην Τεχεράνη θα συρρικνωθεί. Ενώ το Πεκίνο σχεδόν σίγουρα θα κινηθεί γρήγορα για να οικοδομήσει δεσμούς με οποιαδήποτε νέα ηγεσία, θα έχανε το πλεονέκτημα του να είναι ο κύριος οικονομικός εταίρος της Τεχεράνης κατά τα χρόνια της απομόνωσής της.
Ταυτόχρονα, η κρίση δημιουργεί πιθανές ευκαιρίες. Εάν οι ΗΠΑ εμπλακούν βαθύτερα σε μια άλλη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, το στρατηγικό τους εύρος θα μπορούσε να περιοριστεί αλλού. Το Πεκίνο έχει από καιρό εκτιμήσει ότι η αμερικανική υπερεπέκταση στον Κόλπο αποδυναμώνει την εστίαση της Ουάσινγκτον στον Ινδο-Ειρηνικό. Από αυτή την οπτική γωνία, η αστάθεια στο Ιράν θα μπορούσε έμμεσα να μειώσει την πίεση στην Κίνα στην Ανατολική Ασία, τουλάχιστον προσωρινά.
Ωστόσο, η παρατεταμένη αναταραχή στον Κόλπο απειλεί την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα, και η ανάπτυξη της Κίνας παραμένει σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από την εξωτερική ζήτηση και τις προβλέψιμες ροές ενέργειας. Ένας περιφερειακός πόλεμος που διαταράσσει τις ναυτιλιακές γραμμές ή πυροδοτεί μια παγκόσμια ύφεση θα έβλαπτε την Κίνα περισσότερο απ’ ό,τι θα ωφελούσε.
Εάν η ιρανική κυβέρνηση έπεφτε λόγω εξωτερικής στρατιωτικής πίεσης, θα ενίσχυε τις κινεζικές αφηγήσεις σχετικά με τον δυτικό παρεμβατισμό. Εάν η εσωτερική αναταραχή οδηγούσε σε αλλαγή καθεστώτος, η Κίνα θα αντιμετώπιζε μια πιο σύνθετη δοκιμασία: να δώσει προτεραιότητα στους μακροχρόνιους δεσμούς με την υπάρχουσα πολιτική ελίτ, ή να στραφεί προς μια νέα ηγεσία που διεκδικεί λαϊκή νομιμότητα.
Το Πεκίνο είναι πιθανό να συνεχίσει να τονίζει την αποκλιμάκωση, ενώ ταυτόχρονα προετοιμάζεται σιωπηλά για πολλαπλά σενάρια. Θα διατηρήσει κανάλια επικοινωνίας με τις υπάρχουσες ιρανικές αρχές, ενώ παράλληλα θα διερευνά επαφές πέρα από το σημερινό καθεστώς.
Το Πεκίνο είναι επίσης πιθανό να εμβαθύνει τη συνεργασία με άλλους παραγωγούς του Κόλπου. Σε ένα ασταθές περιβάλλον, η διαφοροποίηση γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη. Εάν η ιρανική προσφορά περιοριστεί, η Κίνα θα επιδιώξει να εξασφαλίσει εναλλακτικές μακροπρόθεσμες συμβάσεις για να προστατευθεί από τις σοκ τιμών.
Τέλος, η Κίνα θα αποφύγει τη στρατιωτική εμπλοκή. Παρά τις περιοδικές κοινές ναυτικές ασκήσεις με το Ιράν και τη Ρωσία, υπάρχουν ελάχιστες ενδείξεις ότι το Πεκίνο είναι έτοιμο να παράσχει εγγυήσεις ασφαλείας ή άμεση αμυντική υποστήριξη. Η στρατηγική του παραμένει ριζωμένη στην οικονομική διαπραγματευτική δύναμη, όχι στην προβολή ισχύος σε απομακρυσμένα θέατρα.
Η εξελισσόμενη κρίση στο Ιράν παρουσιάζει λοιπόν ένα παράδοξο για το Πεκίνο. Το Ιράν υπήρξε μια χρήσιμη πηγή προνομιακής ενέργειας, συμμετέχων σε σχήματα συνδεσιμότητας και αντίβαρο στην ευρύτερη στρατηγική εξισορρόπησης της Κίνας στη Δυτική Ασία. Ωστόσο, δεν υπήρξε ποτέ απαραίτητο. Ο βασικός στόχος της Κίνας δεν είναι η διατήρηση οποιουδήποτε συγκεκριμένου καθεστώτος στην Τεχεράνη. Είναι η διατήρηση της σταθερότητας, της πρόσβασης στην αγορά και της στρατηγικής ευελιξίας.
Εάν συμβεί αλλαγή καθεστώτος, το Πεκίνο θα προσαρμοστεί. Θα αναθεωρήσει τη διπλωματία του, θα επαναδιαπραγματευτεί τις συμβάσεις του και θα επιδιώξει να διατηρήσει την επιρροή του υπό νέες πολιτικές συνθήκες. Για την Κίνα, ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι να χάσει το Ιράν ως εταίρο. Είναι να χάσει την προβλεψιμότητα σε μια περιοχή από την οποία ρέει ζωτική οικονομική δύναμη.
