Σε μια εποχή νέων οικονομικών πολέμων, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να ενισχύσει τις προσπάθειές της για «απο-κίνδυνο» των σχέσεών της με την Κίνα, παρουσιάζοντας δύο νέες προτάσεις. Αυτές οι πρωτοβουλίες στοχεύουν στην αναβάθμιση του οικονομικού οπλοστασίου της Ένωσης και στη μείωση της μεγάλης εξάρτησης από την Κίνα για κρίσιμα ορυκτά, συμπεριλαμβανομένων των σπάνιων γαιών.
Η πρώτη πρόταση, μια «επικοινωνία για την οικονομική ασφάλεια», θα προσφέρει στην ΕΕ ένα «λειτουργικό σύστημα» για τη διαχείριση των εμπορικών, ανταγωνιστικών και οικονομικών της «όπλων». Αυτά τα εργαλεία θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως απάντηση σε πιέσεις, εκφοβισμό ή την «οπλοποίηση» εξαρτήσεων. Βασιζόμενη στην πρώτη στρατηγική οικονομικής ασφάλειας της ΕΕ που παρουσιάστηκε πριν από 2,5 χρόνια, η νέα πρωτοβουλία θα δώσει προτεραιότητα σε μακροχρόνιες εκτιμήσεις κινδύνου, που διενεργούνται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα 27 κράτη μέλη σε κρίσιμους τομείς.
Επιπλέον, θα δημιουργηθεί ένα νέο κέντρο πληροφοριών της ΕΕ για την παρακολούθηση οικονομικών απειλών σε πραγματικό χρόνο. Θα ελέγχει αν η Κίνα ή άλλες χώρες προσπαθούν να υπονομεύσουν τις προσπάθειες της Ευρώπης να μειώσει τις εξαρτήσεις της, ενώ θα τηρεί και μια «μαύρη λίστα» εταιρειών υψηλού κινδύνου που θα αποκλείονται από συμβάσεις και χρηματοδοτήσεις της ΕΕ. Ο στόχος, όπως δήλωσε ανώτερος αξιωματούχος της ΕΕ, είναι η δημιουργία μιας «κουλτούρας ετοιμότητας», κάτι που η Ένωση έχει στερηθεί.
Η Ένωση, έχοντας δεχτεί πλήγμα από τους ελέγχους της Κίνας στις σπάνιες γαίες και δείχνοντας δισταγμό απέναντι στην πίεση των αμερικανικών δασμών, συνειδητοποιεί την ανάγκη για ισχυρότερη πολιτική ευθυγράμμιση στην ατζέντα της οικονομικής ασφάλειας. Αντί να αναπτύξει άμεσα νέα «όπλα», η Επιτροπή σκοπεύει να χρησιμοποιήσει πιο επιθετικά τα υπάρχοντα εργαλεία, όπως το όργανο κατά της εξαναγκασμού, τον κανονισμό για τις ξένες επιδοτήσεις, το όργανο διεθνών προμηθειών και τα μέτρα κυρώσεων.
Οι έρευνες για ντάμπινγκ και επιδοτήσεις, που χρησιμοποιούνταν συχνά κατά της Κίνας, θα ξεκινούν πλέον με γνώμονα την οικονομική ασφάλεια. Η Επιτροπή θα εξετάζει όχι μόνο ενδείξεις αθέμιτου εμπορίου, αλλά και τον κίνδυνο οι κινεζικές πρακτικές να εξαλείψουν έναν κρίσιμο ευρωπαϊκό τομέα. Παρόλο που η Ευρώπη θα παραμείνει ανοιχτή σε ξένες επενδύσεις, θα επιβάλει αυστηρότερους όρους σε επενδύσεις υψηλού κινδύνου, προκειμένου να αποτρέψει νέες εξαρτήσεις, να προστατεύσει ευαίσθητες τεχνολογίες και δεδομένα, και να διασφαλίσει κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού.
Η Επιτροπή δεσμεύτηκε επίσης να αξιολογήσει μέχρι το τρίτο τρίμηνο του επόμενου έτους, εάν χρειάζεται ένα νέο εμπορικό εργαλείο για την αντιμετώπιση «αρνητικών παγκόσμιων εξελίξεων στην αγορά, όπως η πλεονάζουσα παραγωγή». Όπως δήλωσε ο επίτροπος εμπορίου Maros Sefcovic, «Για να παραμείνουμε ανθεκτικοί σε ένα μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό και γεωοικονομικό τοπίο, πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τα εργαλεία μας πιο στρατηγικά και με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα, ενώ παράλληλα να αναπτύξουμε νέα για την ενίσχυση της οικονομικής μας ασφάλειας».
Η δεύτερη πρόταση αφορά ένα σχέδιο δράσης για την «αποσύνδεση» από την κυριαρχία της Κίνας στα ορυκτά, το οποίο είναι μοντελοποιημένο στην απομάκρυνση της ΕΕ από την ρωσική ενέργεια μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022 (RePower EU). Μέσω του ReSource EU, που θα επιταχύνει την υλοποίηση του Νόμου για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες του 2023, η Επιτροπή στοχεύει στον περιορισμό των εξαγωγών απορριμμάτων μόνιμων μαγνητών σπάνιων γαιών έως τα μέσα του επόμενου έτους, μια κίνηση που, σύμφωνα με την ίδια, μπορεί να καλύψει το 20% των αναγκών της ΕΕ.
Η βιομηχανία της ΕΕ χρησιμοποιεί περίπου 20.000 τόνους μόνιμων μαγνητών ετησίως, εκ των οποίων οι 18.000 τόνοι προέρχονται από την Κίνα. Παρόλο που η αξία αυτών των μαγνητών είναι σχετικά μικρή, η εξάρτηση είναι οξεία. Η Επιτροπή εκτιμά ότι με αυτήν την πρωτοβουλία, μπορεί να μειώσει την εξάρτηση από την Κίνα για την εξόρυξη σπάνιων γαιών στο 42% έως το 2030, για την επεξεργασία στο 60%, και για τους μόνιμους μαγνήτες στο 80%. Ελπίζει επίσης να εξαλείψει πλήρως την εξάρτησή της από το κινεζικό γερμάνιο την ίδια χρονιά, και να μειώσει την εξάρτηση από το γάλλιο από 71% σε 17%.
Μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες που βασίζονται σε κινεζικά ορυκτά θα πρέπει να αποδείξουν ότι μειώνουν αυτήν την εξάρτηση. Εάν δεν ενεργήσουν εθελοντικά, οι Βρυξέλλες μπορούν να τις αναγκάσουν να διαφοροποιήσουν τις πηγές τους. «Προφανώς, όταν η Κίνα ανακοινώνει μέτρα περιορισμού των εξαγωγών, όπως έχει κάνει στο παρελθόν, δημιουργείται αναταραχή στις αλυσίδες εφοδιασμού μας. Δεν μιλάμε για δισεκατομμύρια ευρώ, αλλά για εκατομμύρια ευρώ που είναι εξαιρετικά σημαντικά για την οικονομία», δήλωσε ένας δεύτερος ανώτερος αξιωματούχος.
Η Ένωση θα διοχετεύσει 3 δισεκατομμύρια ευρώ σε έργα για κρίσιμα ορυκτά, όπως μαγνήτες σπάνιων γαιών, λίθιο και κοβάλτιο, και θα ενθαρρύνει την αποθήκευση και τις κοινές αγορές μέσω ενός νέου κέντρου κρίσιμων πρώτων υλών. Τέσσερα έργα, συμπεριλαμβανομένου ενός ορυχείου μολυβδαινίου στη Γροιλανδία, που θεωρείται κρίσιμο για τις προσπάθειες επανεξοπλισμού της Ευρώπης, και μιας τσεχικής εγκατάστασης λιθίου που θα παρέχει υλικά μπαταριών, θα προχωρήσουν με ταχεία διαδικασία.
Σε μια κίνηση που ενδέχεται να προκαλέσει αντιδράσεις από επιχειρήσεις, θα εισαχθούν επίσης μη τιμολογιακά κριτήρια για να διασφαλιστεί η προτεραιότητα σε πιο ακριβά ευρωπαϊκής παραγωγής ορυκτά σε κρίσιμους τομείς, όπως η άμυνα, έναντι φθηνότερων κινεζικών εναλλακτικών. «Αν θέλουμε να διαφοροποιηθούμε, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, θα χρειαστεί να πληρώσουμε λίγο περισσότερο από ό,τι μπορούν να προσφέρουν οι Κινέζοι στην αγορά», δήλωσε ο δεύτερος αξιωματούχος.
Επιπλέον, κινεζικού προσανατολισμού οντότητες στην Ευρώπη και την Κίνα θα αποκλειστούν από τη λήψη οποιασδήποτε χρηματοδότησης από το πρόγραμμα Horizon της ΕΕ για έργα που σχετίζονται με κρίσιμες πρώτες ύλες, για τα έτη 2026 και 2027.
Την επόμενη εβδομάδα, η ΕΕ αναμένεται να παρουσιάσει σχέδια που θα ανταγωνίζονται τα βιομηχανικά σχέδια της Κίνας, με κατώτατα όρια «made in Europe» έως και 70% τοπικών απαιτήσεων για προϊόντα όπως ηλεκτρικά οχήματα και μπαταρίες, σύμφωνα με τους Financial Times.
Οι διπλές προτάσεις της Τετάρτης έρχονται μετά από μια δύσκολη χρονιά για την Ευρώπη, ιδίως μετά την επιστροφή του προέδρου των ΗΠΑ Donald Trump. Η Ένωση δέχτηκε πιέσεις τόσο από την Ουάσιγκτον όσο και από το Πεκίνο, αποκαλύπτοντας για άλλη μια φορά τις βαθιές της ευπάθειες σε κινήσεις υπερδυνάμεων. Καθώς η Ένωση αντιμετώπιζε την αναμενόμενη λήξη της «αμερικανικής ασπίδας ασφαλείας», οι προσπάθειές της για επανεξοπλισμό δέχτηκαν πλήγμα από την επιβολή από το Πεκίνο απαιτήσεων αδειοδότησης εξαγωγών για στοιχεία σπάνιων γαιών και μαγνήτες, ζωτικής σημασίας για πολλούς τομείς της αμυντικής παραγωγής.
Ενώ προσπαθούσε να διατηρήσει την αμερικανική εμπλοκή στην άμυνα της Ουκρανίας, αναγκάστηκε να αποδεχτεί μια άνιση εμπορική συμφωνία που αποκάλυψε την έλλειψη αυτονομίας της, παρά τα χρόνια προσπάθειας για την επίτευξή της. Παρά τη γεωοικονομική πραγματικότητα, οι προσπάθειες οικονομικής ασφάλειας παρέμεναν άκαρπες εν μέσω εσωτερικών διαφωνιών μεταξύ των Βρυξελλών και των 27 κρατών μελών. Μια στρατηγική οικονομικής ασφάλειας παρουσιάστηκε τον Ιούνιο του 2023, αλλά πολλοί ανώτατοι αξιωματούχοι παραδέχτηκαν πρόσφατα ότι η Επιτροπή δεν είχε ακόμη έναν σαφή ορισμό.
Κανένα από τα εργαλεία που προτάθηκαν σε εκείνη τη στρατηγική – μια αναβάθμιση του καθεστώτος ελέγχου των εισερχόμενων επενδύσεων της ΕΕ, νέα μέτρα ελέγχου των εξερχόμενων επενδύσεων και ενοποιημένοι έλεγχοι εξαγωγών σε όλα τα 27 μέλη – δεν έχουν υιοθετηθεί. Η πρόοδος στην ατζέντα «απο-κινδύνου» που εγκαινιάστηκε με μεγάλες προσδοκίες από την πρόεδρο της Επιτροπής Ursula von der Leyen τον Μάρτιο του 2023, ήταν χλιαρή, με τις επιχειρήσεις διστακτικές να μειώσουν τους δεσμούς τους με την Κίνα και τις κυβερνήσεις των κρατών μελών αβέβαιες σχετικά με την παραχώρηση περισσότερων εξουσιών στις Βρυξέλλες σε θέματα που συνήθως θεωρούνται ζητήματα εθνικής κυριαρχίας.
