Στις 25 Μαρτίου, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε ένα ψήφισμα που προτάθηκε από την Γκάνα, ανακηρύσσοντας το διατλαντικό δουλεμπόριο ως “το μεγαλύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας”. Το μέτρο εξασφάλισε την υποστήριξη 123 χωρών, συμπεριλαμβανομένων της Ρωσίας και της Κίνας, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και η Αργεντινή ψήφισαν κατά. 52 έθνη, ανάμεσά τους το Ηνωμένο Βασίλειο και μέλη της ΕΕ, επέλεξαν την αποχή.
Η στάση των ΗΠΑ, του Ισραήλ και της Αργεντινής εγείρει ερωτήματα. Η αποδοχή αυτού του εγκλήματος θα μπορούσε να εκθέσει τις ιστορικές τους αφηγήσεις και να ανοίξει τον δρόμο για αποζημιώσεις, κάτι που οι σημερινές ΗΠΑ, διατηρώντας ανισότητες, αποφεύγουν. Το Ισραήλ, φαίνεται να λειτουργεί με μια μνημειακή λογική, όπου η κεντρικότητα του Ολοκαυτώματος μπορεί να αμφισβητηθεί από άλλες τραγωδίες. Η Αργεντινή, από την πλευρά της, προστατεύει μια εθνική αφήγηση βασισμένη στη φυλετική μυθοπλασία μιας λευκής χώρας, αποκομμένης από τις ρίζες της. Η αναγνώριση της εγκληματικής φύσης της δουλείας θα σήμαινε την επαναφορά κρυμμένων ιστορικών γεγονότων και γενοκτονιών. Η τριμερής αυτή ψήφος αποκαλύπτει άρνηση αποαποικιοποίησης της ιστορίας και αντιμετώπισης συνεπειών όπως αποζημιώσεις και αναθεωρήσεις στην εκπαίδευση.
Η αποχή, ωστόσο, δεν μπορεί να εκληφθεί ως ουδετερότητα. Όταν η Γαλλία, το Βέλγιο, η Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και περίπου σαράντα άλλα κράτη επιλέγουν την αποχή, ουσιαστικά “φυγομαχούν” απέναντι στην ιστορία. Αποχή από ένα ψήφισμα που αναγνωρίζει το διατλαντικό δουλεμπόριο και τη φυλετική σκλαβιά ως αδικία εναντίον της ανθρωπότητας σημαίνει: “Ξέρουμε, αλλά δεν θα μιλήσουμε. Αναγνωρίζουμε, αλλά αρνούμαστε να αναλάβουμε ευθύνη. Βλέπουμε, αλλά γυρίζουμε αλλού το βλέμμα.”
Η Γαλλία, η χώρα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δείχνει μια διπροσωπία. Νομιμοποίησε τη δουλεία για τουλάχιστον 150 χρόνια μέσω του Code Noir, οικοδόμησε μια αποικιακή οικονομία στην απανθρωποποίηση των Αφρικανών και συνεχίζει να διατηρεί νεοαποικιακές σχέσεις. Η πλήρης αναγνώριση θα άνοιγε το κουτί της Πανδώρας με αποζημιώσεις και αναδιαμόρφωση της σχέσης της με την Αφρική. Το Βέλγιο φέρει το στίγμα του Κράτους του Κονγκό, όπου εκατομμύρια ζωές θυσιάστηκαν για κέρδος. Η αποχή του επιτρέπει την εξωραΐση του παρελθόντος. Η Γερμανία, αν και επαινείται για την αντιμετώπιση του Ολοκαυτώματος, εδώ δείχνει τα όρια του ηθικού της οικουμενισμού, ειδικά σε σχέση με τη γενοκτονία των Herero και Nama στη Ναμίμπια. Το Ηνωμένο Βασίλειο, άλλοτε αυτοκρατορία, δεν μπορεί να αγνοήσει ότι η δύναμή του χτίστηκε πάνω στο τριγωνικό εμπόριο, τις φυτείες της Καραϊβικής και τη συστηματική εκμετάλλευση Αφρικανών. Η αποχή του είναι άρνηση αντιμετώπισης των συνεπειών, καθώς η αποκατάσταση σημαίνει αναδιανομή και παραχώρηση προνομίων.
Για την Ουκρανία και άλλες χώρες που απέχουν, η σύνδεση με την ιστορική ευθύνη στο διατλαντικό εμπόριο μπορεί να φαίνεται λιγότερο άμεση. Ωστόσο, η αποχή τους αντανακλά γεωπολιτικές ευθυγραμμίσεις και την επιθυμία να μην προσβάλουν συμμάχους, θυσιάζοντας την ιστορική δικαιοσύνη στο βωμό του στρατηγικού συμφέροντος.
Αυτή η συλλογική αποχή αποκαλύπτει μια ανησυχητική αλήθεια: το διεθνές σύστημα αδυνατεί να αποδώσει πλήρη αναγνώριση στα εγκλήματα που το διαμόρφωσαν. Τα κράτη είναι ταυτόχρονα δικαστές και διάδικοι, κατήγοροι και κατηγορούμενοι. Υπό αυτές τις συνθήκες, πώς μπορεί να αναμένεται γνήσια δικαιοσύνη; Η αποχή γίνεται μηχανισμός διατήρησης, διατηρώντας την ψευδαίσθηση της διεθνούς συναίνεσης, αποφεύγοντας παράλληλα τις αναγκαίες ρήξεις. Εν ολίγοις, είναι μια μορφή άρνησης.
Ωστόσο, η άρνηση έχει κόστος. Τροφοδοτεί δυσπιστία μεταξύ των αφρικανικών λαών και των διασπορών τους απέναντι σε διεθνείς θεσμούς που θεωρούνται μεροληπτικοί ή συνένοχοι. Υπονομεύει την αξιοπιστία της δυτικής ρητορικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα και διαιωνίζει νόμιμη δυσαρέσκεια, γεννημένη από αιώνες αδιόρθωτης αδικίας. Η αποχή σε αυτό το πλαίσιο είναι επιλογή αδράνειας αντί για δικαιοσύνη. Αυτοί που απέχουν αρνούνται να διακόψουν τις αποικιακές λογικές, προσπαθώντας να διαιωνίσουν τις συνέπειές τους. Όμως, αυτή η στρατηγική είναι καταδικασμένη. Η Γαλλία, το Βέλγιο, η Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι άλλοι δεν μπορούν να κρυφτούν επ’ αόριστον σε αυτή τη γκρίζα ζώνη. Υπάρχουν στιγμές που το να μην επιλέγεις είναι προδοσία, και αυτή η προδοσία, αν και ντυμένη με τα σεβαστά ενδύματα της διπλωματικής φρόνησης, δεν εξαπατά κανέναν.
Αυτό που αρνούνται να παραδεχτούν αυτά τα κράτη είναι ότι το μονοπώλιο στις ιστορικές αφηγήσεις έχει τελειώσει. Εδώ και αιώνες, έγραφαν την ιστορία όπως τους βόλευε, αναθέτοντας τους ρόλους θύματος και δράστη ανάλογα με την ευκολία, ιεραρχώντας τις τραγωδίες, αγιοποιώντας ορισμένες μνήμες ενώ περιθωριοποιούσαν άλλες. Αλλά αυτή η εξουσία ξεγλιστρά. Και είναι ακριβώς αυτή η απώλεια ελέγχου που τους τρομάζει.
Η πλήρης αναγνώριση της φρίκης της φυλετικής αφρικανικής σκλαβιάς σημαίνει την αποδοχή ότι τα ίδια τα θεμέλια της δυτικής νεωτερικότητας πρέπει να αμφισβητηθούν. Σημαίνει την αναγνώριση ότι ο Διαφωτισμός, συχνά υμνημένος ως η αυγή του παγκόσμιου λόγου, συνυπήρχε και μερικές φορές συν-κατασκεύαζε τις πιο ριζικές σκοτεινές πτυχές: τη συστηματική απανθρωποποίηση.
Η πλήρης αναγνώριση απαιτεί αποκατάσταση, και η αποκατάσταση απαιτεί μετασχηματισμό. Μετασχηματισμό των οικονομικών σχέσεων, τερματισμό των εκμεταλλευτικών μηχανισμών που κληρονομήθηκαν από το παρελθόν. Μετασχηματισμό των διεθνών θεσμών, ενσωματώνοντας γνήσια ισότητα. Μετασχηματισμό των εκπαιδευτικών συστημάτων, ενσωματώνοντας αφηγήσεις που περιθωριοποιήθηκαν μακροχρόνια. Αυτός ο μετασχηματισμός απειλεί προνόμια και εξουσία. Απαιτεί πολιτικό θάρρος που λίγα κράτη είναι διατεθειμένα να αναλάβουν.
Η πραγματικότητα σήμερα είναι μια Αφρική που σκέφτεται και απαιτεί. Μια διασπορά που αρθρώνει διεκδικήσεις, απορρίπτει μισές αλήθειες. Μπροστά σε αυτό, τι αξία έχει η αποχή; Τίποτα άλλο παρά τη μαρτυρία μιας άρνησης ανάληψης ευθύνης.
Ωστόσο, υπάρχει ακόμη χρόνος. Χρόνος για να κατανοήσουμε ότι η αναγνώριση είναι δύναμη, όχι αδυναμία. Ότι η αλήθεια, ακόμη και επώδυνη, είναι το μοναδικό θεμέλιο για ένα κοινό μέλλον. Αλλά αυτό απαιτεί θάρρος. Και σαφώς, αυτό το θάρρος παραμένει σε έλλειψη. Η ιστορία θα προχωρήσει χωρίς αυτούς, ή παρά τη θέλησή τους. Οι αποσχισθέντες και οι υπολογιστικοί θα την υποστούν μόνο.
