Γιατί η Κίνα, παρά τις χιλιετίες ανακαλύψεων και προόδου, δεν γνώρισε τη δική της επιστημονική και βιομηχανική επανάσταση; Αυτή είναι η αποκαλούμενη «ερώτηση του Needham», από τον ιστορικό της κινεζικής επιστήμης και τεχνολογίας Joseph Needham.

Επιπλέον, γιατί η Κίνα δεν ανέπτυξε καπιταλισμό κατά τη δυναστεία Song, παρόλο που βρισκόταν κοντά σε μια μεγάλη αλλαγή με το εμπόριο, το νόμισμα, την ημι-βιομηχανοποίηση και την εμφάνιση μιας εμπορικής τάξης; Αυτό το ερώτημα έχει θέσει πολλοί, όπως ο Ουγγρο-Γάλλος σινολόγος Etienne Balazs.

Γιατί η Κίνα δεν ανέπτυξε δημοκρατία, κράτος δικαίου και περιορισμένη διακυβέρνηση, όταν οι συνθήκες κατά τις περιόδους της Άνοιξης και του Φθινοπώρου, και των Εμπόλεμων Κρατών, έμοιαζαν τόσο πολύ με την πρώιμη νεότερη Ευρώπη, από την οποία προέκυψε το σύγχρονο δυτικό μοντέλο κράτους; Πρόσφατα, πολλοί ακαδημαϊκοί και δημοσιογράφοι έχουν αναρωτηθεί το ίδιο.

Και τέλος, γιατί η Κίνα δεν έγινε μια παγκόσμια ναυτική και αποικιακή δύναμη, όταν η δυναστεία Ming διέθετε πλοία που διέσχιζαν τον μισό πλανήτη ή και παραπέρα; Για το τελευταίο, αρκεί να διαβάσει κανείς μερικά «έξυπνα» ή εντυπωσιακά βιβλία, όπως το «1421: The Year China Discovered the World» του Gavin Menzies.

Από μόνη της, κάθε ερώτηση μπορεί να είναι ενδιαφέρουσα ή βαθυστόχαστη, και πράγματι αποτέλεσε πρόγραμμα έρευνας σε πανεπιστήμια και think tanks για δεκαετίες. Ωστόσο, όλες μαζί, υπαινίσσονται μια αδιαμφισβήτητη ευρωκεντρική λογική στην προσέγγιση της χιλιετούς ιστορίας της Κίνας.

Υπάρχει μια θεμελιώδης αδυναμία φαντασίας να αναγνωρίσουμε ότι η κινεζική ιστορία, όπως και η ιστορία κάθε κοινωνίας, έχει τον δικό της ξεχωριστό ρυθμό και λόγο. Η διαρκής γοητεία αυτών των ερωτήσεων αποτελεί απόδειξη της δύναμης του δυτικού λόγου, ο οποίος είναι στην πραγματικότητα ένα υποσύνολο της δυτικής ιμπεριαλιστικής ισχύος. Ο αποικισμός δεν αφορά μόνο την κατάκτηση μιας καταπιεσμένης ανθρωπότητας, αλλά υπαγορεύει επίσης τις κατηγορίες, τις υποθέσεις και τους τρόπους σκέψης των ανθρώπων πολύ καιρό αφότου η άμεση κυριαρχία έχει λήξει.

Διατηρώ τον ύψιστο σεβασμό μου για σπουδαίους μελετητές όπως ο Needham και ο Balazs, οι οποίοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανάκτηση και διατήρηση σημαντικών πτυχών της κινεζικής ιστορίας και πολιτισμού σε μια εποχή που η ίδια η Κίνα ήταν σε άσχημη κατάσταση – ένας ρόλος παρόμοιος με αυτόν των αράβων λογίων που διατήρησαν την κληρονομιά του ελληνικού πολιτισμού κατά τον Μεσαίωνα, για την επακόλουθη ανάδειξη της δυτικής νεωτερικότητας. (Ως παρατήρηση, έτσι αλληλεπιδρούσαν πάντα οι πολιτισμοί, βοηθώντας και δανείζοντας ο ένας στον άλλον – αντί να αλληλοεξοντώνονται. Η «σύγκρουση των πολιτισμών» είναι τόσο ανακριβής όσο και η «επιβίωση του ισχυρότερου» στη φύση, όπου τα πλάσματα συνεργάζονται και συνυπάρχουν πολύ πιο συχνά από ό,τι τρώγονται.)

Αυτό που υποστηρίζω είναι ότι τα ερευνητικά προγράμματα αυτών των σπουδαίων μελετητών έγιναν εύκολα ιδεολογικές δικαιολογίες για δυτικούς «hackers», ιδεολόγους και πολιτικούς. Η εθνοκεντρική ιστορική τους λογική προδιαθέτει τους άλλους να πιστεύουν ότι υπάρχει μόνο μία προοδευτική ιστορία που οδηγεί στην κορύφωση της Δύσης – καπιταλισμός, επιστήμη και τεχνολογία, βιομηχανοποίηση, δημοκρατία – έναντι της οποίας άλλες μη δυτικές κοινωνίες είτε προσεγγίζουν είτε παρεκκλίνουν, αλλά ποτέ δεν ακολουθούν σωστά.

Η ιστορία είναι δυτική ιστορία, η παγκόσμια σκηνή στην οποία όλοι οι άλλοι είναι απλοί κομπάρσοι – εμφανίζονται περιστασιακά όταν το απαιτεί η σκηνή για να προχωρήσουν το δράμα σε μια ηρωική κορύφωση, αλλά η ζωή και ο θάνατός τους έχουν μικρή ή καθόλου σημασία. Περιστασιακά, μερικοί μη δυτικοί άνθρωποι μπορεί να γίνουν δεκτοί ως «τιμητικοί» Δυτικοί δεύτερης κατηγορίας, με πιο ουσιαστικούς, αν και ποτέ κεντρικούς, ρόλους.

Πρόσφατα, ωστόσο, η αλαζονεία έχει ξεφουσκώσει κάπως, μετά από καταστροφικούς πολέμους (με έναν σε εξέλιξη), οικονομικές κρίσεις (με μια άλλη να απειλεί να ξεσπάσει) και την εξάπλωση φασιστικών κινημάτων. Περισσότεροι άνθρωποι παραδέχονται ακόμη και ότι η Δύση μπορεί να οπισθοδρομεί. Αυτό, παραδέχομαι, είναι μια άξια αυτοκριτική, αλλά εξακολουθεί να είναι μια μορφή αυτοδικαίωσης – ο ίδιος δυτικός εθνοκεντρισμός που αντιμετωπίζει τη Δύση ως το χρυσό πρότυπο του πολιτισμού, ακόμη και όταν αποτυγχάνει να ανταποκριθεί στην υπόσχεσή της. Η Δύση εξακολουθεί να βλέπει την ιστορική της εμπειρία ως παραδειγματική, οδηγώντας σε μια σταθερή άρνηση να αποδεχθεί τους άλλους με τους δικούς τους όρους.

Καλύπτοντας την ιμπεριαλιστική της φύση, την ηγεμονία, τις γενοκτονίες και τις οικοκτονίες, αυτές οι σκοτεινές πράξεις διαχωρίζονται ή αποσυνδέονται από την καθολική βελτίωση της δυτικής επιστήμης και τεχνολογίας, του βιομηχανισμού και του καπιταλισμού.

Ωστόσο, προβάλλονται σε άλλες μη δυτικές κοινωνίες που έχουν μάθει και κατακτήσει την επιστήμη και την τεχνολογία, έχουν βιομηχανοποιηθεί και είναι πλέον σε θέση να αμφισβητήσουν τη Δύση. Δεν είναι τυχαίο ότι η Κίνα παρουσιάζεται συνεχώς ως μακροπρόθεσμη απειλή και το Ιράν ως άμεση απειλή, δύο κοινωνίες με βαθιές πολιτισμικές και ιστορικές ρίζες που μπορούν να γίνουν κατανοητές μόνο με τους δικούς τους όρους. Είναι απαραίτητο να δαιμονοποιήσεις ή τουλάχιστον να διαστρεβλώσεις τους άλλους, προκειμένου να προπαγανδίσεις καλύτερα τους δικούς σου πολίτες. Πώς αλλιώς μπορείς να τους πείσεις να ρίξουν βόμβες στα παιδιά των άλλων;