Στα βουνά του Καυκάσου, η φωτοειδησεογράφος Ρένα Εφέντι αναζητά την πεταλούδα που φέρει το όνομα του πατέρα που σχεδόν δεν γνώριζε. Η περιοχή, βραχώδης, άγονη και πανέμορφη, αποδεικνύεται απροσπέλαστη. Το γρασίδι έχει καεί από τον ολοένα και πιο καυτό καλοκαιρινό ήλιο, τα φυτά που τρέφουν την πεταλούδα έχουν βοσκηθεί από πρόβατα, και αν υπάρχει, η *Satyrus effendi* πετάει συνήθως μόνη, σε εκτάσεις βράχων και πλαγιών.
Η αναζήτηση μιας πεταλούδας μπορεί να φαίνεται ασυνήθιστο θέμα για ένα βραβευμένο ντοκιμαντέρ, όμως το “Searching for Satyrus” αποτελεί μια συναρπαστική αναζήτηση που αποκαλύπτει μια αξιοσημείωτη, ελάχιστα γνωστή στους δυτικούς θεατές περιοχή του κόσμου, ενώ παράλληλα εξετάζει ζητήματα πολέμου, εθνικισμού, της κλιματικής αλλαγής και της εξαφάνισης ειδών. Εν τέλει, η αναζήτηση της Εφέντι για την πεταλούδα του πατέρα της μετατρέπεται σε μια συγκινητική αποτίμηση των μυστικών και των ψεμάτων της οικογένειάς της και της ζωής του απρόβλεπτου πατέρα της.
«Η *Satyrus effendi* είναι μια μελαγχολική, μουντή πεταλούδα», προειδοποιεί ο συνάδελφος κυνηγός της, ο λεπιδόπτερος Ντμίτρι Β. Μόργκουν, ένας από τους έξι ανθρώπους στον πλανήτη που έχουν δει αυτό το άπιαστο, παροδικό και απειλούμενο πλάσμα. Η πεταλούδα αποτελεί την τέλεια μεταφορά για τον πατέρα της Εφέντι, τον Ρουστάμ Εφέντι, έναν λαμπρό αζερικό επιστήμονα πεταλούδων, ο οποίος υπήρξε μια ασταθής, ιδιότροπη φιγούρα στην παιδική ηλικία της Εφέντι.
Ένας «αδιόρθωτος» γυναικάς και λάτρης του κρασιού – σύμφωνα με τα λόγια μιας από τις ετεροθαλείς αδερφές της – ο Ρουστάμ σπάνια βρισκόταν στο σπίτι όταν η Εφέντι μεγάλωνε. Διατηρούσε παράλληλες σχέσεις, τελικά χώρισε από τη μητέρα της Εφέντι και πέθανε όταν η Εφέντι ήταν 14 ετών. Θυμάται μόνο γυναίκες συγκεντρωμένες γύρω από το φέρετρό του: τρεις από τις τέσσερις συζύγους του, μια ετεροθαλής αδερφή και αρκετές άλλες γυναίκες που δεν γνώριζε. Την ίδια στιγμή, η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε και η πατρίδα της Εφέντι, το Αζερμπαϊτζάν, βρέθηκε σε πόλεμο με την Αρμενία. Ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ έχει αναλάβει την πίστωση για μια δειλή ειρηνευτική συμφωνία, αυτή η σύγκρουση δεν έχει ακόμη λήξει. Μεγαλώνοντας, η Εφέντι απώθησε τις αναμνήσεις του δύσκολου πατέρα της από το μυαλό της, μέχρι που, παρορμητικά, έψαξε το όνομά του στο διαδίκτυο το 2017.
Διαβάζοντας μια σελίδα στη ρωσική Wikipedia, ανακάλυψε ότι υπήρχε μια πεταλούδα που έφερε το όνομά του. Η *Satyrus effendi* ήταν κρίσιμα απειλούμενη και πετούσε μόνο στα ορεινά σύνορα μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας. «Σκέφτηκα: τι ιστορία – αυτή η πεταλούδα έπρεπε να υπάρχει εκεί και πουθενά αλλού. Και φέρει το όνομα του πατέρα μου και φέρει το όνομά μου», λέει τώρα σε βιντεοκλήση από το σπίτι της στην Κωνσταντινούπολη.
Όταν μια νέα φάση του αδιάκοπου πολέμου οδήγησε το Αζερμπαϊτζάν να ανακαταλάβει αυτές τις παραμεθόριες περιοχές, έγινε δυνατό για την Εφέντι να ακολουθήσει τα βήματα του πατέρα της από την πρωτεύουσα της χώρας, το Μπακού, μέχρι τα βουνά όπου βρήκε την πεταλούδα.
Η ταινία ξεδιπλώνεται σε μεγάλο βαθμό όπως και η αναζήτηση της Εφέντι. Ξεκινά από το υποχρηματοδοτούμενο Ινστιτούτο Ζωολογίας, όπου ανακαλύπτει ότι οι σπάνιες πεταλούδες που συλλέχθηκαν επιμελώς από τον πατέρα της κατά τη διάρκεια δεκαετιών έρευνας και περιπετειών, αποσυντίθενται – κυριολεκτικά μετατρέπονται σε σκόνη.
Η ελεύθερη μετακίνηση ήταν δυνατή για τον πατέρα της στις σοβιετικές εποχές, αλλά είναι λιγότερο εύκολη για την Εφέντι. Τελικά λαμβάνει ειδική άδεια να εισέλθει στην Αρμενία. «Μετά από περίπου μία ώρα ανάκρισης και ο απορημένος αστυνομικός να ρωτά: ‘Τι κάνετε εδώ;’ – ‘Είμαι εδώ για να κυνηγήσω αυτό το σπάνιο είδος πεταλούδας’, ακούστηκε σαν μια τέλεια ιστορία συγκάλυψης για κατάσκοπο – μου επέτρεψαν να μπω», λέει.
Η αναζήτησή της για την πεταλούδα ριζώνει στην προσπάθεια να ανακαλύψει ποιος ήταν πραγματικά ο πατέρας της. Οι αναμνήσεις της από αυτόν είναι θραύσματα – εμφανιζόταν στο σπίτι και μετά εξαφανιζόταν πάλι σε αποστολές κυνηγιού πεταλούδων. «Είχε σχεδόν φαντασμαγορική παρουσία στη ζωή μου», λέει. «Έβρισκα βάζα με έντομα μέσα και αρνητικά του στην ντουλάπα – ίχνη της ζωής του – γύρω από το σπίτι. Ένας από τους λόγους που ασχολήθηκα με αυτήν την ταινία ήταν ότι είχε μια πλήρη ζωή έξω από το σπίτι μας. Και ήθελα να ζωγραφίσω αυτή την εικόνα του με πιο ζωντανά χρώματα, αλλά δεν μπορούσα να βρω αυτά τα χρώματα στη δική μου ιστορία».
Όταν έγινε φωτοειδησεογράφος, παρατήρησε τις παραλληλίες μεταξύ της καριέρας της και της δικής του. «Υπάρχει το κυνήγι, η μοναχική του φύση, όλη η περιπλάνηση και η αναμονή μέχρι να έρθει η στιγμή και μετά πρέπει να δράσεις γρήγορα, με δίχτυ ή με κάμερα. Είναι σχεδόν το ίδιο. Κάθε πεταλούδα έρχεται με μια ιστορία, κάθε εικόνα έρχεται με μια ιστορία. Συνέλεξε χιλιάδες πεταλούδες, εγώ έχω χιλιάδες φωτογραφίες στο αρχείο μου. Το να καρφιτσώσεις μια πεταλούδα είναι σαν να καρφιτσώνεις μια στιγμή. Ακόμα και αυτές οι μικροσκοπικές ετικέτες που έγραφε [κάτω από τις καρφιτσωμένες πεταλούδες] – τις βλέπω ως λεζάντες στις φωτογραφίες μου».
Στην επίσκεψή της στην Αρμενία, η καλύτερη ανακάλυψη της Εφέντι είναι ένας παλιός φίλος λεπιδόπτερος του πατέρα της, ο Παβλίκ Καζαρυάν, Αρμένιος από το Μπακού που έγινε πρόσφυγας κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης και μετακόμισε στην Αρμενία. Πηγαίνουν στα βουνά για να κυνηγήσουν την πεταλούδα του πατέρα της, οπλισμένοι με ένα δίχτυ που ο Καζαρυάν αποκαλύπτει ότι κατασκευάστηκε σύμφωνα με το σχέδιο του Ρουστάμ, βασισμένο σε σουτιέν. Ο Ρουστάμ «πολλαπλασίασε την ομορφιά» έχοντας τρεις κόρες, λέει ο Καζαρυάν. Αλλά η Εφέντι αποκαλείται «μικρή Εφέντι, αόρατο κορίτσι, σαν πεταλούδα» επειδή, σύμφωνα με τον Καζαρυάν, ο μέντοράς του δεν μιλούσε ποτέ γι’ αυτήν. «Ήταν σαν πατέρας για μένα, ένας καλός», της λέει.
Γιατί δεν ήταν περισσότερο πατέρας για εκείνη; Γιατί ήταν αόρατη; Η αναζήτηση της πεταλούδας της γίνεται αναζήτηση οικογενειακών μυστικών και η Εφέντι βρίσκεται διχασμένη ανάμεσα στους ρόλους της ως υποκείμενο και ως δημοσιογράφος. Η ιστορία γίνεται πλουσιότερη για το κοινό, αλλά πιο επώδυνη για εκείνη. Μια από τις ετεροθαλείς αδερφές της μοιράζεται τις επιστολές που έγραφε ο Ρουστάμ στη μητέρα της. Ήταν δύσκολο να τις διαβάσει, λέει η Εφέντι, επειδή η δική της μητέρα δεν έλαβε ποτέ τέτοιες επιστολές και «η παρουσία μου έχει σβηστεί από τη ζωή του» σε αυτές. Όμως οι επιστολές ήταν υπέροχες, ρομαντικές απεικονίσεις των περιπετειών του με πεταλούδες – αλπικά λιβάδια, καταρράκτες και «παπαρούνες στο μέγεθος κούπας τσαγιού».
«Άκουσα τη φωνή του για πρώτη φορά. Ήταν σχεδόν σαν να ήμουν μέσα στο μυαλό του για ένα δευτερόλεπτο», λέει η Εφέντι. «Και λαχταρούσα αυτή την επικοινωνία».
Αναζητώντας άλλους φίλους και συγγενείς, της λένε ότι ο πατέρας της κρατούσε δύο διαβατήρια, με την υπαινιγμό ότι αυτό επέτρεπε τη διγαμία. Αλλά η Εφέντι αμφιβάλλει ότι μια ύπαρξη με δύο διαβατήρια ήταν δυνατή στη Σοβιετική Ρωσία. «Όπως αυτή η πεταλούδα είναι μυθολογική και οι άνθρωποι αρνούνται να πιστέψουν ότι υπάρχει επειδή πετά πάνω από τα σύνορα του πολέμου, έτσι και η ζωή του πατέρα μου ήταν μυθολογική», λέει.
Με τις ερωτήσεις της Εφέντι να αυξάνονται σχετικά με τη σχέση των γονιών της, επιστρέφει στη μητέρα της, η οποία ήταν «πάντα πολύ απο evasive» όταν ρωτούνταν για την παιδική ηλικία της Εφέντι. Σε μια συγκλονιστική σκηνή, βλέπουμε την Εφέντι να μετατοπίζεται μεταξύ των ρόλων της ως δημοσιογράφος και κόρη. Στην ταινία, λέει ότι δικαιούται την αλήθεια. Σήμερα, ωστόσο, λέει: «Ήταν η δύναμη της κάμερας που πραγματικά βοήθησε σε αυτό. Όταν βάζεις κάποιον στο φως της κάμερας, τον καθιστάς υπεύθυνο για την αλήθεια. Η δυναμική αλλάζει. Δεν ήταν «Είμαι η κόρη και αυτή είναι η μητέρα μου». Ήταν περισσότερο «Είμαι ερευνήτρια και αυτή είναι το υποκείμενό μου». Είναι σχεδόν σκληρό, αλλά αυτό κάνει η κάμερα. Στο τέλος, έπρεπε να ανοίξει». Η αποκάλυψη της μητέρας της ανατρέπει την κατανόηση της παιδικής της ηλικίας.
Η ταινία αφηγείται επίσης δυνατές ιστορίες για την παγκόσμια θέρμανση και την εξαφάνιση ειδών, καθώς και για τον πόλεμο και τα σύνορα. Καθώς προσπαθεί να βρει τη *Satyrus effendi*, μαθαίνει ότι τα θερμότερα καλοκαίρια αναγκάζουν τους βοσκούς να πάρουν τα πρόβατά τους ψηλότερα στα βουνά για να βρουν πράσινο χορτάρι, όπου τρώνε το φυτό των υψηλών υψομέτρων που τρέφονται οι κάμπιες της πεταλούδας.
Η Εφέντι επέκτεινε τα γυρίσματα για έναν ακόμη χρόνο για να συνεχίσει το κυνήγι. «Εμμονή με το να τη βρω», λέει. «Ονειρευόμουν γι’ αυτό». Εκείνη και ο Μόργκουν κατασκήνωσαν για πέντε ημέρες σε μεγάλο υψόμετρο, αλλά ταλαιπωρήθηκαν από τη βροχή και τον άνεμο. Ωστόσο, παρά τους αγώνες τους, το κυνήγι της πεταλούδας προσφέρει ελπίδα ότι Αρμένιοι και Αζέροι μπορούν να βρουν ειρήνη ο ένας δίπλα στον άλλο. «Πετάει πάνω από τα πάντα», λέει ο Μόργκουν. «Για εκείνον, δεν υπάρχουν σύνορα, πόλεμοι, τίποτα. Μόνο τα βουνά του».
