Στο δεύτερο όροφο του Μουσείου Reina Sofía, στο σημείο όπου το αριστούργημα “Γκερνίκα” του Πάμπλο Πικάσο εκτέθηκε για πρώτη φορά, πριν από 34 χρόνια, φιλοξενείται πλέον ένα μικρότερο, σχεδόν ομώνυμο, έργο του Ισπανού καλλιτέχνη. Πρόκειται για την “African Guernica”, ένα σχέδιο του αείμνηστου Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη Dumile Feni, που δημιουργήθηκε το 1967. Παρόλο που μπορεί να υστερεί σε κλίμακα σε σχέση με το αριστούργημα του Πικάσο, η “African Guernica” διαθέτει εξίσου ανησυχητικό βάθος, οργή και ανατρεπτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ ανθρώπου και θηρίου, φωτός και σκότους, αθωότητας και σκληρότητας.
Στο κιτρινισμένο χαρτί, ένα τρίποδο άτομο με μια γκροτέσκα μάσκα στο πρόσωπο κραδαίνει ένα ραβδί, μια αγελάδα με πρησμένο μαστό θηλάζει ένα βρέφος, ενώ πουλιά τσιμπολογούν υπολείμματα καθώς σκιώδεις φιγούρες διακρίνονται στο βάθος. Ενώ η οργή του Ισπανού ζωγράφου πήγαζε από τον ναζιστικό βομβαρδισμό της βασκικής εμπορικής πόλης από την οποία αντλεί το όνομά του ο πίνακας, η οργή του Feni, αποτυπωμένη με κάρβουνο και μολύβι, αποτελούσε προϊόν της ζωής υπό το απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική.
Το σχέδιο αποτελεί το επίκεντρο της πρώτης μιας νέας σειράς ετήσιων εκθέσεων στο μουσείο, με τίτλο “Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά ριμάρει” (“History Doesn’t Repeat Itself, But It Does Rhyme”). Στόχος, σύμφωνα με τον διευθυντή του Reina Sofía, Manuel Segade, είναι “να παρθούν έργα από διαφορετικά πολιτισμικά και γεωγραφικά πλαίσια και να τεθούν δίπλα στη Γκερνίκα” – εξ ου και η περίοπτη θέση της “African Guernica” στον τοίχο ακριβώς απέναντι από τον καμβά της Πικάσο. Η πρωτοβουλία αυτή, όπως εξήγησε ο Segade, όχι μόνο επιτρέπει νέες αναγνώσεις του διάσημου έργου του μουσείου, αλλά αποσκοπεί και στην διόρθωση παλαιών προκαταλήψεων. “Όπως η δυτική τέχνη έχει υποβιβάσει τις γυναίκες στο περιθώριο της ιστορίας της τέχνης, έτσι και η ιστορία της τέχνης έχει διαμορφωθεί σύμφωνα με ρατσιστικές παραμέτρους που έχουν καταδικάσει την αφρικανική τέχνη σε χειροτεχνίες ή στην αγριότητα”, δήλωσε.
Η “African Guernica”, η οποία **δεν έχει εκτεθεί ποτέ πριν εκτός Νότιας Αφρικής** και είναι δανεισμένη από το Πανεπιστήμιο του Fort Hare, προσφέρει ένα συναρπαστικό σημείο εκκίνησης. Ο Feni, ο οποίος πέθανε στη Νέα Υόρκη το 1991, έχοντας περάσει σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα στην εξορία, δεν είχε τυπική καλλιτεχνική εκπαίδευση, αλλά ήταν παθιασμένος σχεδιαστής από παιδική ηλικία, γοητευμένος από την ιθαγενή αφρικανική τέχνη, από βραχογραφίες μέχρι κατασκευές μασκών. Όταν μετακόμισε στο Γιοχάνεσμπουργκ στα τέλη της εφηβείας του, ανακάλυψε μια ζωντανή, αστική πολιτιστική σκηνή που άνθιζε παρά το βίαιο και ρατσιστικό καθεστώς του απαρτχάιντ. Εκεί, πιθανότατα εκτέθηκε στα έργα Ευρωπαίων καλλιτεχνών όπως ο Goya και ο Bosch, καθώς και του Πικάσο, ο οποίος επηρεάστηκε βαθιά από την αφρικανική τέχνη.
“Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η Γκερνίκα του Πικάσο δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς την αφρικανική γλυπτική,” δήλωσε η Tamar Garb, καθηγήτρια τέχνης στο University College London και επιμελήτρια της έκθεσης. “Η εφεύρεση της στυλιστικής απλούστευσης και η τυποποίηση της εργασίας στις αρχές του 20ου αιώνα μέσω του κυβισμού ήταν σε μεγάλο βαθμό προϊόν της, ας πούμε, της ενατένισης και της αξιολόγησης των αφρικανικών γλυπτικών πρακτικών, τις οποίες μάζευε και γνώριζε”.
Παρόλο που θα μπορούσε να υπάρχει μια παράξενη κυκλικότητα στο να χρησιμοποιεί ένας Αφρικανός καλλιτέχνης τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό για να ενισχύσει ή να ανακαθορίσει τη σχέση του με την αφρικανική τέχνη, η Garb τόνισε ότι η έκθεση εστιάζει στον διάλογο και όχι στην επίδραση. “Δεν γνωρίζουμε καν αν ήταν ο Feni που έδωσε το όνομα African Guernica,” είπε. “Αυτό το όνομα πιθανότατα δόθηκε στο έργο από έναν γκαλερίστα ή έναν πρώιμο σχολιαστή. [Ωστόσο] το γεγονός είναι ότι ήταν χαρούμενος να χρησιμοποιήσει το όνομα και να το εκθέσει με αυτό το όνομα, άρα το αγκάλιασε”.
Παρόλα αυτά, η επιμελήτρια σημείωσε ότι θα ήταν λάθος να θεωρηθούν οι δύο Γκερνίκα ως έχουσες κοινό θέμα. Η Γκερνίκα του Πικάσο, όπως ανέφερε η Garb, ήταν ένα “κραυγή πολέμου” (“cri de coeur”), ενώ η Γκερνίκα του Feni αποτελεί αντίδραση σε ένα διαφορετικό είδος βίας: “Είναι η βία, η αργή βία και η πραγματική βία της ρατσιστικής τυραννίας. Έτσι, θα μπορούσε κανείς να τη δει ως προϊόν μιας πολύ βίαιης κοινωνίας που αποανθρωποποιεί την πλειοψηφία του πληθυσμού της, αλλά δεν είναι ισοδύναμο με τον βομβαρδισμό του πολέμου. Και πιστεύω ότι αυτή η διαφορά είναι επίσης σημαντική να τονιστεί”.
Πέντε ακόμη έργα του Feni παρουσιάζονται, συμπεριλαμβανομένου του ρολού μήκους 53 μέτρων με τίτλο, “Δεν θα γνώριζες τον Θεό αν σου φτύσει στο μάτι” (“You Wouldn’t Know God if He Spat in Your Eye”), πάνω στο οποίο εργάστηκε κατά τη διάρκεια των χρόνων του στο Λονδίνο. Απέναντί του βρίσκεται το τεράστιο σχέδιο κάρβουνου του 1987, “Hector Pieterson”, μια στυλιζαρισμένη και στοιχειωμένη απεικόνιση μιας διάσημης φωτογραφίας ενός 13χρονου αγοριού που κρατιέται στην αγκαλιά ενός άνδρα, αφού πυροβολήθηκε θανάσιμα από την αστυνομία της εποχής του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική.
Παρά τις παραδοσιακές κοσμοθεωρίες της “African Guernica” και τις αναπόφευκτες συγκρίσεις με τον Πικάσο – και το γεγονός ότι ο Feni ήταν γνωστός στο Γιοχάνεσμπουργκ της δεκαετίας του 1960 ως “ο Goya των townships” – η Garb υποστηρίζει ότι ο καλλιτέχνης κατέχει μια μοναδική θέση στην τέχνη του 20ου αιώνα. “Αυτός είναι ένας σύγχρονος καλλιτέχνης που χρησιμοποιεί υλικά σχεδίασης – κάρβουνο, μολύβι και κραγιόν conté – σε μια κλίμακα σχεδόν πρωτοφανή παγκοσμίως εκείνη την εποχή”, είπε. “Αν κοιτάξετε πρακτικές σχεδίασης παγκοσμίως τη δεκαετία του 1960, υπάρχουν πολύ, πολύ λίγοι καλλιτέχνες – σχεδόν κανέναν δεν μπορώ να σκεφτώ – που εργάζονται σε επική και μνημειώδη κλίμακα”.
