Το ντοκιμαντέρ του Raoul Peck, αφιερωμένο στον George Orwell και τη διαρκή του συνάφεια, εστιάζει στο αμφιλεγόμενο αριστούργημα “1984” και στη διάσημη σκηνή όπου το κράτος επιβάλλει την πεποίθηση ότι δύο και δύο κάνουν πέντε. Αυτή η οργουελική αντι-αριθμητική της τυραννίας έχει γίνει ένα πολιτικό μιμίδιο, που αναπαράγεται συχνά σε συζητήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πρόκειται για μια σοβαρή και άξια ταινία, αν και επαναλαμβάνει όσα ήδη γνωρίζουμε, παραλείποντας ωστόσο να εμβαθύνει επαρκώς.
Η απλή εμπειρία της αφήγησης του λόγου του Orwell, από τα έργα του, τις επιστολές και τα ημερολόγιά του, από τον Damian Lewis, είναι αναζωογονητική. Ενδιαφέρον είναι το έμφαση στη σωματική αδυναμία του Orwell, ο οποίος συνέθεσε το αριστούργημά του στο κατώφλι του θανάτου, “υπό την επήρεια της φυματίωσης”, όπως ο ίδιος έλεγε. Είναι εκπληκτικό ότι ένα τόσο σθεναρό, δυναμικό και διεκδικητικό βιβλίο γεννήθηκε υπό αυτές τις συνθήκες, ενώ ο Peck προκαλεί αστεία αντίθεση ανάμεσα στην ασθένεια του Orwell και τις ασκήσεις του Winston Smith, καθώς και την εμμονή των τυραννικών καθεστώτων με τις δημόσιες επιδείξεις σωματικής ικανότητας. Ίσως, όμως, είναι πιο ακριβές να πούμε ότι το “1984” γράφτηκε υπό την επήρεια των τσιγάρων και των συνεπειών τους.
Ο Peck αναφέρεται σε διάφορες κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές του “1984” (με πρωταγωνιστές τους Peter Cushing και John Hurt ως Winston Smith), ενώ περιλαμβάνει πλάνα από τη Jura, όπου ο Orwell επέλεξε να ζήσει, ίσως απομονωμένος από τον θόρυβο και τις αντιφάσεις της πολιτικής ζωής του Λονδίνου. Βλέπουμε αρχειακές φωτογραφίες της παιδικής ηλικίας του Orwell, της πρώιμης εργασιακής του ζωής ως αστυνομικού στη Βιρμανία και την επακόλουθη περιφρόνησή του για τον αποικισμό και την κρατικά εγκεκριμένη σκληρότητα, καθώς και το επίπεδο της παραπλάνησης, του ευφημισμού και του ελέγχου του νου που απαιτούνταν για να δικαιολογηθούν. Το παλιό αρχειακό υλικό και τα πλάνα ευθυγραμμίζονται με βίντεο 4K του σύγχρονου οργουελικού εφιάλτη: Trump, Orban, Modi, Netanyahu, Putin.
Η ταινία δείχνει επίσης πώς ο Orwell προέβλεψε την άνοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης στην προπαγάνδα και στα άνευ ψυχής “ψωμί και θεάματα” για τις μάζες, αποβλακωμένες και αποβλακωμένες.
Σε συνέντευξή του, ο Raoul Peck δηλώνει: «Ο Orwell πήγε να πολεμήσει. Νόμιζα ότι θα έπρεπε να κάνω το ίδιο», αναδεικνύοντας την οικεία του σύνδεση με τον συγγραφέα.
Υπάρχει ένα ενδιαφέρον απόσπασμα όπου ο Milan Kundera αφηγείται τη μεταστροφή του προς τον Orwell, συνειδητοποιώντας ότι η άποψή του ήταν πως τα ολοκληρωτικά καθεστώτα καθιστούν τα πάντα πολιτικά – δηλαδή, επιβάλλουν τη δική τους πολιτική σε κάθε στιγμή της ζωής σας, κάτι εντελώς διαφορετικό από το να λέμε ότι η τέχνη δεν μπορεί ή δεν πρέπει να είναι πολιτική. Αξίζει επίσης να σημειωθεί η αναφορά του Orwell ότι τα ολοκληρωτικά καθεστώτα είναι θεοκρατίες. Η ταινία του Peck υστερεί στο ότι δεν εστιάζει στις πραγματικές θεοκρατίες της εποχής μας (με πιθανή εξαίρεση το Ισραήλ) και στα οργουελικά χαρακτηριστικά της Isis και της Hamas. Το ζήτημα του κατά πόσο ο Orwell απαρνήθηκε τις δικές του προηγούμενες αντισημιτικές τάσεις δεν αντιμετωπίζεται πλήρως στην ταινία, πέρα από την αναφορά της εναντίωσής του στις “Σκέψεις πάνω στο Εβραϊκό Ζήτημα” του Sartre και την αξίωση, που χρειάζεται περισσότερη τεκμηρίωση, ότι ο αντισημιτισμός είναι απλώς weaponised Newspeak.
Ο Orwell αντιμετώπισε αντιδράσεις από την αριστερά για την τόλμη του να γράψει το “1984” και ακόμη περισσότερες με την αποκάλυψη πριν από 30 χρόνια ότι το 1949 είχε παραδώσει στις βρετανικές αρχές τα ονόματα 38 δημόσιων προσώπων που θεωρούσε “κρυπτο-κομμουνιστές” – ένα γεγονός από το οποίο η ταινία αποστρέφει το βλέμμα της. Ωστόσο, οι περιπλοκές του Orwell δεν υπονομεύουν την ιδιοφυΐα του στην αποκάλυψη της αλήθειας. Ίσως η τέχνη και η ζωή να μην μπορούν να ευθυγραμμιστούν απόλυτα.
Το “Orwell: 2+2=5” προβάλλεται στους κινηματογράφους του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας από τις 27 Μαρτίου.
