Ο κόσμος βιώνει μια περίοδο αυξημένων και αλληλένδετων συγκρούσεων σε πολλές περιοχές, δημιουργώντας ένα ασταθές περιβάλλον ασφάλειας, όπως δείχνουν τα στοιχεία του Μαρτίου 2026. Οι σημαντικότερες κλιμακώσεις περιλαμβάνουν τον πόλεμο ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, τη συνεχιζόμενη σύγκρουση στην Ουκρανία και τις εντάσεις στον Ειρηνικό. Περισσότερο από το 40% των στρατηγιστών που συμμετείχαν σε έρευνα του Atlantic Council’s Scowcroft Center for Strategy and Security, για το “Global Foresight 2025”, εκφράζουν φόβους για “έναν ακόμη παγκόσμιο πόλεμο, που θα περιλαμβάνει μια πολυμέτωπη σύγκρουση μεταξύ μεγάλων δυνάμεων” έως το τέλος της επόμενης δεκαετίας.
Τον Μάιο του 2025, η Ινδία και το Πακιστάν βρέθηκαν σε μια σημαντική στρατιωτική αντιπαράθεση τεσσάρων ημερών. Στις αρχές του 2026, οι ΗΠΑ εισέβαλαν στη Βενεζουέλα και συνέλαβαν τον Πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο. Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή έχει επεκταθεί σημαντικά από τις 28 Φεβρουαρίου, με αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις να εμπλέκονται σθεναρά με την ηγεσία, τη στρατιωτική, την αμυντική και την ενεργειακή βιομηχανία του Ιράν, ενώ το Ιράν έχει στοχεύσει αποτελεσματικά τις πετρελαϊκές και ενεργειακές υποδομές σε όλο τα κράτη του Κόλπου. Η σύγκρουση στην Ουκρανία συνεχίζεται με σφοδρές μάχες. Η Κίνα διατηρεί την άκαμπτη στάση της απέναντι στην Ταϊβάν, ισχυριζόμενη ότι η “επανένωση” είναι αναπόφευκτη. Οι προσπάθειες των χωρών BRICS για παγκόσμια γεωπολιτική σταθερότητα παραμένουν αδύναμες.
Μετά την ανάληψη της δεύτερης θητείας του Trump τον Ιανουάριο του 2025, ζήτησε από τα ευρωπαϊκά μέλη του NATO να δαπανήσουν περισσότερα και να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλειά τους. Τώρα οι Ευρωπαίοι συνειδητοποιούν ότι αν δαπανήσουν πολύ περισσότερα στην άμυνα, θα εξαρτώνται λιγότερο από την Ουάσινγκτον. Στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου στα μέσα Φεβρουαρίου, υπήρξαν συζητήσεις για την αύξηση των στρατιωτικών προϋπολογισμών και την αναδιαμόρφωση της διατλαντικής συμμαχίας ως NATO 3.0. Είναι καιρός να αναλυθούν οι παγκόσμιες τάσεις στα όπλα.
Μεταφορές Όπλων 2020-24
Σύμφωνα με τα νέα δεδομένα που δημοσίευσε το Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) αυτόν τον μήνα, οι παγκόσμιες μεταφορές όπλων κατά την περίοδο 2020-24 συνέχισαν να αυξάνονται σε όγκο, αλλά παρουσίασαν μεγάλες αλλαγές στις τάσεις. Με γνώμονα τη σύγκρουση στην Ουκρανία, οι εισαγωγές της Ευρώπης αυξήθηκαν κατά 155%, καθιστώντας τις ευρωπαϊκές χώρες την κορυφαία ομάδα εισαγωγέων παγκοσμίως. Η Ουκρανία έγινε η μεγαλύτερη εισαγωγική χώρα όπλων στον κόσμο, αυξάνοντας τις εισαγωγές της την περίοδο 2021-25 κατά 100 φορές σε σύγκριση με την περίοδο 2015-19. Η Ινδία παρέμεινε η δεύτερη μεγαλύτερη, παρά τη μείωση των εισαγωγών κατά 9,3%, κυρίως μέσω της προσπάθειάς της για εγχώρια παραγωγή. Άλλες περιφερειακές μετατοπίσεις περιλάμβαναν μειωμένη ανάπτυξη εισαγωγών στην Αφρική, την Αμερική, την Ασία και τη Μέση Ανατολή, μετριάζοντας το παγκόσμιο σύνολο.
Οι ΗΠΑ ενίσχυσαν την κυριαρχία τους ως κορυφαίος εξαγωγέας (43% παγκόσμιο μερίδιο), ενώ η Γαλλία (9,6%) ξεπέρασε τη Ρωσία, της οποίας οι εξαγωγές μειώθηκαν κατά 64% την περίοδο 2021-25. Παρόλο που η Μόσχα παρέμεινε ο τρίτος μεγαλύτερος προμηθευτής παγκοσμίως την περίοδο 2021-25, οι εξαγωγές της επηρεάστηκαν από τις δυτικές κυρώσεις, καθώς και την αυξημένη εγχώρια κατανάλωση, με το παγκόσμιο μερίδιο αγοράς της να μειώνεται από 21% την περίοδο 2016-20 σε 6,8% την περίοδο 2021-25. Η απότομη πτώση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις σημαντικές μειώσεις των ρωσικών εξαγωγών όπλων προς την Αλγερία, την Κίνα και την Αίγυπτο, όπως σημείωσε το SIPRI. Σχεδόν τα τρία τέταρτα (74%) των ρωσικών εξαγωγών όπλων πήγαν σε τρεις χώρες την περίοδο 2021-25: Ινδία (48%), Κίνα (13%) και Λευκορωσία (13%), αν και η Ινδία, όντας παραδοσιακός πελάτης, διαφοροποιεί επίσης ενεργά τους προμηθευτές της.
Η Ευρώπη παρουσίασε αυξημένη ζήτηση για συστήματα αεράμυνας, αεροσκάφη και πυραύλους, καθώς οι χώρες άρχισαν έναν νέο επανεξοπλισμό με αυξανόμενους αμυντικούς προϋπολογισμούς. Η περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής (MENA) αντιστοιχούσε σε πάνω από 27% των παγκόσμιων εισαγωγών, με υψηλή ζήτηση από το Κατάρ, τη Σαουδική Αραβία και άλλα κράτη του Κόλπου. Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή αναμένεται να οδηγήσει περαιτέρω τη ζήτηση. Η Κίνα έμεινε εκτός των 10 κορυφαίων εισαγωγέων, αντικατοπτρίζοντας την αυξημένη αυτάρκειά της. Η συνολική τάση την περίοδο 2020-24 υποδεικνύει ότι η αγορά είναι εξαιρετικά αντιδραστική στις απειλές ασφαλείας, ευνοώντας τους προμηθευτές που μπορούν να παραδώσουν συστήματα υψηλής τεχνολογίας σε περιοχές που πλήττονται από συγκρούσεις.
Ο όγκος των κύριων όπλων που μεταφέρθηκαν μεταξύ κρατών αυξήθηκε κατά 9,2% μεταξύ της περιόδου 2016-20 και 2021-25. Η Ευρώπη ήταν η μεγαλύτερη περιοχή παραλαβής. Πέρα από την Ευρώπη και την Αμερική, οι εισαγωγές όπλων σε όλες τις άλλες παγκόσμιες περιοχές μειώθηκαν. Οι ΗΠΑ αύξησαν την κυριαρχία τους στις εξαγωγές όπλων και προμήθευσαν το 42% όλων των διεθνών μεταφορών όπλων την περίοδο 2021-25, έναντι 36% την περίοδο 2016-20. Οι ΗΠΑ εξήγαγαν όπλα σε 99 κράτη, συμπεριλαμβανομένων 35 χωρών στην Ευρώπη. Για πρώτη φορά σε δύο δεκαετίες, το μεγαλύτερο μερίδιο των αμερικανικών εξαγωγών όπλων πήγε στην Ευρώπη (38%) αντί για τη Μέση Ανατολή (33%). Παρόλα αυτά, ο κορυφαίος μεμονωμένος παραλήπτης αμερικανικών όπλων ήταν η Σαουδική Αραβία (12%). Η Ουάσινγκτον βλέπει τις εξαγωγές όπλων ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής και ως τρόπο ενίσχυσης της βιομηχανίας όπλων της, όπως καθιστά σαφές η νέα Στρατηγική Μεταφοράς Όπλων “America First” της κυβέρνησης Trump.
Αύξηση Αμυντικών Προϋπολογισμών
Οι παγκόσμιες αμυντικές δαπάνες αυξήθηκαν το 2025, φτάνοντας τα 2,63 τρισεκατομμύρια δολάρια, από 2,48 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2024. Οι δαπάνες αυξήθηκαν επίσης σε πραγματικούς όρους κατά 2,5%. Οι ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες εκτοξεύονται, με τους προϋπολογισμούς των κρατών μελών της ΕΕ να αναμένεται να φτάσουν περίπου τα 390 δισεκατομμύρια ευρώ το 2025, μια αύξηση σχεδόν 63% σε σχέση με τα επίπεδα του 2020. Αυτές οι δαπάνες φτάνουν πλέον κατά μέσο όρο πάνω από το 2% του ΑΕΠ, οδηγούμενες από γεωπολιτικές εντάσεις και αυξημένες προμήθειες, με στόχο την αναπλήρωση αποθεμάτων και την ενίσχυση της μακροπρόθεσμης βιομηχανικής ικανότητας.
Οι κύριες αυξήσεις προϋπολογισμού καθοδηγήθηκαν από τις Ηνωμένες Πολιτείες (921 δισεκατομμύρια δολάρια), την Κίνα (251 δισεκατομμύρια δολάρια) και τη Ρωσία (135 δισεκατομμύρια δολάρια). Η τεράστια αύξηση της Μόσχας οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην συνεχιζόμενη σύγκρουση στην Ουκρανία, ενώ οι αυξήσεις της Γερμανίας μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία (102 δισεκατομμύρια δολάρια) και η συνεχιζόμενη εκσυγχρονισμός της Ινδίας (78,3 δισεκατομμύρια δολάρια) με ισχυρή έμφαση στην εγχώρια παραγωγή μέσω του κυβερνητικού προγράμματος ‘Make in India’ συνέβαλαν στην αύξηση.
Οι ΗΠΑ εστιάζουν στον εκσυγχρονισμό και την τεχνολογική υπεροχή. Η Κίνα συνεχίζει την ταχεία επέκταση με έμφαση στη νέα τεχνολογία, την Τεχνητή Νοημοσύνη και τις ναυτικές προόδους. Η Σαουδική Αραβία διατηρεί υψηλές δαπάνες (72,5 δισεκατομμύρια δολάρια) για την περιφερειακή ασφάλεια. Σημαντικές επενδύσεις από το Ηνωμένο Βασίλειο (94 δισεκατομμύρια δολάρια) και τη Γαλλία (70 δισεκατομμύρια δολάρια) έχουν δώσει προτεραιότητα στην πυρηνική αποτροπή και την τεχνολογία. Γενικά, γίνονται μεγάλες επενδύσεις στην Τεχνητή Νοημοσύνη, τον κυβερνοπόλεμο και την τεχνολογία drone. Το NATO συνεχίζει να δέχεται πίεση από τις ΗΠΑ για την επίτευξη στόχων αμυντικών δαπανών 2%-3,5% του ΑΕΠ.
Στο μέλλον
Οι παγκόσμιες εξαγωγές όπλων έχουν εκτοξευθεί τα τελευταία πέντε χρόνια λόγω της ευρωπαϊκής ζήτησης. Ενώ οι παγκόσμιες ροές όπλων αυξήθηκαν κατά σχεδόν 10% τα τελευταία πέντε χρόνια, οι εισαγωγές της Ευρώπης υπερτριπλασιάστηκαν. Δεν αγόραζαν μόνο για να προμηθεύουν όπλα στην Ουκρανία, αλλά κυρίως για να ενισχύσουν τις δικές τους στρατιωτικές δυνατότητες. Η Ευρώπη έχει δει εισαγωγές όπλων σε επίπεδα που δεν έχουν παρατηρηθεί από τον Ψυχρό Πόλεμο, και έχει πλέον αναδειχθεί ως η μεγαλύτερη περιοχή παραλαβής.
Η αμερικανική βιομηχανία όπλων έχει επωφεληθεί περισσότερο από τις αυξανόμενες εντάσεις σε όλη την περιοχή. Ο Trump υποσχέθηκε απουσία πολέμων και έχτισε την επωνυμία “America First” αντιτιθέμενος στις εξωτερικές στρατιωτικές περιπέτειες. Η διακυβέρνησή του, ωστόσο, έχει θέσει σε κίνηση έναν ακόμη πόλεμο αλλαγής καθεστώτος – μέρος ενός μακροχρόνιου μοτίβου αμερικανικών παρεμβάσεων που έχουν παράξει αστάθεια, παρατεταμένες συγκρούσεις και αποτυχημένη οικοδόμηση κρατών. Από αποτυχημένες μυστικές επιχειρήσεις στην Αλβανία (1949-1953), στον Κόλπο των Χοίρων στην Κούβα, και στο Κονγκό (1960), μέχρι το Βιετνάμ (1963), τη Συρία, και τις καταστροφικές μακροπρόθεσμες συνέπειες στο Ιράκ, το Αφγανιστάν και τη Λιβύη, αυτές οι προσπάθειες έχουν συχνά δημιουργήσει κενά εξουσίας, έντονη βία και ακούσιες συνέπειες, αφήνοντας συχνά τις χώρες σε χειρότερη κατάσταση από ό,τι πριν. Αν εφαρμοστεί η ίδια προσέγγιση στο Ιράν, το αποτέλεσμα πιθανότατα δεν θα είναι διαφορετικό. Το αμερικανικό κοινό, από την πλευρά του, έχει σηματοδοτήσει επανειλημμένα ότι έχει χορτάσει από τους “ατελείωτους πολέμους”.
Η Κίνα ανακοίνωσε αύξηση 7% στον αμυντικό της προϋπολογισμό για το 2026, καθώς αυξάνει σταθερά τις δαπάνες για να αντιμετωπίσει τις ΗΠΑ και να επιβάλει τις διεκδικήσεις της στην Ταϊβάν και τη Νότια Σινική Θάλασσα. Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα ανησυχούν για την άνοδο της Κίνας και έχουν αρχίσει να αυξάνουν σημαντικά τους αμυντικούς τους προϋπολογισμούς και την παραγωγή και εισαγωγές όπλων. Προχωρώντας, θα υπάρξει μεγαλύτερη ζήτηση όπλων στη Μέση Ανατολή. Το Κουβέιτ μετακινήθηκε από την 47η θέση ως μεγαλύτερος παραλήπτης κύριων όπλων την περίοδο 2016-20 στην 9η θέση την περίοδο 2021-25, καθώς οι εισαγωγές όπλων του αυξήθηκαν περισσότερο από εννέα φορές.
Ωστόσο, οι δασμοί του Trump και οι απρόβλεπτες απειλές της Αμερικής, ακόμη και προς τους συμμάχους του NATO, αναγκάζουν τις χώρες να αναζητούν εναλλακτικές λύσεις και να αυξάνουν την έρευνα για την άμυνα και την παραγωγή όπλων. Αυτή η μετάβαση θα πάρει χρόνο. Θα γεμίσει η Ρωσία ή η Κίνα το κενό; Είναι δύσκολο να ειπωθεί αυτή τη στιγμή.
Στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του το 1961, ο Πρόεδρος Dwight D. Eisenhower προειδοποίησε ότι το αμερικανικό στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα κινδύνευε να αποκτήσει “αδικαιολόγητη επιρροή” στη δημοκρατία της Αμερικής. Η προειδοποίησή του δεν φάνηκε ποτέ πιο προφητική.
