Η ιστορία της τέχνης βρίσκεται σε μια περίοδο αναθεώρησης, καθώς εξερευνώνται και αναδεικνύονται γυναίκες καλλιτέχνιδες που στο παρελθόν είχαν παραγκωνιστεί. Ένα λαμπρό παράδειγμα είναι η Artemisia Gentileschi, της οποίας το έργο πλέον αναγνωρίζεται πέρα από την βίαιη βιογραφία της, παρά τις προσπάθειες σημαντικών εκθέσεων, όπως αυτή στην National Gallery, να την διαχωρίσουν από την τραυματική εμπειρία της.
Σε αντίθεση, η σύγχρονή της, Michaelina Wautier (περίπου 1614-1689), παραμένει πιο αινιγματική. Γεννημένη στο Mons των Ισπανικών Κάτω Χωρών (σημερινό Βέλγιο) και ζώντας στις Βρυξέλλες κοντά στην βασιλική αυλή με τον αδελφό της, επίσης ζωγράφο, Charles, η καταγεγραμμένη τεκμηρίωση για τη ζωή της είναι περιορισμένη.
Και οι δύο καλλιτέχνιδες, παρά τις τεχνικές τους ικανότητες, λειτούργησαν σε μια πατριαρχική κοινωνία που δυσχέραινε την καλλιτεχνική τους ανέλιξη. Ως αποτέλεσμα, το έργο τους συχνά αποδιδόταν εσφαλμένα σε άνδρες συναδέλφους τους, χάνοντας την αναγνώρισή του για τρεις αιώνες. Στην περίπτωση της Artemisia, ο πατέρας της Orazio, και για την Wautier, ο αδελφός της Charles ή άλλοι σύγχρονοι μπαρόκ ζωγράφοι. Η Wautier, επιπλέον, διακρίθηκε σε διάφορα είδη, από πορτρέτα και θρησκευτικές σκηνές μέχρι διακοσμητικά άνθη (είδος που συχνά συνδέεται με γυναίκες καλλιτέχνιδες), γεγονός που περιέπλεξε την αναγνώριση του μοναδικού της στιλ.
Το 2009, ένας εντυπωσιακός πίνακας, “Η Θρίαμβος του Βάκχου”, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά ως έργο “αυθεντικό” της Michaelina Wautier στο Kunsthistorisches Museum της Βιέννης. Αυτός ο μεγαλειώδης καμβάς, με την απεικόνιση γυμνών σωμάτων και την επιδεξιότητα στην εκτέλεση, φαινόταν για γενιές απίθανος για γυναίκα καλλιτέχνιδα, παρά το γεγονός ότι η ίδια ζωγράφισε το πρόσωπό της στον πίνακα. Η έλλειψη πρόσβασης γυναικών σε ακαδημίες τέχνης και, κατ’ επέκταση, σε ζωντανά μοντέλα, δημιουργούσε ερωτήματα για την ικανότητά της.
Η έκθεση στη Royal Academy αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα καλλιτεχνικής έρευνας σε πραγματικό χρόνο, η οποία συνδυάζει επιστημονική ανάλυση, υποτροφίες και την τέχνη της “connoisseurship” (αναγνώριση του καλλιτεχνικού ύφους) για να λύσει τέτοια μυστήρια. Ένας από τους δύο γνωστούς πίνακες με γιρλάντες, για παράδειγμα, φέρει σήμανση από την Αμβέρσα, υποδεικνύοντας γεωγραφική προέλευση, αλλά περιλαμβάνει και ασυνήθιστα μοτίβα όπως κρανία ταύρων, που παραπέμπουν σε αρχαία ρωμαϊκά αγγεία. Επίσης, στο μοναδικό γνωστό σχέδιο της Wautier, μελετά το άγαλμα του Γανυμήδη των Μεδίκων, το οποίο βρισκόταν στη Ρώμη. Δημιουργούνται ερωτήματα για το αν διέθετε τα οικονομικά μέσα για να επισκεφθεί την Ιταλία ή τις κοινωνικές γνωριμίες που θα της επέτρεπαν να δει τέτοιες αναφορές.
Η έκθεση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην “connoisseurship”, την αναγνώριση της καλλιτεχνικής υπογραφής μέσω της αίσθησης και της αναγνώρισης ενός χαρακτηριστικού ζωγραφικού “αγγίγματος”. Αν και αυτή η μέθοδος, που βασίζεται σε πολυετή εμπειρία και εκτεταμένες μνήμες εικόνων, είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί, τα οίκους δημοπρασιών και οι γκαλερί συχνά προτιμούν τις πιο “ασφαλείς” διαπιστώσεις της επιστήμης και της υποτροφίας. Ωστόσο, αυτές οι τελευταίες δεν έχουν την ίδια αξία χωρίς την πρώτη.
Αυτό που είναι αξιοσημείωτο στην παρουσίαση των έργων είναι οι δύο πρώτες από τις τρεις γκαλερί, όπου εκτίθενται πορτρέτα και θρησκευτικά έργα, ανάμεσά τους και έργα συγχρόνων της, όπως ο Rubens και ο Charles Wautier. Στην τρίτη γκαλερί, παρουσιάζονται τα “πιο χαρακτηριστικά της έργα”, επιτρέποντας την καθαρά στυλιστική σύγκριση που χρησιμοποιείται στην “connoisseurship”. Αυτή η διάταξη αποδεικνύει ότι η Michaelina και ο Charles είχαν σαφώς την ίδια τεχνική εκπαίδευση, πιθανώς μοιράζονταν το ίδιο ατελιέ και υλικά. Μάλιστα, οι επιμελητές εντοπίζουν περιπτώσεις όπου η Michaelina μπορεί να συνέβαλε σε έργα του αδελφού της.
Η αίθουσα με τα έργα αποκλειστικά της Michaelina είναι μια απόλαυση. Τα “πιο χαρακτηριστικά” της έργα, όχι μόνο για την ζωγραφική τους εφαρμογή που είναι ταυτόχρονα μπαρόκ και απολύτως προσωπική (σημειώνοντας την ιδιαίτερη προτίμησή της για άγριες και χαλαρές πλεξούδες), αλλά και για τη φωτεινότητα και τη ζωντάνια που ενισχύεται από το χιούμορ. Η σειρά της “Πέντε Αισθήσεις” ανατρέπει τις παραδοσιακές απεικονίσεις: για παράδειγμα, στην “Όσφρηση”, ενώ συμβατικά θα απεικόνιζε μια γυναίκα να μυρίζει ένα λουλούδι, εδώ παρουσιάζεται ένα αγόρι με έκφραση δυσαρέσκειας να απομακρύνεται, σφίγγοντας τη μύτη του, από ένα χαλασμένο αυγό που κρατάει.
Αυτή είναι πιθανότατα η πρώτη επαφή του βρετανικού κοινού με το έργο της Michaelina Wautier. Η ομαδοποίηση όλων των γνωστών έργων της, η οποία στο παρελθόν απουσίαζε σχεδόν εξ ολοκλήρου από τη συλλογική φαντασία, έχει την αλλόκοτη επίδραση της “ανάστασης” ενός εντελώς νέου προσώπου. Ενός εκπληκτικού προσώπου με εξαιρετική, πλήρως διαμορφωμένη ικανότητα. Επιπλέον, η έκθεση εγείρει την απαραίτητη ευαισθητοποίηση για τη συνέχιση των προσπαθειών ανακάλυψης περαιτέρω παραποιημένων ή χαμένων έργων. Η ιστορία αυτή έχει ακόμα πολλά να αποκαλύψει. Η Michaelina Wautier παρουσιάζεται στην Royal Academy του Λονδίνου, από τις 27 Μαρτίου έως τις 21 Ιουνίου.
