Η Zanele Muholi αναδείχθηκε νικήτρια του βραβείου Hasselblad 2026, μια διάκριση που την τοποθετεί πλέον στο πάνθεον των σπουδαιότερων φωτογράφων παγκοσμίως. Η Νοτιοαφρικανή καλλιτέχνιδα, η οποία αυτοπροσδιορίζεται ως non-binary, αποτελεί μια φωνή ελπίδας και αντίστασης, μέσα από την τέχνη της. Το έργο της, το οποίο έχει λάβει ευρύτατη αναγνώριση, εξερευνά την ταυτότητα, την κοινότητα και την πάλη για δικαιοσύνη, ιδίως για την Black LGBTQIA+ κοινότητα της πατρίδας της.
Η ίδια η Muholi, σχολιάζοντας την βράβευση, αποφεύγει να τη χαρακτηρίσει ως “νίκη”, τονίζοντας ότι πρόκειται για “αναγνώριση” και “τιμή” για όλη την queer και τρανς κοινότητα της Αφρικής. “Είναι μια τιμή για τους ανθρώπους μας, για την Black LGBTQIA+ κοινότητα από την πατρίδα – είναι για όλους εμάς”, δηλώνει. Αυτή η συλλογική οπτική αναδεικνύεται ως κεντρικό στοιχείο του έργου της, το οποίο χτίζεται εδώ και σχεδόν 30 χρόνια γύρω από την τεκμηρίωση, την ενδυνάμωση και την υποστήριξη των ανθρώπων που αγαπά. “Είμαι φτιαγμένη από την κοινότητα. Με διαμορφώνουν οι γυναίκες, οι οποίες είναι οι δυνάμεις σε ό,τι κάνω. Κινούμαι με την κοινότητα, με ή χωρίς πόρους, με ή χωρίς αναγνώριση. Έτσι έχει γίνει. Αγαπώ τους ανθρώπους μου. Λατρεύω να είμαι μέρος κινημάτων, γιατί εκεί θεραπευόμαστε, πραγματικά. Ποτέ δεν έχει νόημα για μένα να είμαι μόνη.”
Η Zanele Muholi γεννήθηκε το 1972 στο Umlazi, μια περίοδο έντονων κοινωνικών αναταραχών στη Νότια Αφρική, κατά τη διάρκεια του απαρτχάιντ. Οι εμπειρίες της από εκείνη την εποχή, οι διακρίσεις, ο αγώνας της μητέρας της ως οικιακή βοηθός, αλλά και οι δυσκολίες της εκπαίδευσης, διαμόρφωσαν την καλλιτεχνική της προσέγγιση. Αντί να μιλά για “φτώχεια”, προτιμά τον όρο “υπο-επαρκής σε πόρους”, υπογραμμίζοντας τις συστημικές ανισότητες. Παρά τις δυσκολίες, η Muholi τονίζει τα κέρδη σε κάθε στάδιο: μια αίσθηση επείγοντος και ευθύνης να συνεχίσει να δημιουργεί, πιστεύοντας ακράδαντα ότι η τέχνη μπορεί να αλλάξει ζωές.
Η σειρά πορτρέτων της, “Faces and Phases”, καταγράφει προσωπικότητες-κλειδιά στην queer κοινότητα, ενώ έργα όπως το “Miss D’Vine I” (2007) και το “Ntozakhe II” (Parktown, 2016) αναδεικνύουν την ικανότητά της να αποτυπώνει την ουσία των ανθρώπων και να αμφισβητεί τα δυτικά πρότυπα ομορφιάς και αναπαράστασης. Η περίοδος της κλοπής των σκληρών της δίσκων το 2012, μια πράξη που υπέδειξε πιθανώς ομοφοβικό κίνητρο, δεν την πτόησε, αλλά την ενίσχυσε στην πεποίθησή της ότι “είμαστε ένα αναπτυσσόμενο έθνος” και ότι “υπάρχει ένας αγώνας που πρέπει να δοθεί”.
Η σειρά “Somnyama Ngonyama”, που σημαίνει “Ζήτω η Σκοτεινή Λιοντάρινα” στη μητρική της γλώσσα, isiZulu, αποτελείται από αυτοπορτρέτα εμπνευσμένα από τη μητέρα της, αμφισβητώντας τα πρότυπα ομορφιάς και μόδας. Στο έργο “Julile”, η γυμνή της παρουσία σε συνδυασμό με πλαστικές σακούλες και εφημερίδες, συνδέεται με την προσωπική της εμπειρία, τις αρρώστιες και την αναζήτηση της ταυτότητας.
Για την Zanele Muholi, η φωτογραφία είναι “όπλο” και “ευθύνη”, με στόχο να “αλλάξει ό,τι είναι άδικο απέναντι στα σώματά μας, στον εαυτό μας”. Το βραβείο Hasselblad 2026 αναγνωρίζει την αφοσίωσή της σε αυτήν την αποστολή, καθιστώντας την πρέσβειρα ελπίδας και αλλαγής. Το έργο της θα εκτεθεί στο Hasselblad Center της Γκέτεμποργκ από τις 10 Οκτωβρίου.
