Η αίσθηση ότι κάποιος μας παρακολουθεί, ότι μια απειλή καραδοκεί, είναι παρούσα. “Κάποιος παρακολουθούσε το σπίτι μου, ο χώρος που θεωρούσα ασφαλές. Η ερώτηση ήταν τι ήθελε από εμένα. Ποιος, για αυτό το θέμα, εννοούσα με το ‘εμένα’;” Έτσι ξεκινά το πέμπτο μυθιστόρημα της Isabel Waidner, “As If”, με τη συνάντηση δύο ατημέλητων ξένων, της Aubrey και του Lindsey. Η Aubrey, με πικρή περιέργεια, παρατηρεί πόσο μοιάζουν. “Είχε σκούρα καστανά μαλλιά, όχι πολύ διαφορετικά από τα δικά μου,” λέει η Aubrey. “Τα αδιάφορα μάτια του με κοιτούσαν πίσω.” Αυτή η ανησυχητική εισαγωγή θέτει τον τόνο για μια δυσάρεστη ανάγνωση, μια που η συγγραφέας βρήκε ιδιαίτερα απόκοσμη, καθώς επικαλύπτει ανατριχιαστικά με το δικό της νέο βιβλίο, “Lean Cat, Savage Cat”.
Και τα δύο βιβλία αντλούν τους πρωταγωνιστές τους από τα χαμηλότερα σκαλοπάτια της showbiz, χρησιμοποιούν τη γλώσσα της μόδας με σκόπιμα αποτρεπτικούς τρόπους, φέρνοντας τους μύθους της καλλιτεχνικής ζωής σε άμεση σύγκρουση με τις πραγματικότητες της επισφάλειας στέγασης και της αστάθειας μισθών. Και τα δύο μυθιστορήματα εξετάζουν πώς η ανεπεξέργαστη θλίψη μπορεί να διαταράξει την ψυχή και –κρίσιμα– εστιάζουν και τα δύο σε ένα μυστηριώδες ζευγάρι δυοδιών. Εκδόθηκαν επίσης την ίδια ημέρα. Όλα αυτά οδηγούν στο ερώτημα: έχει το βιβλίο μου το δικό του διπλό;
Ζούμε σε μια εποχή βαθιάς παράνοιας, όπου από κατασκοπευτικά λογισμικά έως θεωρίες συνωμοσίας για αντικαταστάσεις σημαντικών προσώπων, η αίσθηση ότι τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται κυριαρχεί. Η φιγούρα του σωσία (doppelgänger) διατρέχει τη σύγχρονη κουλτούρα, από βιβλία και μόδα μέχρι τον κινηματογράφο.
Ο διπλός έχει στοιχειώσει τις οθόνες από τις απαρχές του κινηματογράφου, εμφανιζόμενος σε έργα όπως το “The Student of Prague” (1913), το “Rebecca”, το “Vertigo”, και το “Black Swan”. Πιο πρόσφατες ταινίες τρόμου, όπως το “The Substance” και το “Get Out”, δίνουν μια νέα πνοή σε αυτά τα θέματα, εξερευνώντας την ταυτότητα και τη διασημότητα. Η ταινία “Sinners”, με τους δίδυμους αδελφούς που υποδύεται ο Michael B. Jordan, κέρδισε τρία Bafta, ενώ το “Famous”, με τον Zac Efron, παρουσιάζει έναν σταρ του Χόλιγουντ και έναν ψυχαναγκαστικό θαυμαστή του που του μοιάζει.
Στην πασαρέλα, η σωσίας της Kate Moss, Denise Ohnona, συμμετέχει σε επιδείξεις και πρωτοστατεί σε καμπάνιες “ως” Kate, ενώ η H&M έχει δημιουργήσει “διδύμους” πραγματικών μοντέλων για τις διαφημίσεις της. Στην εβδομάδα μόδας του Βερολίνου, η GmbH παρουσίασε μια συλλογή φθινοπώρου/χειμώνα με τίτλο “Doppelgänger”.
Αυτή η φασματική φιγούρα είναι παντού στη σύγχρονη λογοτεχνία. Στο “August Blue” της Deborah Levy, μια πιανίστρια στοιχειώνεται από σκιώδεις εαυτούς. Στο “Yellowface” της Rebecca F. Kuang, μια κλέφτρα συγγραφέας δέχεται διαδικτυακή παρενόχληση από το φάντασμα της κοπέλας που έγραψε πραγματικά το βιβλίο της. Στο νέο έργο του Tobi Coventry, “He’s the Devil”, ένας φτωχός σερβιτόρος παρακολουθεί έναν νέο συγκάτοικο που είναι επίσης ένας δαίμονας που αλλάζει σώματα.
Πέρα από τις τέχνες, παρατηρούνται παρόμοια φαινόμενα. Η “dupe culture” (κουλτούρα απομιμήσεων) ανθεί, με τους καταναλωτές να μιλούν ενθουσιασμένοι για το πόσο εύκολα (και φθηνά) μπορούν να αγοράσουν προϊόντα που δεν είναι σαφώς ψεύτικα, αλλά μιμητικά των πρωτοτύπων. Το αντίγραφο αποκτά ανεξάρτητη αξία. Δεν είναι τυχαίο ότι βιώνουμε επίσης μια πλούσια σοδειά αυτό που ευγενικά θα μπορούσαμε να ονομάσουμε πολιτικό διπλωματικό λόγο. Κενές υποσχέσεις που αφορούν τους απλούς εργαζόμενους κρύβουν μια πολιτική εκροής πλούτου προς τους πλουσιότερους άνδρες του κόσμου, και η ελευθερία του λόγου έχει γίνει στρατηγική για τους ισχυρούς να φιμώνουν και να παρενοχλούν τις μειονότητες. Για να μην αναφέρουμε τη νέα “Board of Peace” του Donald Trump, που λανσαρίστηκε λίγο μετά την επανατοποθέτηση του “Department of War” από τον Pete Hegseth.
Στο διαδίκτυο, είμαστε εξοπλισμένοι με τους ψηφιακούς μας σωσίες, δημοσιεύοντας φιλτραρισμένες φωτογραφίες επιμελημένων ζωών που στην πραγματικότητα δεν ζούμε. Αλλά αυτή είναι μόνο η δημόσια εικόνα μας. Οι περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν επίσης τη ρύθμιση “στενοί φίλοι” στο Instagram, και πολλοί έχουν ένα δευτερεύον “finsta” (ψεύτικο Instagram) για να μοιράζονται περιεχόμενο που θεωρείται υπερβολικά προσωπικό.
Ενώ διασπαστόμαστε στο διαδίκτυο, ταυτόχρονα κλωνοποιούμαστε. Η εξόρυξη δεδομένων επιτρέπει στις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες να δημιουργούν ουσιαστικά ένα δεύτερο εαυτό για κάθε χρήστη του διαδικτύου, ώστε να παρακολουθούν τη συμπεριφορά του και να στοχεύουν καλύτερα τις διαφημίσεις τους. Στις εφαρμογές γνωριμιών, το “catfishing” (υιοθέτηση ψεύτικης ταυτότητας) είναι διαδεδομένο: οι χρήστες ανεβάζουν φωτογραφίες άλλων ή δημιουργούν εντελώς ψεύτικα προφίλ, είτε από ανασφάλεια είτε για πιο σκοτεινούς λόγους. Η αυξανόμενη επικράτηση διαδικτυακών συνωμοσιών και οι συναφείς εμμονές με σωσίες και επιθέσεις ψευδούς σημαίας εκφράζουν την ίδια υποκείμενη ανησυχία. Όπως έγραψε η Naomi Klein: “Οι θεωρητικοί συνωμοσίας κάνουν λάθος στα γεγονότα, αλλά συχνά βρίσκουν τον παλμό των συναισθημάτων.”
Στον φυσικό κόσμο, οι αισθητικοί πρωτοπορούν συνεχώς σε νέους τρόπους για να μοιάζουμε όλοι όμορφα όμοιοι. Φαίνεται ότι κάθε εβδομάδα, μια άλλη διάσημη γυναίκα εμφανίζεται στο κόκκινο χαλί, αποκαλύπτοντας ένα νέο πρόσωπο που την κάνει να μοιάζει με κάθε άλλη διάσημη γυναίκα. Μια μύτη τόσο χαρακτηριστική όσο της Anjelica Huston ή ένα χαμόγελο σαν της Shelley Duvall, τώρα αναδιαμορφώνεται σε κάτι πολύ πιο συγκρατημένο: ένα πρόσωπο ικανό να διαφημίζει τσάντες ή να εκφωνεί διαλόγους δευτερεύουσας οθόνης. Τέτοιες διαδικασίες δεν αποτελούν πλέον αποκλειστικό προνόμιο των σταρ του Χόλιγουντ. Το θέαμα του προσώπου “Mar-a-Lago” δείχνει πώς, ακόμη και μεταξύ των απλών ανθρώπων, αυτή η σκόπιμα τεχνητή εμφάνιση γεννά άπειρες διπλότυπες όψεις.
Ωστόσο, αυτός ο κόσμος της ατελείωτης διπλοποίησης δεν είναι νέος. Ο σωσίας εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο μυθιστόρημα του Jean Paul, “Siebenkäs”, που εκδόθηκε σε τρεις τόμους μεταξύ 1796 και 1797, και μας συνοδεύει σχεδόν ως σταθερός σύντροφος έκτοτε. Από γοτθικά σημεία αναφοράς, όπως το “William Wilson” του Edgar Allan Poe, το “Jane Eyre” της Charlotte Brontë και το “The Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner” του James Hogg, έως σύγχρονα κλασικά όπως το “Despair” του Nabokov και το “The Ballad of Peckham Rye” της Muriel Spark, ο διπλός έχει ξεπεράσει κάθε τάση και εμφανίζεται σχεδόν σε κάθε είδος.
Σε αυτά τα μυθιστορήματα, ο διπλός λειτουργεί συχνά ως ενσάρκωση απαράδεκτων, ανεξέφραστων επιθυμιών και ορμών. Η Brontë δίνει στην Jane Eyre μια φιγούρα anima, με τη μορφή της Bertha Mason, έναν σκιώδη εαυτό ικανό να εκφράσει αυτό που η Jane δεν μπορούσε. Αντίθετα, ο σωσίας του ακόλαστου William Wilson του Poe προσπαθεί να τον αποτρέψει από το να διαπράξει περαιτέρω πράξεις κακίας – αλλά καταλήγει νεκρός. Στην διπλή αφήγηση του Hogg, ο καταπιεσμένος και ηθικός πρωταγωνιστής, Robert, οδηγείται στην καταδίκη από τον διάβολο, ο οποίος εμφανίζεται ως ακριβές του ομοίωμα.
Άλλοι συγγραφείς προσπάθησαν να επαναχρησιμοποιήσουν τον διπλό ως κάτι άλλο εκτός από μια κακή εκτόνωση. Ο πρωταγωνιστής του Nabokov, Hermann, είναι πεπεισμένος ότι ο άντρας που πυροβολεί νεκρό είναι ο σωσίας του. Δυστυχώς, οι δύο δεν μοιάζουν καθόλου και το “Despair” είναι τελικά ένα μυθιστόρημα για την τυφλότητα στην αλήθεια. Ο αντι-ήρωας του “The Ballad of Peckham Rye” της Spark, Dougal Douglas (που μερικές φορές υιοθετεί το όνομα Douglas Dougal), είναι ο δικός του διπλός. Βρίσκεται στο Peckham όχι για να δείξει στους ανθρώπους το αληθινό χρώμα της ψυχής τους ούτε για να κάνει τη βρώμικη δουλειά τους, αλλά για να σπείρει χάος στα όνειρα και τις φιλοδοξίες τους. Ο διπλός είναι πλέον ένας τόσο αναγνωρίσιμος χαρακτήρας-αρχέτυπο που μπορεί να διαμορφωθεί ατελείωτα.
Το εμβληματικό δοκίμιο του Freud, “Das Unheimliche” (1919), πρότεινε αυτήν τη φιγούρα του εφιάλτη ως προϊόν της αδυναμίας μας να αντιληφθούμε πλήρως τη δική μας θνητότητα. Η αιώνια ψυχή και η υπόσχεση της αιώνιας ζωής μας επιτρέπει να ξεπεράσουμε τον φόβο του θανάτου, γράφει ο Freud. Μόνο αυτός ο φόβος επιστρέφει για να μας στοιχειώσει σε καθρεπτοειδή είδωλα, διδύμους και, φυσικά, στον σωσία.
Η συγγραφέας σοκαρίστηκε διαβάζοντας το “As If”, επειδή φαινόταν να λέει ότι, παρά τις γνώσεις της για τη διαδικασία, η Waidner και εκείνη εργάζονταν στο ίδιο έργο την ίδια στιγμή. Ίσως η Waidner στεκόταν πάνω από τον ώμο της όταν έγραφε (ή εκείνη πάνω από εκείνη). Ίσως είναι το ίδιο άτομο.
Τέτοιες παράνοιες μπορεί κάποτε να είχαν καλυφθεί από μια κοσμοθεωρία που περιλάμβανε μαγεία, φαντάσματα και μάντεις. Σήμερα, τι έχουμε πέρα από εταιρική κατασκοπεία και διαρροές δεδομένων για να εξηγήσουμε την ανατριχιαστική αίσθηση ότι κάποιος άλλος μας κοιτάζει κάθε φορά που ξεκλειδώνουμε το τηλέφωνό μας με αναγνώριση προσώπου; Οι πολλαπλές ψηφιακές μας ταυτότητες μπορούν μόνο να μας βοηθήσουν να ξεφύγουμε μέχρι ενός σημείου. Οι φόβοι και οι παράνοιές μας θα μας κυνηγούν πάντα. Ταινίες και βιβλία αναμφίβολα θα συνεχίσουν να κατοικούνται από σωσίες – και όταν τελικά ο μπαμπούλας βάλει το χέρι του στον ώμο μας, καλά, θα μας μοιάζει ακριβώς.
Το “Lean Cat, Savage Cat” της Lauren J. Joseph κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Bloomsbury (16,99 λίρες).
