Στο “The Quantity Theory of Insanity”, το ντεμπούτο μυθιστόρημα του Will Self του 1991, ένας θεραπευτής τέχνης ονόματι Misha Gurney βρίσκεται ακούσια νοσηλευόμενος στο ψυχιατρικό ίδρυμα όπου εργάζεται. Στην ομώνυμη ιστορία, ο πατέρας του Misha αποκαλύπτεται ως φίλος και πρώιμος συνεργάτης του επικεφαλής ψυχιάτρου του νοσοκομείου, Zack Busner, ενός χαρακτήρα που επανεμφανίζεται στη φαντασία του Self μέχρι σήμερα.
Στην πρώτη του εμφάνιση, ο Busner εξετάζει την ομώνυμη θεωρία, σύμφωνα με την οποία “η επιφάνεια της συλλογικής ψυχής ήταν σαν την ξεφτισμένη, ριγέ υφή της ταπετσαρίας ενός παλιού στρώματος. Αν την τρυπούσες σε οποιοδήποτε σημείο, ένα άλλο μέρος θα αναδυόταν – δεν υπήρχε αντίδραση χωρίς δράση, γέλιο χωρίς δάκρυα, ούτε κανονικότητα χωρίς τον παρεπόμενό της.”
Εξωφρενικό; Ίσως όχι. Όσο πιθανή ή απίθανη κι αν φαινόταν η ίδια η θεωρία, το “The Quantity Theory of Insanity” ήταν ένα συναρπαστικό έργο, η αναγγελία ενός ταλέντου που συνέχισε να επανεφευρίσκει την έννοια της αφηγηματικής φαντασίας, ακόμα και καθώς διαφήμιζε με θλίψη την παρακμή της. Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, ο Self ενισχύει την προηγούμενη υπόθεσή του με το “The Quantity Theory of Morality”, στο οποίο ο Zack Busner – τώρα σε προχωρημένη ηλικία – προειδοποιεί ότι υπάρχει μόνο μια ορισμένη ποσότητα καλού για να μοιραστεί. “Εκτιμώ ότι όταν η ηθική ενός κοινωνικού συνόλου αρχίζει να μειώνεται, μια ακολουθία κακής συμπεριφοράς θα είναι αναπόφευκτα κακό συναίσθημα, επίσης.” Κριτικές επιτροπές, κοσμηματοπώλες, οι Εβραίοι – ανεξαρτήτως μεγέθους ή προέλευσης της ομάδας, η νέα θεωρία ισχύει για όλους.
Το μυθιστόρημα ξεκινά σε ένα δείπνο στο Hampstead. Ένας από τους καλεσμένους είναι ο Will, ένας συγγραφέας που γνωρίζει την παρευρισκόμενη παρέα όπως μόνο ο δημιουργός τους θα μπορούσε. Ο Johnny Freedman αφηγείται σε όλους το σχέδιό του να εκτρέφει βικούνια στις Aylesbury Hundreds. Η Cathy McCluskey ανησυχεί ότι ο σύζυγός της μπορεί να έχει εξωσυζυγικές σχέσεις. Ο Phil Szabo ετοιμάζει κοκτέιλ. Ο Phil φημολογείται ότι είναι κάποιο είδος κατασκόπου, αλλά ο Will σπεύδει να τον απορρίψει ως υπάλληλο του Υπουργείου Εξωτερικών. “Πάντα σκεφτόμουν τον Phil σαν έναν δευτερεύοντα χαρακτήρα, χωρίς πραγματική σημασία, απλώς εκεί για να συμπληρώσει τον αριθμό.” Όσο για τον ίδιο τον Will, “αν και φαινομενικά ο αφηγητής, και επομένως παντογνώστης σε αυτήν την ιστορία που προσποιείται τη ζωή – ήμουν αναμφισβήτητα ο λιγότερο σημαντικός από όλους. Άλλωστε, τι ήξερε κανείς για μένα, εκτός από το ότι ζωγράφιζα με ακουαρέλες, είχα μια μετατροπή στο στούντιό μου και συνδιαλεγόμουν με αυτούς τους σκιώδεις χαρακτήρες;”
Το “The Quantity Theory of Morality” περιέχει πολλαπλές εκδοχές του εαυτού του. Μέσα από κάθε ένα από τα πέντε μέρη του μυθιστορήματος, επαναλαμβάνεται ένα παρόμοιο σενάριο: το δείπνο, η όπερα στο Glyndebourne, η συγκέντρωση της Πρωτοχρονιάς στο Dorset, οι διακοπές στη La Spezia, η καταστροφική κηδεία. Αυτά τα σκηνικά διαδραματίζονται με παρόμοιο τρόπο, μέχρι και με αυτολεξεί επανάληψη ορισμένων ατάκων, αν και οι οπτικές γωνίες είναι διαφορετικές και τα χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων ιδιόμορφα ρευστά: σε μία εκδοχή, όλοι οι χαρακτήρες είναι άντρες και χαρακτηρίζονται από το μέγεθος του πέους τους. Στην επόμενη, είναι όλες γυναίκες: η “Willa” είναι τώρα συγγραφέας ερωτικής λογοτεχνίας, και είναι η Phillipa Szabo που ανακατεύει τα μοχίτο.
Περισσότερο από τον Martin Amis, ο Self διαβάζεται σαν ο πρώιμος Nabokov: δηκτικός, προκλητικός, δεξιοτέχνης στην απόδοση γλωσσικών αστείων.
Με κάθε νέα επανάληψη, αυξάνεται η ένταση και ένας υπόκωφος ήχος βίας που είναι αναμφισβήτητα Ballardian. “Είμαι αρκετά σίγουρος όταν λέω ότι ένας από εσάς θα πεθάνει”, προειδοποιεί ο Busner, “και θα πεθάνει λόγω της ηθικής αμέλειας της ομάδας ως σύνολο.” Θέλει η Bettina Haussmann – που κατέχει υψηλή θέση σε ελβετική τράπεζα – να χρησιμοποιήσει τη νέα ημι-αισθαντική τεχνολογία μοντελοποίησης δεδομένων των εργοδοτών της για να προβλέψει τη στιγμή μέγιστου κινδύνου, αλλά όταν η Bettina επιστρέφει από την εργασία της στη Ζυρίχη, ανακαλύπτει ότι η Βρετανία όπως την ήξερε δεν υπάρχει πια. Η νέα Υπηρεσία Επιθεώρησης Επισκεπτών του Υπουργείου Εσωτερικών (HOVIS) έχει αντικαταστήσει την παλιά Δύναμη Συνοριακής Επιθεώρησης και το μουσικό τους θέμα (το αργό μέρος της Ένατης Συμφωνίας του Dvořák, φυσικά) ακούγεται από το ηχοσύστημα στο αεροδρόμιο. Η Bettina διατάσσεται να αναφερθεί στην Balls Pond Road με όλους τους άλλους Εβραίους. Το Poundbury είναι το νέο Theresienstadt. Το Nationalist Trust έχει αναλάβει και ο Busner έχει αυτοκτονήσει από απόγνωση. Οι προβλέψεις του έχουν επαληθευτεί. Η ηθική στάθμη έχει πέσει σε τέτοιο επίπεδο που η επίσημη έγκριση στα κυβερνητικά έγγραφα είναι “Perish the Jews” (Ας αφανιστούν οι Εβραίοι).
Το “The Quantity Theory of Morality” είναι ένα ραψωδικό πολιτικό μυθιστόρημα. Περιέχει τα πάντα: δικαιώματα trans, περιβαλλοντικά ζητήματα, το Ολοκαύτωμα, τη σύγκρουση στη Γάζα, τη γενική ηθική διαφθορά της νεοφιλελεύθερης ελίτ. Αλλά ο Self είναι πολύ καλός συγγραφέας για να γίνει διδακτικός. Το μυθιστόρημα είναι καυστικό σχετικά με την τρέχουσα πορεία μας προς την άβυσσο. Το γεγονός ότι η τροχιά της καταστροφής μπορεί να είναι τόσο διασκεδαστική οφείλεται στην κεντρική ενασχόληση του Self με τη γλώσσα και τη φανταστικότητα.
Περισσότερο από τον Martin Amis, ο Self διαβάζεται σαν ο πρώιμος Nabokov: δηκτικός, προκλητικός, δεξιοτέχνης στην απόδοση γλωσσικών αστείων. Αν και το “The Quantity Theory of Morality” θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια πονηρά εύθυμη παρωδία του μυθιστορήματος του Hampstead, υπάρχει και εδώ παθητικότητα. Το μακρύ, ελεγειακό επίλογο του βιβλίου αναφέρεται άμεσα στην επισφαλή κατάσταση υγείας του ίδιου του Self: “Ο Will αρρώσταινε για πολύ καιρό πριν πεθάνει. Δεν ήμουν σίγουρος πόσο καιρό – αλλά τουλάχιστον μια δεκαετία. Είχε μια αιματολογική διαταραχή που τελικά μεταλλάχθηκε στην αναπόφευκτη καρκίνο.”
Μπορούμε μόνο να ελπίζουμε ότι αυτό το γλαφυρό, ανησυχητικό και οξυδερκές έργο δεν προορίζεται ως αποχαιρετιστήριο, αν και αποδεικνύει επαρκώς τη Nabokovική βεβαιότητα του Self ότι η τέχνη είναι το παν. Αυτό, και η πατρίδα του, το Λονδίνο, τα διαρκή υλικά γεγονότα του τόπου και του χρόνου: “Δίνω τη μεγαλύτερη μου πίστη από όλα σε εκείνη τη μυρωδιά, ένα σύνθετο μείγμα από σεπιά τόνο, με την επίγευση υγρού φανέλας, και τη μυρωδιά καμένου λάστιχου, και την ξηρότητα αρχαίας αιθάλης, και τις ματιές Googleplex από ένα εκατομμύριο, δισεκατομμύρια τσιγάρα” – η αμίμητη γεύση του υπόγειου στο σταθμό Hampstead.
Το “The Quantity Theory of Morality” του Will Self κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Grove (£18.99). Για να υποστηρίξετε τον Guardian, παραγγείλτε το αντίτυπό σας από το guardianbookshop.com. Ενδέχεται να ισχύουν χρεώσεις παράδοσης.
