Το 1878, κατά τη διάρκεια μιας καταπνικτικής εβδομάδας ζέστης στο Παρίσι, ο μποέμ Βέλγος καλλιτέχνης Φελισιέν Ροπς (Félicien Rops) φιλοτέχνησε ένα έργο που απεικόνιζε μια γυναίκα να βγάζει βόλτα το οικόσιτο γουρούνι της. Σε αυτό, η γυναίκα είναι δεμένη στα μάτια και γυμνή – εκτός από καλσόν, μακριά μαύρα γάντια και ένα αισιόδοξο καπέλο με φτερά – ενώ το γουρούνι έχει μια χαριτωμένη, ροζ ουρά σε σχήμα σπείρας. Το «Pornocrates», που περίπου μεταφράζεται ως «ο άρχοντας της πορνείας», είναι ένα έργο που μένει χαραγμένο στη μνήμη.
Ο Ροπς ανέφερε ότι συνέλαβε το πιο διάσημο έργο του «σε ένα υπερθερμασμένο διαμέρισμα, γεμάτο διαφορετικές μυρωδιές, όπου το οποπονάξ και το κυκλάμινο μου προκαλούσαν έναν ελαφρύ πυρετό, ευνοϊκό για παραγωγή ή ακόμα και για αναπαραγωγή». Όπως θα ανακαλύψουν με έκπληξη, ή ίσως με οργή, οι επισκέπτες της νέας έκθεσης «Laboratory of Lust» στο Kunsthaus Zurich, η σύζευξη και η ζωγραφική ήταν αδιαχώριστα συνδεδεμένες στην ψυχή του Ροπς.
Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο Ροπς δημιούργησε ένα εκτενές σώμα σχεδίων, χαρακτικών, εκτυπώσεων και πινάκων με τόσο εκπληκτική «ζωηρότητα» – συχνά εμποτισμένη με σατανικά στοιχεία – που ακόμη και ο Πικάσο ανταποκρίθηκε με δέος (σε φόρο τιμής, ο Ισπανός σχεδίασε ένα σκίτσο ενός άνδρα σε μορφή γουρουνιού να εκτελεί στοματικό έρωτα σε μια γυναίκα). Τα έργα του Ροπς απεικόνιζαν γυμνές μάγισσες να ιππεύουν σκούπες, χούφτες σε ψηλά καπέλα και αυλίκες να ιππεύουν ποδηλάτα σε σχήμα φαλλού. Ο Γάλλος κριτικός τέχνης Φέλιξ Φενεόν (Félix Fénéon) τον αποκάλεσε καλλιτέχνη «που ζωγραφίζει φαλλούς όπως άλλοι ζωγραφίζουν τοπία».
«Ακόμα και οι σημερινοί θεατές μένουν μερικές φορές άναυδοι – είτε αντικρίζοντας μια γυμνή γυναίκα δεμένη σε έναν σταυρό, μια τολμηρή Παριζιάνα να βγάζει βόλτα το γουρούνι της, είτε μια Εύα που παγιδεύεται από ένα φαλλικό φίδι», σημειώνει η Αν Ντεμεέστερ (Ann Demeester), διευθύντρια του Kunsthaus Zurich. Ο Ροπς θα αγαπούσε τέτοιου είδους αναστεναγμούς. Γράφοντας για τις πιο σοκαριστικές του εικόνες, σημείωνε: «Μερικές φορές κάνω πράγματα σαν αυτά για να φέρω τον πισινό μου στο επίπεδο των προσώπων σας».
Ο Ροπς γεννήθηκε στο Ναμύρ (Namur) της κεντρικής Βελγικής επαρχίας το 1833. Ως γιος πλούσιου βιομηχάνου, δεν προμηνυόταν ότι θα γινόταν ηγέτης του παρακμιακού κινήματος. Σπούδασε νομική και παντρεύτηκε την κόρη ενός δικαστικού, ο οποίος κατείχε ένα τοπικό κάστρο. Θα μπορούσε να έχει εγκατασταθεί στη ζωή ενός επαρχιώτη ευγενούς, αλλά η τέχνη, το Παρίσι και οι ερωτικές περιπέτειες τον κάλεσαν. Με ένα κοφτερό γένι και μελαγχολικό μέτωπο, ο Ροπς είχε την εμφάνιση ενός νεαρού Ίθαν Χοκ (Ethan Hawke). Τελειοποίησε ένα είδος ατημέλητου στυλ ντυσίματος.
Η εικονογραφική του εργασία, για συγγραφείς όπως ο Σαρλ Μπωντλαίρ (Charles Baudelaire) και ο Πολ Βερλέν (Paul Verlaine), μετατοπίστηκε από ρεαλιστικά θέματα στις διαβόητες φανταστικές του εικόνες γυναικών του «demimonde» – τις οποίες αποκαλούσε «Ropsiennes». Έβλεπε τις σύγχρονες γυναίκες ως «femme fatales», αλλά οι αστοί άνδρες που κατανικιόνταν από τον πειρασμό ήταν ο πραγματικός του στόχος.
Η προσωπική του ερωτική ζωή ταίριαζε με την τέχνη του. Αφού εγκατέλειψε τη σύζυγο και τον γιο του, έζησε για τρεις δεκαετίες σε ένα «ménage à trois» με τις αδελφές Λεοντίν (Léontine) και Ωρελί Ντυλύκ (Aurélie Duluc), και απέκτησε παιδιά και από τις δύο. Αντιμετώπισε την οργή των πιο ηθικολόγων στοιχείων της κοινωνίας της Belle Époque, και η αντισυμβατική του οικιακή κατάσταση υποστήριξε μια εξαιρετικά επιτυχημένη καριέρα: μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1870 ήταν ο πιο καλοπληρωμένος εικονογράφος στο Παρίσι. Πέθανε, σε ηλικία 65 ετών, το 1898, την ίδια χρονιά που έλαβε τη Λεγεώνα της Τιμής. Στα τελευταία του χρόνια, καλλιεργούσε τριαντάφυλλα.
Υπάρχει μια μικρή, αφοσιωμένη ομάδα συλλεκτών έργων του Ροπς, λέει ο Κλοντ Πιενινγκ (Claude Piening), ειδικός σε ευρωπαϊκά έργα του 19ου αιώνα στον οίκο Sotheby’s. «Τα υδατογραφήματα και οι ελαιογραφίες του δεν εμφανίζονται συχνά, καθώς πολλά έχουν δεσμευτεί από μουσεία και συλλέκτες. Αυτό που εμφανίζεται είναι το έντυπο έργο του και αν είστε βιβλιόφιλος, θα δείτε έργα του σε προμετωπίδες». Ένα σπάνιο και ειλικρινές υδατογράφημα, το «Le Calvaire (Les Sataniques)», στο οποίο μια γυναίκα στραγγαλίζεται από τα δικά της μαλλιά ενώ βρίσκεται σφηνωμένη κάτω από τα γεννητικά όργανα ενός σταυρωμένου Σατανά, πωλήθηκε στον οίκο Sotheby’s το 2007 για περίπου 160.000 λίρες. Ο κατάλογος δημοπρασίας παρατήρησε: «Τα όσχεα του Σατανά που κάθεται πάνω στο πρόσωπο της γυναίκας σαν μπερές είναι περισσότερο κωμικά παρά τρομακτικά».
Δεν υπάρχουν προβλήματα στην παρουσίαση έργων του Ροπς σε διεθνείς δημοπρασίες. «Υπάρχει ερωτισμός ή πορνογραφία, αλλά αυτό δεν πρέπει να συγχέεται με την τέχνη. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα», λέει ο Πιενινγκ. «Τα θέματά του είναι αρκετά τολμηρά, ναι, ή, για έλλειψη καλύτερης λέξης, πρωτότυπα. Όπως ήταν και τότε. Και, ναι, ίσως προσπαθούσε να σοκάρει, αλλά ταυτόχρονα το κάνει ως ένας καλλιτέχνης που σέβεται τον εαυτό του».
Η έκθεση της Ζυρίχης έχει ενορχηστρωθεί από τον Γιόνας Μπάγιερ (Jonas Beyer) από το Kunsthaus Zurich και τον Ντάαν βαν Χίς (Daan van Heesch), επιμελητή χαρακτικών και σχεδίων στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Βελγίου (η οποία έχει δανείσει έργα από τη συλλογή της που αριθμεί 2.000 έργα του καλλιτέχνη). Στην έκθεση θα παρουσιαστούν μυστικά άλμπουμ που προορίζονταν να προβληθούν σε ένα «ιδιωτικό υπουργείο ανδρικού συλλέκτη», συμπεριλαμβανομένων προμετωπίδων σε πορνογραφικά μυθιστορήματα και αυτόνομα σχέδια ιερόδουλων.
Πόσο δύσκολο είναι να στηθεί η έκθεση «Laboratory of Lust» σε μια εποχή αντικρουόμενων συζητήσεων για το σεξ, του #MeToo και του OnlyFans; «Αυτό είναι ένα κεντρικό ερώτημα», παραδέχεται ο Μπάγιερ. «Πιστεύω ότι στη Ζυρίχη θα είναι ένα δύσκολο έργο να παρουσιάσουμε τέτοια ρητά έργα. Είναι πολύ παραδοσιακή». Οι φάλλοι ίσως δεν συνάδουν εύκολα με την πολυτελή σοκολάτα και τα ρολόγια. «Αξίζει τον κίνδυνο, επειδή βρισκόμαστε σε καιρούς που πρέπει να συζητάμε την σεξουαλικότητα. Αν κοιτάξετε τα αρχεία Epstein, νομίζω ότι πρέπει να μιλήσουμε για το πώς η ανδρική κουλτούρα αντιλαμβάνεται τις γυναίκες».
Οι επιμελητές στοχεύουν να παρουσιάσουν τον Ροπς ολοκληρωτικά. «Ήταν ένας από τους πιο επιτυχημένους και αναγνωρισμένους συμβολιστές καλλιτέχνες της εποχής του, συνεργαζόμενος με όλους τους διάσημους συγγραφείς», λέει ο Βαν Χίς. «Αλλά ταυτόχρονα η τέχνη του είναι τόσο διαταρακτική, βίαιη και σοκαριστική, αλλά και συναρπαστική. Νομίζω ότι θέλουμε να τον κοιτάξουμε στα μάτια και να τον διαβάσουμε λίγο κόντρα στο ρεύμα, χωρίς να τον ακυρώσουμε».
Η έκθεση «Laboratory of Lust» φιλοξενείται στο Kunsthaus Zurich, από 6 Μαρτίου έως 31 Μαΐου.
