Το φθινόπωρο του 2022, ο Giorgi Gagoshidze βρισκόταν στη μέση της δημιουργίας ενός ντοκιμαντέρ για την αποσύνθεση της Σοβιετικής Ένωσης, όταν βίωσε τη δική του προσωπική κατάρρευση συστήματος. Μετά την επιστροφή του από τα γυρίσματα στην Τιφλίδα στο Βερολίνο, όπου ζει ο 42χρονος Γεωργιανός καλλιτέχνης, υπέφερε από δύσπνοια. Μια ακτινογραφία αποκάλυψε ότι και οι δύο πνεύμονές του είχαν γεμίσει νερό. Του είπαν να πάρει ταξί για το νοσοκομείο Charité της γερμανικής πρωτεύουσας άμεσα, αν ήθελε να ζήσει.

Ο Gagoshidze διαγνώστηκε με λέμφωμα Τ-κυττάρων, μια σπάνια, επιθετική και ταχέως αναπτυσσόμενη μορφή καρκίνου του αίματος σε προχωρημένο αλλά ιάσιμο στάδιο. Ένα βάναυσο κοκτέιλ χημειοθεραπείας, ακολουθούμενο από οκτάμηνη νοσηλεία σε απομόνωση, ήταν η μόνη του πιθανότητα επιβίωσης.

«Όλα κατέρρευσαν», θυμάται. «Και ο καλλιτεχνικός κόσμος είναι πολύ αμείλικτος. Μπορεί να σε καταπιεί ταχύτερα από τον καρκίνο.»

Παρόλα αυτά, αυτή την εβδομάδα, μόλις τρία χρόνια μετά τη διάγνωσή του, το ντοκιμαντέρ του Gagoshidze, “Graft Versus Host”, θα κάνει πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου. Αν και μόλις 31 λεπτών, είναι γεμάτο ιδέες, συνδυάζοντας αρχειακό υλικό, προσωπικές σκέψεις και DIY γραφικά υπολογιστή, σε ένα στυλ που θυμίζει τον Άγγλο ντοκιμαντερίστα Adam Curtis ή τη Γερμανίδα εικαστικό Hito Steyerl, υπό την καθοδήγηση της οποίας ο Gagoshidze σπούδασε στο Πανεπιστήμιο των Τεχνών του Βερολίνου.

Οπτικά χαοτικό, το ιστορικό του όραμα είναι αξιοσημείωτα διαυγές. Διότι ενώ ο καρκίνος τον ακινητοποίησε σωματικά, η διάγνωσή του άνοιξε επίσης το μυαλό του για να κατανοήσει τα γεγονότα στο ανατολικό μπλοκ της ζωής του με νέους τρόπους. «Το θεραπευτικό μου πλάνο αντικατόπτριζε με απόλυτη ακρίβεια την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και το μετα-μεταβατικό της σχέδιο», λέει.

Στην πόλη του Gagoshidze, την υιοθετημένη του πατρίδα, την οικονομική επανένταξη των δύο Γερμανιών μετά το 1989, συχνά πλαισιώνουν ως προσάρτηση της σοσιαλιστικής Ανατολής από τον καπιταλιστικό Δύση – ο τίτλος ενός αναγνωρισμένου βιβλίου επί του θέματος είναι “The Takeover”. Όμως, από τη Γεωργία, η μετάβαση από το ένα σύστημα στο άλλο φαίνεται πιο σύνθετη.

Το 1973, ο πρώτος γραμματέας του Γεωργιανού Κομμουνιστικού Κόμματος, Eduard Shevardnadze, είχε ξεκινήσει ένα οικονομικό πείραμα στο δυτικό χωριό Abasha, όπου οι αγρότες μπορούσαν να κρατήσουν ένα μέρος του πλεονάσματος της σοδειάς τους ή να το πωλήσουν για προσωπικό κέρδος.

«Καθώς η οικονομία βρισκόταν σε ύφεση, το Κομμουνιστικό Κόμμα αναζητούσε τρόπους τόνωσης του εργατικού δυναμικού και αποφάσισε να εισαγάγει μια περιορισμένη μορφή ιδιοκτησίας», λέει ο Gagoshidze.

Το πείραμα της Abasha ήταν επιτυχημένο: η αγροτική παραγωγή του χωριού εκτινάχθηκε και έλυσε προβλήματα ελλείψεων τροφίμων, οδηγώντας σε διοικητικές μεταρρυθμίσεις σε ολόκληρη τη Γεωργία και ενισχύοντας την μεταρρυθμιστική εικόνα του Shevardnadze, ο οποίος αργότερα έγινε υπουργός Εξωτερικών υπό τον Mikhail Gorbachev.

Όταν ο Gagoshidze έκανε συνεντεύξεις για την Abasha στη Γεωργία, διαπίστωσε ότι όχι μόνο οι αξιωματούχοι, αλλά και οι δικοί του συγγενείς, ήταν ακόμα γεμάτοι νοσταλγία για το πρώην καθεστώς της χώρας ως οικονομική πρωτοπορία του ανατολικού μπλοκ.

Ωστόσο, την ίδια στιγμή, λέει, «η Abasha άνοιξε τον δρόμο για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης», δημιουργώντας μια νέα γενιά παράνομων επιχειρήσεων με πρόσβαση σε κρατικές εγκαταστάσεις. Γνωστοί ως *tsekhoviks*, αυτοί οι υπόγειοι επιχειρηματίες έχτισαν ένα σκιώδες οικονομικό σύστημα βασισμένο στη διαφθορά. Αυτό σήμαινε ότι όταν το σοβιετικό σύστημα κατέρρευσε, δεν μπορούσε να μεταρρυθμιστεί βήμα-βήμα, αλλά διολίσθησε κατευθείαν σε μια υπερτροφοδοτούμενη παραλλαγή του καπιταλισμού.

«Όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε, τα πάντα κατέρρευσαν», αναπολεί. «Θυμάμαι μια μέρα η μητέρα μου με πήγε στο σούπερ μάρκετ και όλα τα απαραίτητα ήταν εκεί. Την επόμενη φορά που με πήγε, έπρεπε να παρακαλάει τους εργαζόμενους για οτιδήποτε βρώσιμο, επειδή τα ράφια ήταν άδεια. Και μετά επιστρέψαμε σπίτι και δεν υπήρχε ρεύμα, ούτε ζεστό νερό, τίποτα.»

Στο “Graft Versus Host”, ο Gagoshidze παρομοιάζει αυτή τη στιγμή με τη δική του ακτινοθεραπεία. «Η εισαγωγή ενός νέου ανοσοποιητικού συστήματος σε έναν ξενιστή είναι βιώσιμη μόνο όταν τα καρκινικά κύτταρα έχουν κατασταλεί επιτυχώς», λέει, «ακριβώς όπως η μετάβαση απαιτούσε πλήρη ιδιωτικοποίηση για τη λειτουργικότητα του προτεινόμενου νέου οικονομικού συστήματος».

Η θεραπεία του ήρθε σε τρία στάδια, και η εξάλειψη των καρκινικών κυττάρων στο σύστημά του ήταν το ευκολότερο μέρος. Η πιο δύσκολη διαδικασία ήταν η εισαγωγή ενός νέου ανοσοποιητικού συστήματος – μέσω μεταμόσχευσης μυελού των οστών – και η προσαρμογή του σώματός του στο νέο σύστημα.

Ο Gagoshidze έλαβε τη μεταμόσχευση μυελού των οστών από τον πατέρα του, πράγμα που σήμαινε ότι ο τύπος ιστού ταίριαζε μόνο κατά το ήμισυ με τον δικό του και οδήγησε στην ασθένεια που δίνει στο φιλμ του το όνομά του, την νόσο μοσχεύματος κατά ξενιστή (graft-versus-host-disease ή GvHD), όπου το νεομεταμοσχευμένο ανοσοποιητικό σύστημα αρχίζει να μάχεται τον δότη του.

«Είναι σαν ένας μόνιμος εμφύλιος πόλεμος στο σώμα», λέει. Η φαρμακευτική αγωγή ήταν κρίσιμη για να σταματήσει η μάχη. «Ο ρόλος της φαρμακευτικής αγωγής ήταν να κρατάει το νέο μου ανοσοποιητικό σύστημα σε σύγχυση, ώστε να μην με σκοτώσει. Αλλά οι μετα-σοβιετικές χώρες δεν είχαν καμία φαρμακευτική αγωγή για να σταματήσει το σύστημα να μάχεται με τον εαυτό του: είχαμε μια μεταμόσχευση ανοσοποιητικού συστήματος χωρίς καμία μορφή ρύθμισης.»

Περισσότερο από τρεις δεκαετίες αργότερα, η χώρα παραμένει κολλημένη στη φάση προσαρμογής. «Σήμερα, οι Γεωργιανοί αγρότες είναι ελεύθεροι να κρατούν όλα τα χρήματα από την επιχείρησή τους για τον εαυτό τους, αλλά πλέον δεν έχουν την τεχνολογία και τον εξοπλισμό που παρείχε το κράτος, και πρέπει να βρουν νέες αγορές για τις σοδειές τους εκτός Γεωργίας.»

Η χώρα αποσχίστηκε από τη Σοβιετική Ένωση το 1991 και έλαβε καθεστώς υποψήφιας χώρας για την ΕΕ το 2023, αλλά η προσπάθειά της σταμάτησε ουσιαστικά ένα χρόνο αργότερα λόγω σοβαρής δημοκρατικής οπισθοδρόμησης. Οι πρώην μεταρρυθμιστές μοντέλα βρίσκονται στο πίσω μέρος της ουράς. «Είναι ένας βρόχος που δεν τελειώνει ποτέ, μια διαρκής κατάσταση να προλαβαίνεις αλλά ποτέ να φτάνεις», λέει ο Gagoshidze. «Είναι ένας φαύλος κύκλος.»

Η προσωπική του κατάσταση φαίνεται τουλάχιστον πιο ελπιδοφόρα. Η νόσος μοσχεύματος κατά ξενιστή του καλλιτέχνη ήταν σχετικά ήπια, και οι γιατροί του λένε ότι αν η υγεία του παραμείνει σταθερή μέχρι το φθινόπωρο, μπορεί να θεωρηθεί θεραπευμένος. «Οι γιατροί είναι ευχαριστημένοι, και αν είναι ευχαριστημένοι αυτοί, είμαι ευχαριστημένος εγώ.»

Το “Graft versus Host” κάνει πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου στις 16 Φεβρουαρίου.