Ο Georges Seurat, παρά τον σύντομο βίο του, άφησε πίσω του έργα ανεκτίμητης αξίας, με τις δύο πιο φημισμένες συνθέσεις του να ολοκληρώνονται σε ηλικία μόλις 25 ετών. Με περίπου 45 πίνακες στο ενεργητικό του, ο Seurat, ο οποίος πιθανότατα απεβίωσε από διφθερίτιδα τον Μάρτιο του 1891 σε ηλικία 31 ετών, στράφηκε περισσότερο από το ήμισυ των δημιουργιών του στην απεικόνιση της ακτογραμμής και της θάλασσας, κυρίως κατά τις καλοκαιρινές του εξορμήσεις μεταξύ 1885 και 1890. Η έκθεση “Seurat and the Sea” στην Courtauld Gallery είναι η πρώτη που εστιάζει αποκλειστικά σε αυτές τις θαλασσινές εικόνες, παρουσιάζοντας 23 πίνακες, μικρότερες ελαιογραφικές μελέτες και τρία σχέδια σε δύο αίθουσες. Πρόκειται για μια έκθεση σπάνιας ομορφιάς και αισθητικής.
Ακόμα και αν λάβουμε υπόψη τις καλλιτεχνικές του επιδιώξεις για επιστημονικότητα, αντικειμενικότητα και την προσήλωσή του σε θεωρίες χρωμάτων και αντίληψης, οι οποίες τον αποστασιοποιούν από τον ιμπρεσιονισμό, οι πίνακες του Seurat είναι μοναδικοί και αινιγματικοί. Η γραμμή του, αν και μερικές φορές ιδιόρρυθμη και άκαμπτη, συμπληρώνεται από τα σχέδιά του – τονικές μελέτες φιλοτεχνημένες με μολύβι Conté πάνω σε ανάγλυφο, χαρτί, τα οποία συγκαταλέγονται στα πιο θαυμαστά έργα που έχουν δημιουργηθεί. Η σαφήνεια της καλλιτεχνικής του προσέγγισης είναι εμφανής, αφήνοντας τον θεατή να αναρωτιέται τι θα μπορούσε να έχει επιτύχει αν η ζωή του δεν είχε κοπεί τόσο απότομα.
Παρά την προσήλωσή του στην τοποθέτηση διακριτών κουκκίδων και πινελιών καθαρού χρώματος, αντί για αναμεμειγμένες χρωστικές, με σκοπό να επιτευχθούν μεταβατικά χρώματα και να διατηρηθεί η φυσική φωτεινότητα των επιφανειών, ο Seurat μερικές φορές υπερέβαλλε με τα περιγράμματα κουκκίδων που προσέθετε στους πίνακές του, συχνά χρόνια μετά την ολοκλήρωση των αρχικών συνθέσεων (και τα οποία, κατά την προσωπική μου εκτίμηση, προσθέτουν ελάχιστα). Αυτά τα έντονα και συχνά σκουρόχρωμα ζωγραφιστά πλαίσια, σχεδιασμένα και φιλοτεχνημένα από τον καλλιτέχνη, έχουν πλέον στη συντριπτική τους πλειοψηφία απορριφθεί και χαθεί.
Η τεχνική του Seurat, γνωστή ως πουαντιγισμός, με τις αθροιστικές μικρές πινελιές και κουκκίδες χρωστικής, αναδεικνύει την προσπάθεια και την τέχνη της μεθόδου του. Μερικές φορές, ο θεατής αισθάνεται μια μορφή “πέπλου παρεμβολής” ανάμεσα στον εαυτό του και την εικόνα. Στις μικρές του μελέτες, συνήθως ζωγραφισμένες σε μικρά ξύλινα πάνελ, η κλίμακα των πινελιών του κάνει κάθε ατομική πινελιά να μετράει – τόσο ως προς την τονικότητα όσο και ως προς την αξία του χρώματός της – στην κατασκευή μιας εικόνας. Στους μεγαλύτερους πίνακες του Seurat, όταν ο καλλιτέχνης εργάζεται σε απέραντες εκτάσεις αμμώδους παραλίας, χλοοτάπητα σε βράχο ή στάσιμα νερά λιμανιού, όλη αυτή η επίπονη προσπάθεια μπορεί να φαντάζει μονότονη.
Ωστόσο, όταν όλα συνδυάζονται, όπως συχνά συμβαίνει, αυτός ο μόχθος μετατρέπεται σε κάτι άλλο. Οι σε μεγάλο βαθμό αδειασμένες και χωρίς ανθρώπινες φιγούρες καθημερινές σκηνές του Seurat αποκτούν μια τρεμάμενη ψυχολογική σημασία. Ρεαλιστικό ή όχι, ο θεατής νιώθει την εμμονή και το βλέμμα του καλλιτέχνη. Κάτι συμβαίνει πέρα από την ηλιόλουστη μέρα, το φως που πέφτει στον λιμενοβραχίονα και αντανακλάται στα ήρεμα νερά, το σκάφος στην ανοιχτή θάλασσα, το νερό που εκτείνεται μέχρι τον ορίζοντα, την μπουκαπόρτα δίπλα στον τοίχο, τα στανιόν και τα άλλα μεταλλικά εξαρτήματα ενός λιμανιού εργασίας: όλα συμβαίνουν παντού ταυτόχρονα, αλλά χρειάζονται χρόνο για να γίνουν αντιληπτά.
Υπάρχει επίσης μεγάλη ευχαρίστηση στην εύρεση ανωμαλιών και μερικές φορές αινιγματικών αποφάσεων που έλαβε ο Seurat. Μπορούσε να είναι εξίσου ιδιόρρυθμος όσο και αναλυτικός. Ο γαλάζιος ουρανός στη μία πλευρά του “Φάρου στο Honfleur” είναι λιγότερο κορεσμένος από ό,τι στην άλλη. Η θέα μιας ρεγκάτας στο Grandcamp διακόπτεται από μια εκπληκτικά ακατάστατη και πλούσια περιοχή θάμνων, η οποία δημιουργεί ένα υπέροχο αντίστιξη με το πορτοκαλί γένος του σκάφους που εισέρχεται στον πίνακα από αριστερά. Αυτά είναι τα είδη εσκεμμένων περιστατικών που κάποιος θα μπορούσε να εισάγει για να ευχαριστήσει έναν άλλο ζωγράφο. Ο Seurat δούλευε με, και έπαιζε με, τα δεδομένα. Ωστόσο, φρόντιζε να αποτυπώνει τη λαμπερή φωτεινότητα της ακτής της Μάγχης σε καλές μέρες, όταν ο καιρός δεν είχε αλλάξει και η θάλασσα και ο ουρανός είχαν γίνει χρώμα μολύβι. Τις μέρες εκείνες, υποθέτω, έμενε μέσα και δούλευε τα σχέδιά του και τους ακόμη ατελείωτους καμβάδες του.
Ο νέος σηματοδότης στην πλατφόρμα του βράχου στο Port-en-Bessin βρίσκεται στην επάνω αριστερή γωνία του καμβά, σχεδόν εκτός οπτικού πεδίου, έτσι ώστε το μάτι να δυσκολεύεται να τον βρει. Η πλήρης σειρά έξι πινάκων που ο Seurat ολοκλήρωσε στο Port-en-Bessin, βόρεια του Bayeux, το καλοκαίρι του 1888, έχει αγοραστεί ξανά συλλογικά για πρώτη φορά από μια έκθεση στις Βρυξέλλες τον επόμενο χρόνο. Δημιουργείται η αίσθηση του καλλιτέχνη να περιπλανιέται μόνος του στη μικρή πόλη, παρατηρώντας λεπτομέρειες. Οι σημαίες και οι γαλλικές σημαίες που κυματίζουν άγρια στα κατάρτια των σκαφών που είναι αγκυροβολημένα στο εσωτερικό λιμάνι, ενώ το ίδιο το νερό είναι απόλυτα ήρεμο. Λίγες γραμμοειδείς φιγούρες διασχίζουν μια γέφυρα στην απόσταση. Μια άλλη θέα, από την άλλη πλευρά της γέφυρας, δείχνει τρεις φιγούρες στο προσκήνιο: έναν άνδρα να περπατά, σκυφτό, μια γυναίκα να κουβαλά ένα πανέρι και ένα μικρό παιδί, μόνο του και άκαμπτο σαν μαριονέτα. Άλλοι μοναχικοί περιφέρονται στην απόσταση, τόσο χαλαροί όσο και πόζαρισμένοι. Υπάρχει μια αίσθηση του επερχόμενου, κάτι που πρόκειται να συμβεί. Σε έναν άλλο πίνακα, βρισκόμαστε στον βράχο, παρατηρώντας την ίδια σκηνή από άλλη οπτική γωνία, και σε έναν άλλο, γυρίζουμε να παρακολουθήσουμε ιστιοφόρα να περνούν ανάμεσα σε υπέροχες οβάλ λίμνες σκιάς που ρίχνονται στο νερό από μικρά σύννεφα που δεν βλέπουμε.
Όλο αυτό το διάστημα, σκέφτομαι τον Seurat, έναν άλλο μοναχικό, με την φορητή, χειροκίνητη κασετίνα του και ένα μικρό πάνελ, πάνω στο οποίο απλώνει τη σκηνή, σφηνωμένο στο καπάκι της. Σκέφτεστε ότι ζωγραφίζει το φως, αλλά τον ενδιαφέρει εξίσου η τοπογραφία, τα σχήματα των πραγμάτων, οι μπουκαπόρτες και οι λάμπα, η νέα γέφυρα και η ψαραγορά με τις σιδερένιες κολώνες. Δύο καλοκαίρια αργότερα, το 1890, ο καλλιτέχνης βρίσκεται στο Gravelines, μια επίπεδη παράκτια περιοχή μεταξύ Calais και Dunkirk. Μέχρι τότε, οι πίνακές του είναι γεμάτοι από τις μικρές ζωγραφιστές του κουκκίδες, σαν να “πικρώνουν” και να “ξεσπούν”. Το φως της Βόρειας Θάλασσας είναι γαλακτώδες, μειωμένο κατά μια βαθμίδα σε σχέση με τα καλοκαίρια του νοτιότερα. Ένα σκάφος κινείται κάτω από τη Μάγχη το σούρουπο. Δεν υπάρχει κανείς γύρω σε αυτή τη βιολετί ώρα, ο ήλιος έχει δύσει, μόνο ο άνθρωπος στο σκάφος και, υποθέτω, ο ζωγράφος που παρακολουθεί την πορεία του.
Οι πίνακες του Seurat είναι γεμάτοι πράγματα – φως, χρώμα, αντικείμενα και ατμόσφαιρα, καθώς και αίσθηση του τόπου, αλλά αυτό που διαθέτει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο είναι μια υπέροχη αίσθηση κενού. Υπάρχει στην ατονία των “Λουομένων στο Asnières” (1884) στην Εθνική Πινακοθήκη, και στις πολυπληθείς στυλιζαρίσματα της “Κυριακής στο La Grande Jatte” (1884-86) όσο και στις θαλασσογραφίες. Μερικές φορές νομίζω ότι παρακολουθώ τους πίνακες του Seurat όσο τους κοιτάζω, διατρέχοντάς τους, αόρατος και ανεπαίσθητος, μέσα από τις “χιονοθύελλες” φωτός του.
