Τον Φεβρουάριο του προηγούμενου έτους, ο Donald Trump είχε συγκαλέσει την πρώτη ολομέλεια του υπουργικού συμβουλίου κατά τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του στον Λευκό Οίκο. Ανακοίνωσε με περηφάνια την πρόθεσή του να επιβάλει εκτεταμένους δασμούς στους στενότερους συμμάχους των ΗΠΑ στην Ευρώπη. Όταν ρωτήθηκε από έναν δημοσιογράφο αν η Ευρώπη θα μπορούσε να αντεπιτεθεί, ο Trump έδειχνε σίγουρος. «Δεν μπορούν», δήλωσε, εξηγώντας ότι οι ΗΠΑ είναι ο «θησαυρός» που όλοι επιθυμούν και ότι οποιαδήποτε αντεπίθεση θα ήταν ανεπιτυχής. Κατά την άποψή του, η Ευρώπη ήταν αδύναμη και ανίκανη, ένας «νανοσωλήνας» σε σύγκριση με την αμερικανική οικονομική μηχανή. Θεωρούσε ότι απέναντι σε έναν πρόεδρο των ΗΠΑ έτοιμο να ασκήσει βία, η Ευρώπη θα υποχωρούσε αναπόφευκτα.
Ωστόσο, η πραγματικότητα της οικονομικής διπλωματίας, όπως την έχει βιώσει ο Edward Fishman, σκηνοθέτης του Center for Geoeconomic Studies στο Council on Foreign Relations και συγγραφέας του βιβλίου “Chokepoints”, είναι συχνά διαφορετική. Έχοντας περάσει χρόνια στο τμήμα του State Department σχεδιάζοντας και διαπραγματευόμενος κυρώσεις, έχει παρακολουθήσει από κοντά πώς λειτουργεί η οικονομική πίεση και πότε αποτυγχάνει.
Στο διάστημα που ακολούθησε, ο Trump χρησιμοποίησε επανειλημμένα την οικονομική ισχύ των ΗΠΑ κατά της Ευρώπης, πιέζοντας την ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο να αποδεχτούν άδικες εμπορικές συμφωνίες, ενώ επιπλέον άσκησε πίεση στη Δανία για να του πουλήσει τη Γροιλανδία. Παρόλα αυτά, η εκτίμησή του ότι οι ευρωπαϊκές χώρες θα έτρεχαν πίσω του, με το καπέλο στο χέρι, πρόθυμες να συνάψουν συμφωνία, έχει επανειλημμένα επαληθευτεί.
Για να επιβιώσει για άλλα τρία χρόνια υπό την προεδρία Trump, οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα χρειαστούν μια διαφορετική προσέγγιση. Έχοντας επί χρόνια σχεδιάσει και διαπραγματευτεί κυρώσεις, ο Fishman έχει δει πώς λειτουργεί η οικονομική πίεση στην πράξη και πώς μπορεί να αποτύχει όταν ο στόχος είναι προετοιμασμένος να αντέξει τον πόνο και να αντιδράσει.
Η Ινδία, η Βραζιλία και η Κίνα έχουν αντιμετωπίσει παρόμοιο οικονομικό εκβιβασμό από τον Trump και κατάφεραν να επιβιώσουν, διατηρώντας τα βασικά τους συμφέροντα. Στη διαδικασία αυτή, απέδειξαν ότι είναι σοβαροί γεωοικονομικοί παίκτες που δεν μπορούν να εκφοβιστούν. Παρόλο που οι στρατηγικές τους διέφεραν, κάθε χώρα συνδύασε τρία στοιχεία: αποφασιστικότητα, ανθεκτικότητα και αντεπίθεση. Η Ευρώπη θα χρειαστεί και τα τρία για να αντιμετωπίσει τον Trump διατηρώντας την αξιοπρέπειά της.
Το πρώτο βήμα είναι η συσπείρωση της δημόσιας υποστήριξης για την αντίσταση. Ενώ η απώλεια πρόσβασης στην αγορά των ΗΠΑ είναι επώδυνη – καθώς οι ΗΠΑ είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας παγκοσμίως – για τις περισσότερες χώρες, είναι διαχειρίσιμη. Η Ινδία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πέρυσι το καλοκαίρι, δυσαρεστημένος από την άρνηση του πρωθυπουργού της, Narendra Modi, να τον προτείνει για το Νόμπελ Ειρήνης, ο Trump επέβαλε δασμό 50% στην Ινδία, καθιστώντας την μία από τις χώρες με τους υψηλότερους δασμούς παγκοσμίως. Αντί να συντάξει βιαστικά μια επιστολή υποψηφιότητας για το Νόμπελ, ο Modi έμεινε σταθερός. «Η Ινδία δεν θα συμβιβαστεί ποτέ με τα συμφέροντα των αγροτών, των κτηνοτρόφων και των ψαράδων της», δήλωσε.
Η αποφασιστικότητα του Modi κινητοποίησε τον ινδικό λαό. Νομοθέτες οργάνωσαν μποϊκοτάζ αμερικανικών προϊόντων, και επιχειρήσεις αρνήθηκαν να μειώσουν τις τιμές για να συνεχίσουν τις πωλήσεις στην αγορά των ΗΠΑ. Τελικά, ο Trump απογοητεύτηκε και έστρεψε την προσοχή του αλλού. Απορρίπτοντας τον κατευνασμό και έτοιμη να υποστεί βραχυπρόθεσμο πόνο, η Ινδία επέζησε της επίθεσης του Trump και κέρδισε τον διστακτικό σεβασμό του Λευκού Οίκου.
Το δεύτερο βήμα είναι η ανακατεύθυνση του εμπορίου. Περίπου την ίδια περίοδο που η σχέση του με τον Modi διαταράχθηκε, ο Trump έκανε επίθεση κατά του προέδρου της Βραζιλίας, Luiz Inácio Lula da Silva. Ο Lula είχε αμαρτήσει επιτρέποντας στην κυβέρνησή του να διώξει τον προκάτοχό του, τον δεξιό λαϊκιστή Jair Bolsonaro, για σχεδιασμό πραξικοπήματος μετά την εκλογική του ήττα το 2022. Για να πιέσει τον Lula να αποσύρει τις κατηγορίες, ο Trump επέβαλε βαριά δασμούς στα βραζιλιάνικα προϊόντα και επέβαλε κυρώσεις στον δικαστή του Ανωτάτου Δικαστηρίου που επέβλεπε την υπόθεση του Bolsonaro.
Η απάντηση της Βραζιλίας επικεντρώθηκε στην προσαρμογή. Αντί να βιαστεί να ανακτήσει την πρόσβαση στις ΗΠΑ, η κυβέρνηση Lula κινήθηκε γρήγορα για να επαναπροσανατολιστεί σε άλλες αγορές. Αποστολές βοείου κρέατος και καφέ που προορίζονταν για την Αμερική επαναδρομολογήθηκαν προς την Κίνα, τον Κόλπο και τη Νοτιοανατολική Ασία, με τη βοήθεια κρατικά υποστηριζόμενης χρηματοδότησης και αθόρυβου συντονισμού με αγοραστές. Μέχρι το τέλος του έτους, οι βραζιλιάνικες εξαγωγές είχαν φτάσει σε υψηλό ρεκόρ, ενώ οι Αμερικανοί καταναλωτές παραπονιόντουσαν για τις αυξήσεις στις τιμές του πρωινού τους καφέ. Αφού απέτυχε να επηρεάσει τον Lula, ο Trump τελικά αφαίρεσε τους δασμούς και ήρε τις κυρώσεις κατά του Βραζιλιάνου δικαστή. Δείχνοντας την ανθεκτικότητα της Βραζιλίας στην πίεση των ΗΠΑ, ο Lula στέρησε από τον Trump το διαπραγματευτικό του χαρτί.
Το τρίτο και τελευταίο βήμα είναι η αντεπίθεση. Κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του Trump, ο Κινέζος πρόεδρος, Xi Jinping, συναντήθηκε με μια ομάδα CEOs πριν τεθούν σε ισχύ οι πρώτοι αμερικανικοί δασμοί. «Στη Δύση, υπάρχει η αντίληψη ότι αν κάποιος σε χτυπήσει στο αριστερό μάγουλο, γυρνάς και το άλλο», είπε ο Xi. «Στον πολιτισμό μας, ανταποδίδουμε το χτύπημα».
Εκείνη την εποχή, το Πεκίνο δεν ήταν προετοιμασμένο για οικονομικό πόλεμο. Άρχισε όμως να χαρτογραφεί σχολαστικά τα σημεία συμφόρησης που θα μπορούσε μια μέρα να χρησιμοποιήσει εναντίον των ΗΠΑ. Όταν ο Trump επέστρεψε στον Λευκό Οίκο και επέβαλε αμέσως ένα νέο κύμα δασμών και τεχνολογικών περιορισμών στην Κίνα, το Πεκίνο αποκάλυψε το σχέδιό του: εκτός από την αντιστροφή των υπέρογκων δασμών του Trump, έκοψε την πρόσβαση της Αμερικής στα σπάνια ορυκτά που χρειάζεται για την κατασκευή τα πάντα, από αυτοκίνητα έως μαχητικά αεροσκάφη. Καθώς η Κίνα επεξεργάζεται το 90% της παγκόσμιας προσφοράς αυτών των ορυκτών, ο αντίκτυπος ήταν άμεσος, αναγκάζοντας εταιρείες όπως η Ford και η Suzuki να κλείσουν εργοστάσια. Το χτύπημα «ένα-δύο» των δασμών και των περιορισμών στα σπάνια ορυκτά εξάλειψε τρισεκατομμύρια από την αμερικανική χρηματιστηριακή αγορά και αύξηξε τους φόβους για ύφεση. Ο Trump συμφώνησε βιαστικά σε ανακωχή, και μέσα σε λίγους μήνες επέτρεπε σε κινεζικές εταιρείες να αγοράζουν ισχυρά τσιπ AI της Nvidia και αναφερόταν στις ΗΠΑ και την Κίνα ως «G2».
Η κρίση της Γροιλανδίας δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Trump απειλούσε με οικονομικό πόλεμο κατά της Ευρώπης, ούτε θα είναι η τελευταία. Η Ευρώπη χρειάζεται μια στρατηγική.
Όπως και ο Modi, οι Ευρωπαίοι ηγέτες πρέπει να δείξουν αποφασιστικότητα – κινητοποιώντας τους πολίτες τους να αποδεχτούν κάποιον οικονομικό πόνο για την υπεράσπιση της αυτονομίας τους. Αρκετοί ηγέτες έχουν αρχίσει να κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά η προσπάθεια παραμένει άνιση, και ο Trump θα ερμηνεύσει τη διαίρεση ως αδυναμία. Όπως και ο Lula, η Ευρώπη θα χρειαστεί επίσης να βελτιώσει την οικονομική της ανθεκτικότητα. Αυτός είναι ο τομέας όπου έχει σημειώσει τη μεγαλύτερη πρόοδο, με την ΕΕ να έχει συνάψει νέα εμπορικά σύμφωνα με χώρες της Νότιας Αμερικής και την Ινδία.
Ωστόσο, οποιαδήποτε ευρωπαϊκή στρατηγική θα αποτύχει αν δεν μάθει και από τον Xi. Η αντεπίθεση φέρνει πολλούς στην Ευρώπη σε δυσφορία, και δικαιολογημένα. Ωστόσο, η διατλαντική σχέση δεν είναι μια σχέση μονόπλευρης εξάρτησης, αλλά αλληλεξάρτησης. Η Silicon Valley κερδίζει μεγάλο μέρος των κερδών της στην Ευρώπη. Οι αμερικανικές φιλοδοξίες για εγχώρια παραγωγή προηγμένων ημιαγωγών θα κατέρρεαν χωρίς ολλανδικό εξοπλισμό κατασκευής τσιπ. Ευρωπαίοι επενδυτές κατέχουν 8 τρισεκατομμύρια δολάρια σε αμερικανικές μετοχές και ομόλογα.
Ο στόχος της Ευρώπης, φυσικά, δεν πρέπει να είναι να παίξει όλα αυτά τα χαρτιά. Το αποτέλεσμα θα ήταν οικονομική καταστροφή και για τις δύο πλευρές. Αυτό που χρειάζεται η Ευρώπη είναι κάτι πιο απλό και πιο αξιόπιστο: ένα σχέδιο για να παίξει μερικά από αυτά όταν έρθει η επόμενη κρίση.
Τον τελευταίο χρόνο, η Ευρώπη έχει μάθει ότι οι οικονομικές απειλές του Trump δεν θα εξαφανιστούν από μόνες τους. Σταματούν μόνο όταν γίνονται δαπανηρές.
