Το Μπαλοχιστάν, η μεγαλύτερη και φτωχότερη επαρχία του Πακιστάν, που εκτείνεται στα νοτιοδυτικά σύνορα της χώρας, αποτελεί το σκηνικό της μακροβιότερης υποεθνικής σύγκρουσης. Η σχέση της επαρχίας με το πακιστανικό κράτος είναι τεταμένη από την ίδρυση του Πακιστάν τον Αύγουστο του 1947. Η βία έχει γίνει βίωμα από τότε που η επαρχία ενσωματώθηκε επίσημα στο Πακιστάν το 1948, με την σύγκρουση να γνωρίζει εντυπωσιακή έξαρση τα τελευταία χρόνια, σε μια φάση που οι αναλυτές περιγράφουν ως πρωτοφανή.
Η πρόσφατη κλιμάκωση σημειώθηκε στις 31 Ιανουαρίου, όταν συντονισμένες επιθέσεις εξαπολύθηκαν σε σχεδόν μια δωδεκάδα πόλεων της επαρχίας από αυτονομιστικές ομάδες που διεκδικούν την ανεξαρτησία. Με επικεφαλής τον Στρατό Απελευθέρωσης του Μπαλοχιστάν (BLA), οι δράστες άφησαν πίσω τους περισσότερους από 30 πολίτες νεκρούς και τουλάχιστον 18 μέλη των δυνάμεων ασφαλείας. Στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια κυβερνητικών επιχειρήσεων που διήρκεσαν ώρες, οι δυνάμεις ασφαλείας ανακοίνωσαν τον θάνατο άνω των 150 μαχητών. Μετά τις επιθέσεις, ο επικεφαλής της επαρχιακής κυβέρνησης, Sarfraz Bugti, δήλωσε πως η λύση στα δεινά του Μπαλοχιστάν βρίσκεται στον στρατό και όχι στον πολιτικό διάλογο.
Ωστόσο, οι αναλυτές υποστηρίζουν ότι οι ρίζες της σύγκρουσης, καθώς και ορισμένοι παράγοντες που τη διατηρούν ζωντανή, ανάγονται στα τελευταία χρόνια της βρετανικής κυριαρχίας στη Νότια Ασία και στην αβέβαιη πολιτική γεωγραφία που προηγήθηκε της ανεξαρτησίας του Πακιστάν.
**Προσχώρηση στο Πακιστάν και δυσαρέσκεια**
Πριν από τη διαίρεση, το Μπαλοχιστάν δεν ήταν ενιαία πολιτική μονάδα. Μέρη της περιοχής διοικούνταν άμεσα από τους Βρετανούς ως “Chief Commissioner’s Balochistan”, ενώ το υπόλοιπο αποτελούνταν από πριγκιπάτα όπως το Kalat, το Makran, το Las Bela και το Kharan, που συνδέονταν με τη Βρετανική Κορώνα μέσω συνθηκών.
Το 1947, το Χανάτο του Kalat ήταν τεχνικά ανεξάρτητο, μια κατάσταση που αρχικά αναγνώρισε ο Muhammad Ali Jinnah, ιδρυτής και πρώτος γενικός κυβερνήτης του Πακιστάν. Η θέση αυτή άλλαξε όταν φάνηκε η στρατηγική αξία της ακτογραμμής του Μπαλοχιστάν, μιας πύλης προς τα Στενά του Ορμούζ. Ο Mir Ahmed Yar Khan, ο χάνος του Kalat, συμφώνησε να προσχωρήσει στο Πακιστάν στις 27 Μαρτίου 1948. Ο αδελφός του, Abdul Karim, απέρριψε τη συμφωνία και οδήγησε μια μικρή ομάδα μαχητών στο Αφγανιστάν, σηματοδοτώντας την πρώτη εξέγερση των Μπαλόχ, η οποία έληξε μέσα σε λίγους μήνες με την παράδοσή του. Το επεισόδιο αυτό θεωρήθηκε από τους εθνικιστές Μπαλόχ ως “εξαναγκαστική προσχώρηση” και έθεσε τις βάσεις για μελλοντική αντίσταση.
Εμφανίστηκε σύντομα ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: η πολιτική περιθωριοποίηση οδηγούσε σε ένοπλη αντίσταση, ακολουθούσε στρατιωτική απάντηση και στη συνέχεια μια ασταθής και προσωρινή ηρεμία, πριν ο κύκλος επαναληφθεί.
**Κύκλοι εξέγερσης**
Η δεύτερη μεγάλη εξέγερση ξεκίνησε το 1958, προκαλούμενη από το σχέδιο “One Unit” του Πακιστάν, το οποίο κατήργησε τις επαρχιακές ταυτότητες στο Δυτικό Πακιστάν σε μια ενιαία διοικητική οντότητα. Οι ηγέτες των Μπαλόχ είδαν την κίνηση αυτή ως διάβρωση της αυτονομίας και απαίτησαν την απελευθέρωση του Mir Ahmed Yar Khan, ο οποίος είχε συλληφθεί. Ο Nawab Nauroz Khan, ένας βετεράνος φυλετικός ηγέτης που είχε πολεμήσει κατά της βρετανικής κυριαρχίας, οδήγησε μια ένοπλη εξέγερση. Αυτή έληξε με τη σύλληψή του και την εκτέλεση αρκετών συνεργατών του μετά από στρατιωτική δίκη. Ο Khan καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά η ποινή του μετατράπηκε αργότερα σε ισόβια κάθειρξη και τελικά πέθανε στη φυλακή.
Μια τρίτη φάση ακολούθησε στη δεκαετία του 1960, τροφοδοτούμενη από την αντίθεση στη στρατιωτική διακυβέρνηση στην επαρχία – την εποχή που το Πακιστάν κυβερνούσε η πρώτη στρατιωτική του κυβέρνηση, αυτή του Ayub Khan – και από αιτήματα για πολιτικά δικαιώματα, που διαμορφώνονταν όλο και περισσότερο από αριστερές ιδέες. Αν και περιορισμένη, η εξέγερση αυτή ενίσχυσε την αντίληψη ότι η σχέση του Μπαλοχιστάν με το κράτος καθοριζόταν από τη βία.
Η πιο έντονη σύγκρουση ξέσπασε τη δεκαετία του 1970. Μετά την καθαίρεση της εκλεγμένης επαρχιακής κυβέρνησης του Μπαλοχιστάν το 1973, υπό την ηγεσία του National Awami Party (NAP), μια ολοκληρωτική εξέγερση εξαπλώθηκε σε μεγάλα τμήματα της επαρχίας. Το NAP και οι ηγέτες του κατηγορήθηκαν από την κυβέρνηση του Zulfikar Ali Bhutto, του τότε πρωθυπουργού, για μια συνωμοσία που σχεδιάστηκε στο Λονδίνο με σκοπό την αποδυνάμωση του Πακιστάν. Η συνωμοσία δεν αποδείχθηκε ποτέ. Ωστόσο, οι ηγέτες του κόμματος, συμπεριλαμβανομένου του τότε επικεφαλής υπουργού Sardar Attaullah Mengal, συνελήφθησαν. Χιλιάδες μαχητές Μπαλόχ συγκρούστηκαν με περίπου 80.000 πακιστανικά στρατεύματα, με αποτέλεσμα χιλιάδες νεκρούς. Η σύγκρουση έληξε το 1977, μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον στρατηγό Zia-ul-Haq με πραξικόπημα, ο οποίος χορήγησε αμνηστία στους μαχητές Μπαλόχ. Τα θεμελιώδη παράπονα τους, ωστόσο, παρέμειναν άλυτα.
**Το σημείο καμπής**
Ακολούθησε μια περίοδος σχετικής ηρεμίας, αλλά η δυσαρέσκεια παρέμενε. Οι επικριτές κατηγόρησαν το κράτος για εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του Μπαλοχιστάν, όπως τα κοιτάσματα φυσικού αερίου, ενώ οι τοπικές κοινότητες παρέμεναν σε κατάσταση στέρησης. Αρκετά περιστατικά ανέδειξαν αυτό που οι ομάδες των Μπαλόχ περιέγραψαν ως ωμές κρατικές τακτικές, οδηγώντας στην πέμπτη και τρέχουσα εξέγερση που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 2000.
Ένα σημείο καμπής ήταν ο βιασμός της Shazia Khalid το 2005, μιας γιατρού που εργαζόταν σε κρατική εταιρεία φυσικού αερίου, από έναν κατηγορούμενο λοχία του στρατού. Το Πακιστάν τότε κυβερνούσε ο στρατηγός Pervez Musharraf, ο οποίος είχε αναλάβει την εξουσία με πραξικόπημα το 1999. Το περιστατικό προκάλεσε μαζικές τοπικές διαμαρτυρίες, οι οποίες αντιμετωπίστηκαν με θανατηφόρα βία. Η σιγοβράζουσα ένταση εξερράγη σε πλήρη σύγκρουση τον Αύγουστο του 2006, όταν ο Nawab Akbar Bugti, πρώην επικεφαλής υπουργός της επαρχίας και δημοφιλής φυλετικός αρχηγός των Μπαλόχ, σκοτώθηκε σε στρατιωτική επιχείρηση. Ο θάνατος του Bugti τον μετέτρεψε στο ισχυρότερο σύμβολο της αντίστασης των Μπαλόχ, πυροδοτώντας ένα κύμα οργής και εξέγερσης, μαζί με την αυξανόμενη πεποίθηση μεταξύ πολλών Μπαλόχ ότι η ανεξαρτησία ήταν ο μόνος δρόμος προς τα εμπρός.
Τα τελευταία χρόνια, οι διαμαρτυρίες ηγούνται όλο και περισσότερο από νεότερους, μεσοαστούς Μπαλόχ, με τις γυναίκες να διαδραματίζουν εξέχοντα ρόλο. Η αντίδραση του κράτους περιλαμβάνει τεράστια παρουσία ασφαλείας και τακτικές που έχουν επικριθεί από ομάδες ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ακτιβιστές κατηγορούν την κυβέρνηση για τη δολοφονία και την εξαφάνιση χιλιάδων εθνοτικών Μπαλόχ που θεωρούνται ύποπτοι για υποστήριξη της εξέγερσης. Πολλοί από τους εξαφανισθέντες βρέθηκαν αργότερα νεκροί, συχνά με σημάδια βασανιστηρίων. Η κυβέρνηση αρνείται ευθύνη για τις αναγκαστικές εξαφανίσεις και υποστηρίζει ότι οι περισσότεροι από τους εξαφανισθέντες έχουν πιθανότατα ενταχθεί σε αντάρτικες ένοπλες ομάδες, είτε στα βουνά είτε πέρα από τα σύνορα στο Ιράν ή στο Αφγανιστάν.
**Η σύγχρονη εξέγερση**
Η τρέχουσα εξέγερση συμπίπτει με μεγάλες αλλαγές στην πολιτική οικονομία του Πακιστάν. Η εκτεταμένη εξόρυξη φυσικού αερίου, τα σχέδια για λιμάνια βαθέων υδάτων στο Gwadar, οι ανασκαφές για ορυκτά και η έναρξη του China–Pakistan Economic Corridor (CPEC) αξίας 62 δισεκατομμυρίων δολαρίων έχουν μετατρέψει το Μπαλοχιστάν σε στρατηγικό σημείο εστίασης. Για πολλές ομάδες των Μπαλόχ, αυτά τα έργα αντιπροσωπεύουν εκμετάλλευση χωρίς όφελος, αφήνοντας τις τοπικές κοινότητες περιθωριοποιημένες. Ένοπλες ομάδες όπως η BLA και το Balochistan Liberation Front πλαισιώνουν τον αγώνα τους ως αντίσταση σε αποικιακού τύπου εκμετάλλευση και επιδίωξη “εθνικής απελευθέρωσης”.
Η πακιστανική κυβέρνηση έχει κατηγορήσει την περιφερειακή ανταγωνίστρια Ινδία ότι υποδαυλίζει προβλήματα στην επαρχία υποστηρίζοντας αυτονομιστές. Αυτοί οι ισχυρισμοί ενισχύθηκαν το 2016 με τη σύλληψη του Kulbhushan Jadhav στο Μπαλοχιστάν. Η Ισλαμαμπάντ δήλωσε ότι ήταν Ινδός πράκτορας πληροφοριών που εργαζόταν για την Research and Analysis Wing, την εξωτερική υπηρεσία πληροφοριών της Ινδίας. Το Πακιστάν αργότερα κυκλοφόρησε ένα βίντεο που έδειχνε τον Jadhav να ομολογεί ότι διευκόλυνε επιθέσεις, παρουσιάζοντάς το ως απόδειξη εξωτερικής παρέμβασης. Η Ινδία έχει αρνηθεί ότι ο Jadhav ήταν κατάσκοπος.
**Αναζήτηση λύσεων**
Η δεκαετία του 2010 είδε την εμφάνιση πιο εξελιγμένων ενόπλων ομάδων των Μπαλόχ που στόχευαν όλο και περισσότερο Κινέζους πολίτες και έργα. Επιθέσεις σημειώθηκαν στο λιμάνι Gwadar, σε ένα πολυτελές ξενοδοχείο στην πόλη, στο κινεζικό προξενείο στην Καράτσι και σε ένα κινεζικό πολιτιστικό κέντρο, μεταξύ πολλών άλλων περιστατικών.
Καθώς η βία εντείνεται, η κυβέρνηση έχει επίσης αυξήσει την εστίασή της στην εξόρυξη του ορυκτού πλούτου του Μπαλοχιστάν. Η Κίνα διαχειρίζεται ένα μεγάλο ορυχείο χαλκού στο Saindak, ενώ το έργο Reko Diq στη δυτική περιοχή Μπαλοχιστάν, το οποίο θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα ανεκμετάλλευτα κοιτάσματα χαλκού και χρυσού στον κόσμο, είναι επίσης σε εξέλιξη.
Με το Μπαλοχιστάν να αποτελεί το 44% της έκτασης του Πακιστάν, και να συνορεύει με το Ιράν και το Αφγανιστάν, ο Abdul Basit, ερευνητής στο S. Rajaratnam School of International Studies της Σιγκαπούρης, δηλώνει ότι η γεωγραφία θέτει μεγαλύτερη πρόκληση από την ίδια την εξέγερση. Το έδαφος του Μπαλοχιστάν χαρακτηρίζεται από ένα τραχύ, άνυδρο τοπίο οροσειρών, με τεράστιες εκτάσεις που είναι αραιοκατοικημένες, αποτελώντας μόλις το 6% του συνολικού πληθυσμού της χώρας. Οι ορεινές περιοχές της επαρχίας χρησιμοποιούνται συχνά από ομάδες ανταρτών ως καταφύγια. “Μπορείτε πραγματικά να αναπτύξετε μηχανισμούς ασφαλείας σε μια επαρχία τόσο μεγάλη όσο το Μπαλοχιστάν, και με τόσο δύσκολο έδαφος, για να διασφαλίσετε την πλήρη εξάλειψη της βίας, ειδικά όταν το κράτος αρνείται να εξετάσει τα τοπικά ρήγματα;” διερωτήθηκε.
Πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι το Πακιστάν πρέπει να απομακρυνθεί από τις προσεγγίσεις που δίνουν προτεραιότητα στον στρατό. Ο Imtiaz Baloch, ερευνητής συγκρούσεων στην επαρχία, αναφέρει ότι η εξέγερση αντιμετωπίστηκε με εγωισμό παρά με γνήσια προσπάθεια για την εξασφάλιση της ειρήνης. “Αντί να αντιμετωπίζουν τα βαθύτερα ζητήματα, οι κυβερνήσεις έχουν επικεντρωθεί στη διαμόρφωση μιας αφήγησης, κυρίως για κοινό εκτός της επαρχίας. Το Μπαλοχιστάν δεν χρειάζεται συναισθηματικά ποζάρισμα ή οπτικά τεχνάσματα, χρειάζεται μια ήρεμη, πολιτική και ρεαλιστική προσέγγιση”, είπε.
Η Saher Baloch, μελετήτρια με έδρα το Βερολίνο και εκτεταμένη εμπειρία στην επαρχία, δηλώνει ότι ένα πολιτικό πρόβλημα δεν μπορεί να επιλυθεί με τη βία. Επειδή οι μαχητές γνωρίζουν το έδαφος καλύτερα από τις δυνάμεις ασφαλείας, δήλωσε ότι χρειάζεται μόνο να χτυπούν περιστασιακά για να εκθέσουν τις ευπάθειες του κράτους. “Όπου το κράτος κυριαρχεί μέσω του φόβου παρά της εμπιστοσύνης, η πληροφορία επίσης στερεύει. Οι άνθρωποι δεν συνεργάζονται, οι πληροφορίες δεν ρέουν, και γι’ αυτό ακόμη και ζώνες υψηλής ασφάλειας παραβιάζονται”, δήλωσε στο Al Jazeera.
Κυβερνητικοί αξιωματούχοι εξακολουθούν να υποστηρίζουν ότι η στρατιωτική ισχύς είναι η λύση, μια άποψη με την οποία ο Rafiullah Kakar “διαφωνεί κατηγορηματικά”. Ο Kakar, πολιτικός αναλυτής με εξειδίκευση στο Μπαλοχιστάν και υποψήφιος διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, δήλωσε ότι το Πακιστάν έχει βασιστεί σε “καταπιεστικές και στρατιωτικοποιημένες προσεγγίσεις” που απέτυχαν να φέρουν σταθερότητα. “Το πακιστανικό κράτος χρειάζεται να αλλάξει ριζικά και να αναπροσαρμόσει την προσέγγισή του. Το σημείο εκκίνησης πρέπει να είναι ουσιαστικά μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης για τη δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος για πολιτική συμφιλίωση και διάλογο”, είπε στο Al Jazeera.
Οποιαδήποτε σοβαρή προσπάθεια επίλυσης της κρίσης, πρόσθεσε, πρέπει να αναγνωρίσει τον πολιτικό της χαρακτήρα και να περιλαμβάνει βήματα όπως η αντιμετώπιση των αναγκαστικών εξαφανίσεων, η διασφάλιση εκλογικά νόμιμης εκπροσώπησης και η ίδρυση “μιας αξιόπιστης Επιτροπής Αλήθειας και Συμφιλίωσης”. “Τέλος, το κράτος πρέπει να παρουσιάσει έναν σαφή οδικό χάρτη για δομημένο διάλογο και θεσμικούς μηχανισμούς για την αντιμετώπιση των μακροχρόνιων πολιτικών, οικονομικών και διακυβερνητικών παραπόνων του Μπαλοχιστάν”, είπε.
