Επιβίωσαν από τους Ναζί, αλλά κατασχέθηκαν από τους κομμουνιστές και για τις τελευταίες τρεις δεκαετίες φυλάσσονταν με ζήλο και γραφειοκρατία από ένα μουσείο στην Τσεχική Δημοκρατία. Η ευτυχή κατάληξη της επιστροφής ενός μικρού βαλιτσιού, γεμάτου 681 σχέδια, ερωτικά γράμματα, ποιήματα και χειρόγραφα του Εβραίου καλλιτέχνη και ποιητή Πίτερ Κιεν, ο οποίος δημιουργήθηκαν στο γκέτο Τερεζίν της γερμανικής κατοχής Τσεχοσλοβακίας μεταξύ 1941 και 1944, είχε αμφισβητηθεί μέχρι την τελευταία στιγμή, λόγω των αψίδων ενός υπερβάλλοντος ζήλου Τσέχου συνοριοφύλακα και των ιδιοτροπιών του βρετανικού καιρού.
Ωστόσο, την περασμένη Πέμπτη, το πολύτιμο αυτό περιεχόμενο έφτασε τελικά στο αεροδρόμιο Heathrow του Λονδίνου. Από εκεί, οι θησαυροί μεταφέρθηκαν στη νέα τους κατοικία, την Βιβλιοθήκη Ολοκαυτώματος Wiener στο κέντρο του Λονδίνου, όπου η 66χρονη Τζούντι Κινγκ τους περίμενε με αγωνία. Η Κινγκ κρατούσε μια υπόσχεση που είχε δώσει στη μητέρα της, Χέλγκα Βόλφενσταϊν, στο προσκέφαλο του θανάτου της το 2003.
Η Βόλφενσταϊν ήταν η ερωμένη του Κιεν στο γκέτο. Σε αυτήν παρέδωσε το μικρό, καραμελέ βαλιτσάκι το βράδυ πριν μεταφερθεί στο στρατόπεδο θανάτου του Άουσβιτς, όπου δολοφονήθηκε σε ηλικία 25 ετών, μαζί με τους γονείς του, Λέοναρντ και Όλγα, και την αποξενωμένη σύζυγό του, Ίλζε Στράνσκα.
Η μητέρα της Βόλφενσταϊν, Ερμίν, ήταν η εφημερεύουσα του τμήματος λοιμωδών νόσων στο γκέτο, και εκεί έκρυψαν το βαλιτσάκι από τις δυνάμεις κατοχής, με την ορθή πρόβλεψη ότι οι Ναζί θα δίσταζαν να εισέλθουν σε έναν τέτοιο χώρο. Όταν το Τερεζίν απελευθερώθηκε το 1945, η Βόλφενσταϊν έφυγε από την Πράγα για τη Λιβύη, όπου ο κουνιάδος της εργαζόταν για τους Βρετανούς ως γιατρός, προτού μετακομίσει στην Αγγλία.
Ήξερε ότι οι κομμουνιστές που πλέον κυβερνούσαν την Τσεχοσλοβακία δεν θα της επέτρεπαν να βγάλει το βαλιτσάκι από την Πράγα, οπότε το άφησε στην θεία της, Τζούλια Φλάισεροβα. Δεν μπορούσε, όμως, να προβλέψει την απάτη ενός άνδρα ονόματι Καρλ Φίνγκερ. “Η θεία της ήταν ηλικιωμένη και είχε έναν επιστάτη που ανακάλυψε το περιεχόμενο του βαλιτσιού ως έργα τέχνης τη δεκαετία του 1970”, είπε η Κινγκ. “Ήταν κομμουνιστής πληροφοριοδότης και ειδοποίησε τις αρχές ότι η ηλικιωμένη γυναίκα είχε κάτι αξίας”.
Οι αξιωματούχοι επισκέφτηκαν τη Βόλφενσταϊν και της έδωσαν μια επιλογή: να παραδώσει το βαλιτσάκι και ό,τι περιείχε, ή να κινδυνεύσει να χάσει τη σύνταξη από την οποία εξαρτιόταν η επιβίωσή της. “Η καρδιά της ράγισε”, είπε η Κινγκ. “Έγραφε πολύ τραγικά γράμματα στη μητέρα μου για την αναγκαστική παράδοση του βαλιτσιού της. Έτσι, οι κομμουνιστές το πήραν”.
Όταν η Βελούδινη Επανάσταση τερμάτισε την κομμουνιστική διακυβέρνηση στην Τσεχοσλοβακία το 1989, τα έργα και το βαλιτσάκι παραδόθηκαν στο Μνημείο Τερέζιν της χώρας, ένα μουσείο που τιμά όσους πέθαναν στο γκέτο. Το προσωπικό ζήτησε από τη Βόλφενσταϊν την άδεια να εκθέσει τα έργα, που απεικόνιζαν τους ανθρώπους και τις σκηνές του γκέτο, σε μια εφάπαξ έκθεση και εκείνη συμφώνησε. Όταν, όμως, ζήτησε την επακόλουθη επιστροφή τους, το μουσείο αρνήθηκε κατηγορηματικά.
“Οι Ναζί ήταν σχολαστικοί καταγραφείς, αλλά οι κομμουνιστές ήταν τρομεροί καταγραφείς”, είπε η Κινγκ. “Έτσι, οι κομμουνιστές δεν κατέγραψαν καν το όνομα της θείας της μητέρας μου ή τη διεύθυνση ή οτιδήποτε από το σημείο που είχαν πάρει το βαλιτσάκι”. “Το μουσείο έλεγε: ‘Λοιπόν, ξέρετε: δείξτε μας την προέλευση. Γιατί δεν έχετε μια απόδειξη από το στρατόπεδο που να δείχνει ότι το βαλιτσάκι σας δόθηκε νόμιμα;’ Και βέβαια, κανείς δεν είχε κάτι τέτοιο.”
Η Βόλφενσταϊν ήταν παθιασμένη με την επιστροφή αυτού που ήταν γνωστό ως βαλιτσάκι #681, πρόσθεσε η Κινγκ. “Η μητέρα μου μιλούσε επτά γλώσσες και έγραφε στα αγγλικά, τα τσεχικά και τα γερμανικά σε μουσεία και ιδρύματα σε όλο τον κόσμο, προσπαθώντας να βρει υποστήριξη για την ανάκτηση του βαλιτσιού της”. “Οι άνθρωποι ήταν συμπαθείς, αλλά δεν ήταν πρόθυμοι να χρηματοδοτήσουν τίποτα ή να βάλουν το όνομά τους σε αυτό”.
“Εργάστηκε για 33 χρόνια για να ανακτήσει αυτό το βαλιτσάκι και το περιεχόμενό του, και στο προσκέφαλο του θανάτου της, έκανα μια υπόσχεση. Είπα: ‘Θα τελειώσω τη δουλειά σου'”. Η Κινγκ είπε ότι η μητέρα της, που πέθανε σε ηλικία 81 ετών, ήταν σχεδόν εμμονική με την αποστολή της. “Μέρος της δυσκολίας ήταν ότι άρχιζε τις επιστολές προς τους ανθρώπους του Τερέζιν με ‘Εσείς κλέφτες’ αντί για ‘Αγαπητέ κύριε ή κυρία’. Είπα: ‘Ω, βλέπω πώς θα ήθελαν να βοηθήσουν τώρα'”.
Το 2017, η Κινγκ επισκέφτηκε το Μνημείο Τερέζιν με τον ξάδελφό της, Πίτερ. “Μιλήσαμε μαζί τους, και είπαν: ‘Ξέρετε, δεν μπορούσαμε να συνεργαστούμε με τη μητέρα σας, αλλά μπορούμε να συνεργαστούμε με εσάς'”, θυμήθηκε. Ωστόσο, χρειάστηκαν σχεδόν άλλη μια δεκαετία για να φτάσουν το βαλιτσάκι και το περιεχόμενό του στο Ηνωμένο Βασίλειο.
“Χρειάζονταν πολλές συμβουλές από την Εθνική Πινακοθήκη της Πράγας για το πώς να τα καταφέρουν όλα”, είπε η Κινγκ. “Μέρος της δυσκολίας ήταν ότι τα έργα τέχνης θεωρούνταν εθνικοί θησαυροί, και έτσι υπήρχε τεράστια εθνική απροθυμία να αποχωριστούν αυτά τα αντικείμενα.” Το μουσείο βρισκόταν υπό πίεση, ωστόσο, καθώς ο Γερμανός συγγραφέας Γιούργκεν Σέρκε υπερασπίστηκε μια καμπάνια για να παραδώσει τα έργα, ενώ η Κινγκ – η οποία γεννήθηκε στις ΗΠΑ και ζει στη Φλόριντα – ενθάρρυνε τους Αμερικανούς αξιωματούχους να την υποστηρίξουν.
Υπήρχαν μόνο μερικά μικρά εμπόδια να ξεπεραστούν. “Είπαν: ‘Ω, αν είχατε κάτι με την υπογραφή της μητέρας σας που να λέει ότι σας το κληροδοτεί’. Και εγώ είπα: ‘Λοιπόν, αστείο που το λέτε, έχω ακριβώς αυτό το έγγραφο'”. “Ως επιζών του Ολοκαυτώματος, η μητέρα μου ήταν εξαιρετικά παράνοια, και συνέταξε ένα έγγραφο που έλεγε ότι τα βαλιτσάκια και τα έργα τέχνης ήταν δική της ιδιοκτησία. ότι εγώ ήμουν η μοναδική της κληρονόμος. και ότι μου τα κληροδότησε.” “Το χρονολόγησε. Είχε επικυρώσει την υπογραφή και την ημερομηνία. Έτσι [το μουσείο] ικανοποιήθηκε.”
“Αλλά ήταν ακόμα αβέβαιο. Την τελευταία στιγμή, το τελωνείο είπε: ‘Ω, ένα χειρόγραφο έγγραφο δεν είναι καλό. Πρέπει να είναι ένα έγγραφο που έχει οριστεί από δικαστήριο’. “Μόλις αυτήν την εβδομάδα, πιστεύαμε ότι όλες αυτές οι προσπάθειες είχαν αποβεί άκαρπες, αλλά ο φίλος μας, ο οποίος συντόνιζε όλες τις προσπάθειες με τους αποστολείς στο Λονδίνο και στην Πράγα, κατάφερε με κάποιο τρόπο να τραβήξει τα νήματα. Το τελωνείο υποχώρησε και τα έργα τέχνης έφυγαν από την Πράγα. Αλλά στη συνέχεια είχαν προβλήματα στην προσγείωση στο Λονδίνο – είχατε μεγάλο αέρα.”
Η Κινγκ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η μητέρα της – μια αγγλόφιλη που εργαζόταν στο Ταχυδρομείο στο Λονδίνο και έγινε Βρετανίδα υπήκοος πριν εγκατασταθεί στην Αμερική – θα ήταν ενθουσιασμένη που θα μάθαινε ότι τα έργα τέχνης είχαν δωρηθεί στη Βιβλιοθήκη Ολοκαυτώματος Wiener. Ο Χάουαρντ Φάλκσον, ανώτερος αρχειοφύλακας του ιδρύματος του Λονδίνου, δήλωσε ότι ήταν “εξαιρετικά ευγνώμων για αυτήν την υπέροχη δωρεά” εν όψει της Διεθνούς Ημέρας Μνήμης του Ολοκαυτώματος την Τρίτη. Τα έγγραφα εντάσσονται σε σχεδόν εκατό άλλα έργα του Κιεν που φυλάσσονται στο αρχείο της βιβλιοθήκης και τα οποία είχαν διαφύγει παράνομα από τον ξάδελφο της Κινγκ, Πίτερ, κατά τη διάρκεια της κομμουνιστικής εποχής.
