Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2020, στην αρχή της πανδημίας Covid, ο σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ Matt Nadel βρισκόταν στο πατρικό του στην Boca Raton της Florida. Θυμάται μια συγκεκριμένη βραδινή βόλτα με τον πατέρα του, Phil, καθώς προσπαθούσαν να διαχειριστούν εκείνους τους πρώτους μήνες. Καθώς περπατούσαν στη γειτονιά, ο Nadel, τώρα 26 ετών, δήλωσε ότι η προοπτική ενός εμβολίου ήταν συναρπαστική, αλλά η ιδέα των φαρμακευτικών στελεχών να επωφελούνται από έναν καταστροφικό ιό τον έκανε να αισθάνεται ανήσυχος. Ο Phil ανησύχησε από το πολύπλοκο ηθικό δίλημμα που εξέθεσε ο γιος του, και ο Nadel κατάλαβε αμέσως ότι ο πατέρας του συμπεριφερόταν περίεργα.
«Νομίζω ότι πρέπει να σου πω κάτι», είπε ο Phil στη μέση της βόλτας, πριν εξηγήσει ότι στις πρώτες ημέρες της επιδημίας HIV/Aids είχε επενδύσει σε αυτό που είναι γνωστό ως “viatical settlements”. Ο Phil αγόραζε τα συμβόλαια ζωής ανθρώπων που πέθαιναν από Aids, συχνά με λίγες εβδομάδες ή μήνες ζωής, έναντι ενός μέρους της αξίας του συμβολαίου σε μετρητά. Για πολλούς, αυτό τους παρείχε τη δυνατότητα να πληρώσουν για τροφή, ενοίκιο και ιατρικά έξοδα, καθώς η εξουθενωτική ασθένεια τους άφηνε ανίκανους να εργαστούν. Για άλλους, ήταν η ευκαιρία τους να ξοδέψουν τα χρήματα σε ταξίδια ή εμπειρίες με τον περιορισμένο χρόνο που τους είχε απομείνει.
«Έμεινα άναυδος», δήλωσε ο Nadel στην Guardian. «Είχε υπάρξει μέρος αυτής της βιομηχανίας, και τα κέρδη που αποκόμισε είχαν συμβάλει στην παιδική μου ηλικία.» Για τον Nadel, έναν ομοφυλόφιλο κινηματογραφιστή, αυτό τον έριξε σε έναν «σπείρο» που δεν ξεκίνησε με την επιθυμία να κάνει ταινία. «Κατανοώ τον εαυτό μου ως κάποιον που στέκεται στους ώμους ακτιβιστών Aids που χρησιμοποίησαν τα σώματά τους για να δημιουργήσουν έναν κόσμο στον οποίο μπορώ να είμαι υγιής και να παίρνω το PrEP μου κάθε πρωί, και επίσης στον οποίο μπορώ να είμαι σχετικά ελεύθερος ως ομοφυλόφιλος άνδρας», είπε. «Τόσες πολλές από τις προόδους στα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων προήλθαν από την ορατότητα της εποχής του Aids, και εδώ μάθαινα ότι η ύπαρξή μου και το προνόμιό μου συνδέονταν κατά κάποιον τρόπο με αυτούς τους ίδιους ανθρώπους που πέθαιναν.»
Καθώς άρχισε να διερευνά την θολή ιστορία των viatical settlements κατά τη διάρκεια της κορύφωσης της κρίσης Aids, άρχισαν να διαφαίνονται τα περιγράμματα μιας ταινίας. Το αποτέλεσμα είναι το ντοκιμαντέρ μικρού μήκους του Nadel, “Cashing Out”, που προτάθηκε για Όσκαρ, και αφηγείται την ιστορία του πώς μια μικρή βιομηχανία αγοράς συμβολαίων ζωής ήταν ταυτόχρονα μακάβρια και απελευθερωτική.
Ένας από τους κύριους χαρακτήρες της ταινίας, ο Scott Page, διαμόρφωσε ακούσια ένα πρώιμο viatical settlement όταν ο σύντροφός του, Greg, ο οποίος ζούσε με Aids, αρρώσταινε προοδευτικά. Με λίγα χρήματα, αλλά με ένα ισχυρό συμβόλαιο ζωής, ο Page δημοσίευσε μια διαφήμιση σε μια τοπική εφημερίδα για να δει αν κάποιος μπορούσε να αγοράσει το συμβόλαιο του Greg με αντάλλαγμα μια προκαταβολή. Όταν ένας ιδιώτης επενδυτής προσέγγισε, το ζευγάρι έκανε μια «χαλαρή συμφωνία» που επέτρεψε στον Greg να ζήσει τον χρόνο που του είχε απομείνει με κάποια οικονομική ασφάλεια. Η πληρωμή σήμαινε ότι μπορούσαν επίσης να μετακομίσουν σε ένα σπίτι και να αποκτήσουν ένα golden retriever.
Καθώς δεκάδες παλιές φωτογραφίες περνούν από την οθόνη, βλέπεις μια ειδυλλιακή προβολή δύο ανθρώπων με μια πλούσια ζωή: να επισκευάζουν το σπίτι τους, να ξαπλώνουν στην παραλία και να γελούν με φίλους. Αλλά είναι επίσης μια γλυκόπικρη καταγραφή των τελευταίων μηνών του Greg. Ο Page τελικά θυμάται πώς τα χρήματα που είχε στα χέρια του ήταν «απολύτως μεταμορφωτικά» για τον εκλιπόντα σύντροφό του, καθώς «έβλεπε το άγχος να φεύγει από το σώμα του».
Η παραδοξότητα του να λαμβάνεις μια προκαταβολή μετρητών για τον θάνατό σου, ωστόσο, δεν διέφυγε του Page. Όταν είδε την ειρήνη και την ελευθερία που έδωσε στον Greg πριν πεθάνει, αφιέρωσε την ενέργειά του στο να γίνει viatical broker για πολλούς άλλους ομοφυλόφιλους άνδρες – συχνά χωρίς αγαπημένα πρόσωπα δίπλα τους – που πέθαιναν από μια ασθένεια για την οποία μεγάλο μέρος της ομοσπονδιακής κυβέρνησης είχε καλύψει με ντροπή και προκατάληψη. Όταν ο Page άρχισε να προσεγγίζει τράπεζες και πιστωτικές ενώσεις για να συμμετάσχουν στο επενδυτικό σχήμα, εκείνες ήταν απίστευτες και επέμεναν ότι οι πληρωμές θα έπρεπε να γίνονται στις οικογένειες των νεκρών. Για τον Page, τα επιχειρήματά τους δεν βασίζονταν στην πραγματικότητα. «Οι οικογένειες αυτών των ανθρώπων τους έχουν εγκαταλείψει», ανακαλεί στο ντοκιμαντέρ.
Αυτό σήμαινε ότι ιδιώτες αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος του αρχικού επενδυτικού δικτύου όταν επρόκειτο για την αγορά συμβολαίων. Τους παραδόθηκε ένα μακάβριο βιβλίο λογαριασμών. Από τη μία πλευρά, η αξία ενός συμβολαίου και το χρηματικό ποσό που απαιτείται για την άμεση αγορά του, από την άλλη, ο αριθμός των T-κυττάρων ενός ατόμου που ζούσε με HIV/Aids και το προσδόκιμο ζωής του. Συχνά, αυτό χρησίμευε ως διασφάλιση ότι μια πληρωμή ήταν αναπόφευκτη. Όσο πιο άρρωστος ήταν ο κάτοχος του συμβολαίου, τόσο πιο γρήγορα ερχόταν το “δώρο” για τον επενδυτή. Σύντομα, οι θεσμοί συνειδητοποίησαν ότι αυτοί οι ιδιώτες μικροεπενδυτές έβγαζαν πολλά χρήματα, και άλλαξαν τη στάση τους.
Ο Nadel κατασκευάζει το ντοκιμαντέρ του σαν μια βαθιά ερευνημένη ιστορία περιοδικού: συναρπαστικές ανέκδοτες ιστορίες, ένα πλούσιο – αν και μακάβριο – ιστορικό υπόβαθρο, και ποικίλες φωνές που δείχνουν ότι ενώ κάποιοι άνθρωποι επωφελήθηκαν από τα viatical settlements, υπήρχαν πολλοί που έμειναν εντελώς εκτός συζήτησης.
Η DeeDee Chamblee, μια πρωτοπόρος υπέρμαχος και ακτιβίστρια, μας υπενθυμίζει ότι για τις μαύρες τρανς γυναίκες που ζούσαν με Aids – οι οποίες συχνά δεν είχαν εργασίες που παρείχαν συμβόλαια ζωής – ένα viatical settlement ήταν κάτι που μπορούσαν μόνο να ονειρεύονται.
Μια από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές του ντοκιμαντέρ έρχεται όταν η Chamblee θυμάται να υποφέρει από την ασθένειά της, με μόνο τρία T-κύτταρα, και πώς ονειρευόταν να λάβει μια πληρωμή για να ζήσει τις τελευταίες της μέρες με ειρήνη. «Θα μπορούσα να πάω στην παραλία, και θα έμενα εκεί μέχρι να τελειώσει αυτό», αναπολεί. «Αυτό δεν ήταν καθόλου ρεαλιστικό», προσθέτει, αναμένοντας να καταλήξει θαμμένη σε ένα ξύλινο φέρετρο σε ένα «κοιμητήριο φτωχών» με άλλα αζήτητα σώματα.
Η μαρτυρία της Chamblee είναι μια ανατριχιαστική υπενθύμιση ότι η εμπειρία της ζωής με Aids απέχει παρασάγγας από αυτή των λευκών, ομοφυλόφιλων ανδρών που είχαν συμβόλαια προς πώληση. Κάνοντας το “Cashing Out”, ο Nadel συνειδητοποίησε ότι οι πιο περιθωριοποιημένοι, ιδιαίτερα οι τρανς εργαζόμενοι στο σεξ από έγχρωμες κοινότητες, δεν «τους παρέχεται ούτε ίχνος βασικής αξιοπρέπειας όταν ο θάνατός τους είναι επερχόμενος».
Ωστόσο, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, σημαντικές εξελίξεις στη αντιρετροϊκή θεραπεία σήμαιναν ότι τα HIV-θετικά άτομα άρχισαν να ζουν περισσότερο, αψηφώντας τις πιθανότητες και ξεπερνώντας τις προβλέψεις που αρχικά είχαν υποσχεθεί στους viatical investors. «Πήγαινε πολύ καλά, μέχρι που οι άνθρωποι δεν πέθαιναν όλη την ώρα», λέει ο Page, με μια λάμψη δίκαιης χαράς στα μάτια του.
Τελικά, αυτοί που στοιχημάτιζαν στον θάνατο σταμάτησαν να κερδίζουν εύκολα. Αντ’ αυτού, βρέθηκαν να πληρώνουν ασφάλιστρα για συμβόλαια που ποτέ δεν θα αποζημιώνονταν. «Νομίζω ότι πόνταραν στο ότι αυτό δεν θα ήταν ένα αρκετά επείγον ερώτημα για τον κόσμο μας να απαντήσει», είπε ο Nadel. «Τότε εξοργίστηκαν όταν οι ακτιβιστές από το Act Up πίεσαν επιτυχώς την κυβέρνηση να αναπτύξει και να κυκλοφορήσει γρήγορα φάρμακα… όποιος επένδυσε ολόκληρη τη σύνταξή του σε viaticals έκανε μια πολύ κακή επενδυτική απόφαση, και αυτό δεν είναι ευθύνη κανενός παρά μόνο δική τους.»
Ο Nadel γύρισε συνεντεύξεις με τα υποκείμενα του – Page, Chamblee και Sean Strub, έναν επιζώντα μακροχρόνιας διάρκειας που ίδρυσε το περιοδικό POZ – κατά τη διάρκεια ενός έτους. Η ανεπεξέργαστη ειλικρίνειά τους τον προέτρεψε τελικά να εντάξει την ιστορία της επένδυσης του δικού του πατέρα σε viatical settlements. «Απλώς ένιωθα ότι υπέβαλαν τον εαυτό τους τόσο πλήρως στη διαδικασία», είπε. «Και έτσι, για μένα να έχω ένα μυστικό για τη σχέση μου με αυτό, που κρατούσα από το κοινό, φαινόταν λάθος.»
Σε μια πρόσφατη συνέντευξη, ο Nadel δήλωσε ότι ενώ η θεώρησή του για την ταινία είχε μετατοπιστεί με την πάροδο του χρόνου, τώρα φαινόταν απλή. «Αυτό βοήθησε πολλούς ανθρώπους, αλλά είμαι αηδιασμένος που έπρεπε να υπάρχει», είπε. Η σύγχρονη επισφάλεια στην πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη στις ΗΠΑ – από τη λήξη των επιδοτήσεων Obamacare της εποχής Covid έως τις σημαντικές περικοπές στη χρηματοδότηση του Medicaid που προβλέπονται για την επόμενη δεκαετία – σημαίνει ότι το “Cashing Out” μπορεί να χρησιμεύσει τόσο ως ιστορικά συγκεκριμένη όσο και ως διαχρονική κατηγορία για το επισφαλές κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας της χώρας, δήλωσε ο Nadel.
«Όταν η κυβέρνηση αρνείται να εκπληρώσει τον ρόλο της στη φροντίδα μας, πρέπει να ενωθούμε και να βρούμε δημιουργικούς τρόπους για να φροντίζουμε ο ένας τον άλλον», είπε. «Η ασθένεια δεν κάνει διακρίσεις… οπότε θέλω να ενθαρρύνω τους ανθρώπους που παρακολουθούν την ταινία να βρουν τους περίεργους συντρόφους τους στον αγώνα για επιβίωση.»
