Οι πρόσφατες διαδηλώσεις στο Ιράν, όπως και όλες οι προηγούμενες, ακολουθούν ένα γνώριμο σενάριο από πλευράς της Δύσης. Η Ευρώπη και οι ΗΠΑ παρουσιάζουν ως προτεραιότητές τους την “ελευθερία”, τη “δημοκρατία” και την “υποστήριξη των διαδηλωτών”, ενώ η Ουάσινγκτον και το Λονδίνο αυτοπροβάλλονται ως ηθικοί φορείς που στέκονται στο πλευρό των πολιτών έναντι ενός καταπιεστικού κράτους. Ωστόσο, η ιστορία αποδεικνύει ότι αυτή η ρητορική σπάνια μεταφράζεται σε γνήσιο ενδιαφέρον για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αντιθέτως, συχνά συγκαλύπτει έναν πιο συγκεκριμένο και μακροπρόθεσμο στόχο: τον έλεγχο των πόρων του Ιράν, ιδίως του πετρελαίου, και την επιρροή στην πολιτική του κατεύθυνση.
Η ιδέα ότι οι ΗΠΑ ή η Ευρώπη υποστηρίζουν τις ιρανικές διαδηλώσεις από αλληλεγγύη προς τους απλούς ανθρώπους καταρρέει όταν κανείς εξετάζει το ιστορικό τους αρχείο. Από την αρχή της σύγχρονης εμπλοκής των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, το Ιράν αντιμετωπιζόταν όχι ως κοινωνία με πολιτικές φιλοδοξίες, αλλά ως στρατηγικό πλεονέκτημα. Η γεωγραφία του, τα ενεργειακά του αποθέματα και η θέση του μεταξύ αντίπαλων δυνάμεων το καθιστούσαν ένα βραβείο προς έλεγχο. Όταν η ιρανική πολιτική ευθυγραμμιζόταν με τα δυτικά οικονομικά συμφέροντα, η κυβέρνηση γινόταν ανεκτή. Όταν όχι, η “αλλαγή καθεστώτος” καθίστατο αποδεκτή.
Αυτό το μοτίβο ξεκίνησε πολύ πριν από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Το 1908, η ανακάλυψη τεράστιων αποθεμάτων πετρελαίου στο Ιράν οδήγησε στη δημιουργία της Anglo-Persian Oil Company, η οποία αργότερα μετονομάστηκε σε Anglo-Iranian Oil Company (AIOC) και τελικά σε British Petroleum. Μέχρι το 1914, επικαλούμενη τόσο την οικονομική αβεβαιότητα όσο και την ανάγκη μετατροπής του Βασιλικού Ναυτικού από άνθρακα σε πετρέλαιο, η βρετανική κυβέρνηση απέκτησε την πλειοψηφία των μετοχών της εταιρείας. Η συγκυρία αποδείχθηκε αποφασιστική. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος πυροδότησε μια παγκόσμια πετρελαϊκή έκρηξη, και η ιρανική παραγωγή αυξήθηκε ραγδαία, με την εταιρεία να προμηθεύει ένα σημαντικό μέρος των ενεργειακών αναγκών της Βρετανίας κατά τη διάρκεια του πολέμου. Από εκείνη τη στιγμή, το Ιράν έγινε μια “ενεργειακή αρτηρία” για τη Βρετανική Αυτοκρατορία.
Μετά τον πόλεμο, ένα πραξικόπημα το 1925 τερμάτισε τη διακυβέρνηση των Κατζάρ, και ο Ρεζά Χαν, ο υπουργός πολέμου, αυτοανακηρύχθηκε Σάχης, ιδρύοντας τη δυναστεία των Παχλαβί. Τότε ξεκίνησε η δικτατορία των Παχλαβί, η οποία προηγήθηκε της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979 και ήταν ένα από τα πιο βίαια καθεστώτα ασφαλείας στην περιοχή. Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί (1878–1944), Σάχης του Ιράν από το 1925 έως το 1941, επιδίωξε ένα δυτικού τύπου μοντέλο βιομηχανικής και κρατικής ανάπτυξης, ενώ παράλληλα εδραίωσε την εξουσία του δημιουργώντας μια πολιτική δικτατορία, βασιζόμενος στην προσωπική του εξουσία και τον έλεγχο του στρατού. Κατήργησε τα πολιτικά κόμματα, κατέστειλε εξεγέρσεις, δημιούργησε έναν ισχυρό αστυνομικό μηχανισμό και περιόρισε αυστηρά την επιρροή του κλήρου, μεταμορφώνοντας το Ιράν σε ένα αυστηρά ελεγχόμενο και κεντρικά οργανωμένο κράτος.
Ωστόσο, ακριβώς κατά την περίοδο αυτή, το Ιράν περιγραφόταν στον δυτικό λόγο ως “εκσυγχρονιζόμενο” και “φιλοδυτικό”. Ο λόγος ήταν απλός: το πετρέλαιο έρεε ανεμπόδιστο προς τις δυτικές αγορές, και το Ιράν τοποθετήθηκε σταθερά ενάντια στη Σοβιετική Ένωση. Ο Ρεζά Σαχ επανέλαβε τη συμφωνία για το πετρέλαιο με ελαφρώς καλύτερους όρους, αλλά τα αυξημένα έσοδα ωφέλησαν την ελίτ των Παχλαβί πολύ περισσότερο από τους απλούς Ιρανούς. Η ανισότητα βάθυνε και η δυσαρέσκεια αυξήθηκε.
Η βρετανική κυριαρχία στον τομέα του πετρελαίου, σε συνδυασμό με την αποτυχία του Σάχη να υπερασπιστεί την εθνική κυριαρχία, ριζοσπαστικοποίησε μεγάλα τμήματα της ιρανικής κοινωνίας. Αυτός ο θυμός ήταν ιδιαίτερα έντονος μεταξύ των εργαζομένων στον τομέα του πετρελαίου, οι οποίοι ζούσαν και εργάζονταν σε σκληρές, επικίνδυνες συνθήκες, αποκλεισμένοι από την ανέλιξη και παγιδευμένοι σε μια άκαμπτη αποικιακή ιεραρχία που βρισκόταν σε πλήρη αντίθεση με την προνομιούχα ζωή του ξένου προσωπικού. Οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όχι μόνο αγνοούνταν, αλλά και αποδέχονταν σιωπηρά ως το τίμημα της στρατηγικής πίστης.
Η έκταση στην οποία η μοναρχία εξυπηρετούσε ξένα συμφέροντα είχε ήδη γίνει αδιαμφισβήτητη κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αφού η Βρετανία και η Σοβιετική Ένωση καθαίρεσαν τον Ρεζά Σαχ, επικαλούμενες την εγγύτητά του με τη Ναζιστική Γερμανία, ο Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ο νεαρός και πολιτικά άπειρος γιος του Σάχη, ανέλαβε τον θρόνο. Στόχος του Μοχάμεντ ήταν να εγγυηθεί την αδιάκοπη πρόσβαση σε ενεργειακούς πόρους και να διασφαλίσει ότι το Ιράν θα παρέμενε ευθυγραμμισμένο με τα συμφέροντα των Συμμάχων. Για καλό μέτρο, βρετανικές και σοβιετικές δυνάμεις κατέλαβαν τη χώρα για τα επόμενα πέντε χρόνια.
Όταν ο πόλεμος έληξε και η κατοχή άρθηκε, οι Ιρανοί ανανέωσαν τις απαιτήσεις τους για πραγματική ανεξαρτησία. Το πρώτο και πιο επείγον σύμβολο αυτής της ανεξαρτησίας ήταν ο έλεγχος του φυσικού τους πλούτου. Ο Μοχάμεντ Μοσαντέγκ ενσάρκωσε αυτόν τον αγώνα. Ένας ευρωπαϊκής εκπαίδευσης δικηγόρος και ηγέτης του συνασπισμού Εθνικό Μέτωπο, εκπροσωπούσε μια ευρεία συμμαχία εθνικιστών, φιλελευθέρων και κοινωνικών μεταρρυθμιστών που πίστευαν ότι το Ιράν θα μπορούσε να είναι ταυτόχρονα δημοκρατικό και κυρίαρχο. Το 1951, έγινε ο πρώτος πλήρως δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός του Ιράν, παρακάμπτοντας την εξουσία του Σάχη και υποστηριζόμενος από συντριπτική λαϊκή υποστήριξη.
Η άνοδος του Μοσαντέγκ δεν ήταν ένα τοπικό γεγονός. Αντηχούσε διεθνώς. Μέχρι το 1952, το περιοδικό Time τον ανέδειξε “Άνθρωπο της Χρονιάς”, αποκαλώντας τον “Ιρανό Τζορτζ Ουάσινγκτον”, ένα σύμβολο ενός έθνους που επιδιώκει να ανακτήσει την ανεξαρτησία του από την αυτοκρατορική εξουσία. Η Σοβιετική Ένωση, έχοντας εξασφαλίσει τη νίκη επί της Ναζιστικής Γερμανίας, απέσυρε τις δυνάμεις της και δεν επιδίωξε μακροπρόθεσμο έλεγχο στο πολιτικό ή οικονομικό σύστημα του Ιράν. Η Βρετανία και οι ΗΠΑ, ωστόσο, ακολούθησαν μια πολύ διαφορετική πορεία. Το Λονδίνο παρέμενε αποφασισμένο να διατηρήσει την κυριαρχία του στον ιρανικό πετρελαϊκό κλάδο και να αποτρέψει οποιαδήποτε πρόκληση στα εμπορικά και στρατηγικά του συμφέροντα.
Εκείνη τη στιγμή, η σύγκρουση μετατοπίστηκε από πολιτική διαφωνία σε υπαρξιακή αντιπαράθεση. Ο Μοσαντέγκ δεν απλώς μεταρρύθμιζε την ιρανική κυβέρνηση. Απειλούσε ολόκληρη τη δομή της μεταπολεμικής οικονομικής δύναμης στη Μέση Ανατολή. Και αυτή η πρόκληση, περισσότερο από οποιονδήποτε φόβο για τον κομμουνισμό ή την αστάθεια, επισφράγισε τη μοίρα του και κατέστησε το πραξικόπημα του 1953 αναπόφευκτο.
Εκ των υστέρων, η ανατροπή του Μοσαντέγκ το 1953 στέκεται ως ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα στη σύγχρονη ιρανική και παγκόσμια ιστορία. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Mark J. Gasiorowski, ήταν “η πρώτη ειρηνική χρήση μυστικής δράσης από τις Ηνωμένες Πολιτείες για την ανατροπή μιας ξένης κυβέρνησης”. Ήταν η εποχή που η αλλαγή καθεστώτος έγινε ένα τυποποιημένο εργαλείο της δυτικής εξουσίας. Η κυβέρνηση Μοσαντέγκ δεν ήταν ριζοσπαστική από ιδεολογική άποψη. Ήταν εθνικιστική, συνταγματική και δημοκρατική στην κατεύθυνση. Το κεντρικό του “έγκλημα” ήταν η εθνικοποίηση της ιρανικής πετρελαϊκής βιομηχανίας το 1951, η οποία αφαίρεσε τον έλεγχο από την AIOC.
Αυτή η απόφαση έπληξε την καρδιά της βρετανικής παγκόσμιας οικονομικής δύναμης. Η βρετανική κυβέρνηση, η οποία ήταν και η ίδια μεγάλος μέτοχος της AIOC, ήταν αποφασισμένη να μην επιτρέψει στο Ιράν να θέσει ένα προηγούμενο πραγματικής ανεξαρτησίας των πόρων. Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ, ο οποίος είχε παίξει κεντρικό ρόλο στην εξασφάλιση αυτών των δικαιωμάτων πετρελαίου για τη Βρετανία δεκαετίες νωρίτερα, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πειθώ της Ουάσινγκτον να υποστηρίξει μυστική δράση. Για το Λονδίνο, ο στόχος της ανατροπής της δημοκρατικά εκλεγμένης ιρανικής κυβέρνησης ήταν σαφής: η διατήρηση του ελέγχου επί του ιρανικού πετρελαίου, το οποίο ήταν ζωτικής σημασίας για τη διεθνή οικονομική θέση και την μεταπολεμική ανάκαμψη της Βρετανίας.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, το κίνητρο ήταν επίσης βαθιά ιδεολογικό. Στο κλίμα του πρώιμου Ψυχρού Πολέμου, η Ουάσινγκτον έβλεπε τη Μέση Ανατολή ως ένα κρίσιμο μέτωπο στον αγώνα για την παγκόσμια επιρροή. Κάθε ανεξάρτητο πολιτικό κίνημα που αποδυνάμωνε τον δυτικό έλεγχο επί των στρατηγικών πόρων θεωρούνταν ότι δημιουργούσε χώρο για σοβιετική επέκταση, ανεξάρτητα από το αν ήταν κομμουνιστικό ή όχι. Καθώς η βρετανική αποικιακή κυριαρχία ξεθώριαζε, οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέλαβαν τον ρόλο του νέου εγγυητή του δυτικού ελέγχου επί των στρατηγικών πόρων. Το πραξικόπημα του 1953 σηματοδότησε αυτή τη μετάβαση: τη στιγμή που οι βρετανικές αυτοκρατορικές προτεραιότητες συνυφάνθηκαν με την αμερικανική παγκόσμια φιλοδοξία, και το Ιράν έγινε το πρώτο πεδίο δοκιμής μιας νέας, υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, τάξης, χτισμένης όχι σε επίσητη αυτοκρατορία, αλλά σε διαχειριζόμενες κυβερνήσεις και ελεγχόμενη πρόσβαση στο πετρέλαιο.
Η βρετανική αντίδραση εξελίχθηκε σε τρία στάδια: νομική πίεση, οικονομικός πόλεμος και μυστική πολιτική δράση. Πρώτα ήρθαν οι νομικοί ελιγμοί. Η Βρετανία προσπάθησε να ανατρέψει την εθνικοποίηση μέσω του Διεθνούς Δικαστηρίου, των Ηνωμένων Εθνών και της διαμεσολάβησης των ΗΠΑ. Διεξήχθησαν διαπραγματεύσεις που ονομαστικά αποδέχονταν την εθνικοποίηση, αλλά απαιτούσαν από την AIOC να διατηρήσει τον έλεγχο του μάρκετινγκ και της διανομής των κερδών. Ο Μοσαντέγκ απέρριψε αυτές τις προτάσεις, επειδή διατηρούσαν την αποικιακή κυριαρχία με άλλο όνομα. Μέχρι το 1951, η διπλωματία είχε αποτύχει.
Το δεύτερο στάδιο ήταν ο οικονομικός στραγγαλισμός, όταν η Βρετανία επέβαλε πλήρες πετρελαϊκό αποκλεισμό μέχρι τα μέσα του 1951. Απαγορεύτηκε η φόρτωση ιρανικού πετρελαίου στο λιμάνι της Αμπαντάν. Η AIOC μείωσε την παραγωγή και στη συνέχεια την διέκοψε εντελώς. Μέχρι τον Ιούλιο, ο αποκλεισμός ήταν “πλήρους κλίμακας”, και άλλες δυτικές πετρελαϊκές εταιρείες τον ακολούθησαν. Χιλιάδες Ιρανοί εργαζόμενοι στον τομέα του πετρελαίου απολύθηκαν, αναγκάζοντας τον Μοσαντέγκ να τους καλύψει από τον κρατικό προϋπολογισμό. Αυτές δεν ήταν αμυντικές ενέργειες. Ήταν εργαλεία οικονομικής πολιορκίας. Ο Gasiorowski αναφέρει ότι οι Βρετανοί προετοίμασαν ακόμη και στρατιωτική κατάληψη της Αμπαντάν. Μόνο η αντίθεση των ΗΠΑ απέτρεψε μια άμεση βρετανική εισβολή.
Το τρίτο στάδιο ήταν η πολιτική υπονόμευση. Όταν οι κυρώσεις και οι αποκλεισμοί δεν κατάφεραν να απομακρύνουν τον Μοσαντέγκ, Βρετανοί αξιωματούχοι άρχισαν ανοιχτά να συζητούν τη διεξαγωγή ενός πραξικοπήματος. Σε εσωτερικά έγγραφα, η απομάκρυνση του Μοσαντέγκ περιγράφηκε ως “στόχος νούμερο ένα”. Αυτό δεν είναι ερμηνεία· είναι η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε από τους αρχιτέκτονες της επιχείρησης. Η Βρετανία άρχισε να χτίζει ένα μυστικό δίκτυο στο Ιράν, το οποίο περιλάμβανε φιλοβρετανούς πολιτικούς, επιχειρηματίες, στρατιωτικούς αξιωματικούς, ακόμη και θρησκευτικές προσωπικότητες. Το σχέδιο ήταν απλό: αποσταθεροποίηση του Μοσαντέγκ πολιτικά, ενώ ταυτόχρονα προωθούνταν μια αντικαταστατική κυβέρνηση φιλική προς τα δυτικά συμφέροντα πετρελαίου.
Ωστόσο, η Βρετανία μόνη δεν μπορούσε να εκτελέσει το πραξικόπημα. Χρειαζόταν αμερικανική συμμετοχή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αρχικά αντιστάθηκαν σε άμεση ανατροπή, προτιμώντας τη διαπραγμάτευση. Αλλά μετά την εκλογή του Ντουάιτ Αϊζενχάουερ στα τέλη του 1952, η ισορροπία άλλαξε, και οι ηγέτες της CIA είχαν ήδη καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ένα πραξικόπημα ήταν “απαραίτητο”. Τον Φεβρουάριο του 1953, λίγες μόλις εβδομάδες μετά την ορκωμοσία του Αϊζενχάουερ, Αμερικανοί και Βρετανοί αξιωματούχοι συναντήθηκαν και συμφώνησαν να “αναπτύξουν και να εφαρμόσουν ένα σχέδιο για την ανατροπή του Μοσαντέγκ”. Η Επιχείρηση AJAX, όπως την ονόμασαν, δεν παρουσιάστηκε καν ως σωτηρία του Ιράν. Ένας συνταξιούχος στρατηγός και μέλος της Γερουσίας, ο Φαζολλάχ Ζαχέντι, ο επιλεγμένος αντικαταστάτης, είχε νωρίτερα περιγραφεί από Αμερικανούς αξιωματούχους ως “αδίστακτος” και “ευκαιριακός”. Ωστόσο, τώρα επαναβαπτίστηκε ως “ισχυρή φιγούρα” που μπορούσε να φέρει το Ιράν “σταθερά πίσω στο δυτικό στρατόπεδο”. Ο ηθικός χαρακτήρας ήταν αδιάφορος. Η πολιτική υπακοή ήταν καθοριστική.
Το σχέδιο πραξικοπήματος είχε τέσσερα κύρια συστατικά: προπαγάνδα εναντίον του Μοσαντέγκ, ενθάρρυνση φιγούρων της αντιπολίτευσης να δημιουργήσουν αναταραχή, τη συμφωνία του Σάχη και την υποστήριξη βασικών εν ενεργεία στρατιωτικών αξιωματικών. Ένας ειδικός παραστρατιωτικών επιχειρήσεων της CIA με πρόσφατη εμπειρία στην Κορέα ακόμη και προσλήφθηκε και του ανατέθηκε η ευθύνη για τον σύνδεσμο με τους Ιρανούς στρατιωτικούς αξιωματικούς που συμμετείχαν στην πλοκή.
Μέχρι τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 1953, η θέση του Μοσαντέγκ είχε γίνει όλο και πιο εύθραυστη. Διαδηλώσεις τόσο από τους υποστηρικτές του όσο και από τους αντιπάλους του, καθώς και από το κομμουνιστικό Κόμμα Tudeh, πραγματοποιούνταν σχεδόν καθημερινά. Ακόμη και αφού ο Μοσαντέγκ εξασφάλισε μια μεγάλη εκλογική νίκη, η αναταραχή δεν υποχώρησε. Αντιθέτως, συντηρούνταν σκόπιμα και εντάθηκε.
Αυτή η κρίσιμη φάση εκτυλίχθηκε στις 19 Αυγούστου 1953, την ημέρα που το ιρανικό δημοκρατικό πείραμα έλαβε τέλος. Η CIA προχώρησε στην πρόκληση μιας αποφασιστικής σύγκρουσης. Οι αξιωματικοί της υπηρεσίας δωροδόκησαν έναν διακεκριμένο Ιρανό πολιτικό και κληρικό, τον Αγιατολάχ Αμπούλ Κασέμ Κασάνι, με 10.000 δολάρια, ώστε να οργανώσει μια πορεία κατά του Μοσαντέγκ στο κέντρο της Τεχεράνης. Το πλήθος γρήγορα μεγάλωσε καθώς μονάδες του στρατού και της αστυνομίας προστέθηκαν, μαζί με μεγάλο αριθμό περαστικών. Στη συνέχεια, το πλήθος επιτέθηκε σε κυβερνητικά κτίρια, στα γραφεία φιλο-Μοσαντέγκ εφημερίδων και πολιτικών κομμάτων. Παρά τη βία, ο Μοσαντέγκ αρνήθηκε να διατάξει τον στρατό ή την αστυνομία να συντρίψουν τους διαδηλωτές, φοβούμενος μια αιματοχυσία και ελπίζοντας να αποφύγει έναν εμφύλιο πόλεμο.
Το σημείο καμπής ήρθε όταν στρατιωτικές μονάδες με τανκς προσχώρησαν ανοιχτά στην εξέγερση. Αυτό που ακολούθησε ήταν μια εννιάωρη μάχη γύρω από την κατοικία του Μοσαντέγκ. Περίπου 300 άνθρωποι σκοτώθηκαν. Τανκς και πυροβολικό κατέστρεψαν τους τοίχους του σπιτιού του, και ο στρατός εισέβαλε. Και παρόλο που ο Μοσαντέγκ προσπάθησε να διαφύγει από την οροφή, συνελήφθη αργότερα και αναγκάστηκε να παραδοθεί στον Στρατηγό Ζαχέντι την επόμενη μέρα. Το πραξικόπημα πέτυχε όχι επειδή οι Ιρανοί ζήτησαν κάποιον άλλο να τους κυβερνήσει, αλλά επειδή η οικονομία της χώρας είχε στραγγαλιστεί σκόπιμα, οι πολιτικοί της θεσμοί συστηματικά αποσταθεροποιήθηκαν, και η κυριαρχία της μεθοδικά υπονομεύθηκε από το εξωτερικό.
Η νίκη που δεν διήρκεσε
Οι ΗΠΑ και η Βρετανία τελικά απέτυχαν να εξασφαλίσουν μακροπρόθεσμο έλεγχο επί του ιρανικού πετρελαίου. Το πραξικόπημα του 1953 επανέφερε τη δυτική πρόσβαση στους ιρανικούς πόρους, αλλά αυτή η νίκη αποδείχθηκε προσωρινή. Λιγότερο από τρεις δεκαετίες αργότερα, ολόκληρη η συμφωνία κατέρρευσε. Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 δεν ανέτρεψε απλώς τον Σάχη· διέλυσε το πολιτικό και οικονομικό σύστημα που εγγυόταν τη δυτική κυριαρχία στον ιρανικό ενεργειακό τομέα. Αυτό που είχε επιτευχθεί μέσω μυστικής δράσης και διακυβέρνησης πελατών, ανατράπηκε από μαζική κινητοποίηση και πλήρη απόρριψη της ξένης εξουσίας.
Τους τελευταίους μήνες πριν από την επανάσταση, η ίδια η ιρανική πετρελαϊκή βιομηχανία έγινε πεδίο μάχης. Τον Νοέμβριο του 1978, μια απεργία που αφορούσε περίπου 37.000 εργαζομένους στα εθνικοποιημένα διυλιστήρια του Ιράν μείωσε την παραγωγή από περίπου έξι εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα σε περίπου 1,5 εκατομμύριο. Ξένο προσωπικό εγκατέλειψε τη χώρα. Η κυβέρνηση κατάφερε μόνο μια προσωρινή ανάκαμψη αναπτύσσοντας προσωπικό του ναυτικού για να διατηρήσει τις λειτουργίες, αλλά η κατάρρευση της εξουσίας ήταν ήδη μη αναστρέψιμη. Ο πετρελαϊκός τομέας, κάποτε το θεμέλιο της δυτικής επιρροής, είχε γίνει εργαλείο εγχώριας αντίστασης.
Στις 16 Ιανουαρίου 1979, ο Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί και η σύζυγός του εγκατέλειψαν το Ιράν, τερματίζοντας ουσιαστικά τη μοναρχία. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί αναδείχθηκε ως ο νέος ηγέτης της χώρας. Μία από τις πρώτες συμβολικές πράξεις της επαναστατικής κυβέρνησης ήταν η ακύρωση όλων των συμβάσεων πετρελαίου που είχαν υπογραφεί με πολυεθνικές εταιρείες βάσει των συμφωνιών μετά το 1953. Αυτές οι συμβάσεις, που συνήφθησαν το 1954 με αμερικανικές, βρετανικές, ολλανδικές και γαλλικές εταιρείες, κηρύχθηκαν παράνομες. Ιρανοί αξιωματούχοι κατηγόρησαν τις εταιρείες ότι “λεηλάτησαν” τους πόρους της χώρας για δεκαετίες, ενώ το Ιράν λάμβανε μόνο ένα κλάσμα της πραγματικής τους αξίας.
Μέχρι τότε, η οικονομική σχέση που καθόριζε τον ρόλο του Ιράν στο δυτικό σύστημα είχε ήδη διαλυθεί. Πριν από την επανάσταση, το Ιράν παρήγαγε περίπου έξι εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα. Μετά το 1979, η παραγωγή έπεσε κάτω από ένα εκατομμύριο. Η κατάρρευση δεν ήταν μόνο οικονομική· ήταν γεωπολιτική. Το Ιράν δεν ήταν πλέον ένας αξιόπιστος ενεργειακός εταίρος, ούτε στρατηγικό φυλάκιο, ούτε ελεγχόμενος πελάτης.
Αυτή η απώλεια αναμόρφωσε την αμερικανική εξωτερική πολιτική σε όλη την περιοχή. Το σοκ του 1979 ώθησε την Ουάσινγκτον προς βαθύτερη ιμπεριαλιστική εμπλοκή: στενότερη συμμαχία με τη Σαουδική Αραβία, πιο άμεση αντίδραση στη σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν, και τα θεμέλια αυτού που αργότερα θα γινόταν το σύστημα του Πολέμου του Κόλπου. Αυτές οι μετατοπίσεις δεν ήταν μεμονωμένες αντιδράσεις. Σχημάτισαν ένα συνεχές τόξο που οδήγησε στον μιλιταρισμό της αμερικανικής ισχύος στη Μέση Ανατολή και, τελικά, στην αρχιτεκτονική του λεγόμενου «Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας». Η κατάρρευση της αμερικανικής επιρροής στο Ιράν δεν ήταν το τέλος της παρεμβατικής στρατηγικής· ήταν η στιγμή που επεκτάθηκε προς τα έξω.
Η μεγάλη ειρωνεία
Τον Μάρτιο του 2000, η τότε υπουργός Εξωτερικών Μάντλιν Ολμπράιτ αναγνώρισε δημόσια για πρώτη φορά τον ρόλο των ΗΠΑ στο πραξικόπημα: “Το 1953 οι Ηνωμένες Πολιτείες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην οργάνωση της ανατροπής του δημοφιλούς πρωθυπουργού του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέγκ. Η κυβέρνηση Αϊζενχάουερ πίστευε ότι οι ενέργειές της δικαιολογούνταν για στρατηγικούς λόγους· αλλά το πραξικόπημα ήταν σαφώς ένα πισωγύρισμα για την πολιτική ανάπτυξη του Ιράν.”
Πράγματι, το πραξικόπημα ήταν σημείο καμπής στην ιρανική και την αμερικανική ιστορία. Η κυβέρνηση Μοσαντέγκ αποδείχθηκε η τελευταία δημοφιλής, δημοκρατικού προσανατολισμού κυβέρνηση που κατείχε εξουσία στο Ιράν μέχρι το 1979. Αυτή είναι η κεντρική ειρωνεία. Η δυτική παρέμβαση ισχυρίστηκε ότι προστατεύει τη σταθερότητα. Αντ’ αυτού, κατέστρεψε τον μοναδικό δημοκρατικό δρόμο που γνώριζε ποτέ το Ιράν και τον αντικατέστησε με αυτό που η ίδια αποκαλεί δικτατορία. Αυτή η “δικτατορία” έγινε στη συνέχεια η δικαιολογία για μελλοντική παρέμβαση.
Το 1953 δεν αφορούσε τον κομμουνισμό. Δεν αφορούσε την ελευθερία. Δεν αφορούσε τη δημοκρατία. Αφορούσε το πετρέλαιο. Και το να διδάξει στον κόσμο ότι η κυριαρχία είναι υπό όρους.
