Η εμβληματική Μόνα Λίζα, το αριστούργημα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, προσελκύει εκατομμύρια επισκέπτες στο Λούβρο, προσφέροντας μια αινιγματική ματιά σε μια γυναίκα με διαχρονική γοητεία. Όμως, ελάχιστοι γνωρίζουν ότι στην πραγματικότητα υπήρχε μια τολμηρή, γυμνή εκδοχή του πορτρέτου, που αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης και έμπνευσης από τον 18ο αιώνα.
Η ιστορία της γυμνής Τζόκοντα ξεκινά στην Βρετανία του 18ου αιώνα, με μια χαλκογραφία που εκδόθηκε από τον John Boydell. Το έργο, με τίτλο “Joconda”, παρουσίαζε την αισθησιακή πλευρά της Μόνα Λίζα, με την γυναίκα να είναι γυμνή από τη μέση και πάνω. Η χαλκογραφία αυτή βασίστηκε σε ένα αυθεντικό πορτρέτο που βρισκόταν στην συλλογή του Sir Robert Walpole, πρώτου Πρωθυπουργού της Βρετανίας, στο Houghton Hall. Ο γιος του, Horace Walpole, φέρεται να πίστευε ότι το έργο του πατέρα του ήταν η πραγματική Μόνα Λίζα, περιγράφοντάς την ως “την ωραιότερη γυναίκα της εποχής της”, ερωμένη του Φραγκίσκου Α’, βασιλιά της Γαλλίας.
Η εικόνα της βασιλικής ερωμένης να ποζάρει μισόγυμνη, ενώ μουσικοί την διασκεδάζουν, είναι μια ενδιαφέρουσα αντιπαραβολή με την πρώτη καταγεγραμμένη περιγραφή της Μόνα Λίζα από τον Giorgio Vasari το 1550. Ο Vasari αναφέρει ότι ο Λεονάρντο χρησιμοποίησε μουσικούς και γελωτοποιούς για να διασκεδάσουν την μοντέλο του, ώστε να πετύχει το αινιγματικό της χαμόγελο.
Σήμερα, το αυθεντικό έργο του Houghton Hall δεν βρίσκεται εκεί. Το 1779, η συλλογή τέχνης του Walpole πωλήθηκε στην Αικατερίνη της Μεγάλης και πλέον εκτίθεται στο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης. Η γυμνή Μόνα Λίζα, αν και δεν αποδίδεται πλέον στον Λεονάρντο, αλλά σε κάποιον άγνωστο μαθητή του, εγείρει σημαντικά ερωτήματα: Υπήρχε πράγματι μια γυμνή Μόνα Λίζα από τον Λεονάρντο; Και αν ναι, γιατί την ζωγράφισε και για ποιον;
Ένα σημαντικό στοιχείο έρχεται από τα τελευταία χρόνια του Λεονάρντο στην κοιλάδα του Λίγηρα, στη Γαλλία. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης, το 1517, υποδέχτηκε στο κάστρο του τον Καρδινάλιο Luigi της Αραγονίας και τον κληρικό Antonio de Beatis. Ο De Beatis κατέγραψε ότι ο Λεονάρντο τους έδειξε τρία έργα, δύο θρησκευτικά και ένα πορτρέτο “μιας Φλωρεντινής γυναίκας, ζωγραφισμένης από ζωή, κατόπιν αιτήματος του εκλιπόντος Giuliano de’ Medici”.
Είναι γενικά αποδεκτό ότι αυτό το πορτρέτο ήταν η Μόνα Λίζα του Λούβρου. Ωστόσο, ο Λεονάρντο δεν αποκάλυψε την πλήρη αλήθεια. Η Μόνα Λίζα δεν ζωγραφίστηκε για τον Giuliano de’ Medici, ούτε για τον βασιλιά της Γαλλίας. Ένα έγγραφο από το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης αποδεικνύει ότι ο πίνακας ξεκίνησε στη Φλωρεντία το 1503, ως πορτρέτο της Lisa del Giocondo, συζύγου του εμπόρου Francesco del Giocondo.
Η σύνδεση με τον Giuliano de’ Medici, νεότερο γιο του Lorenzo de’ Medici, μπορεί να κρύβει την αλήθεια. Το 1513, ο Λεονάρντο μετακόμισε στη Ρώμη, όπου του παραχώρησε στούντιο ο Giuliano de’ Medici. Εκεί, ο Λεονάρντο ενδεχομένως δημιούργησε ένα πιο προσωπικό έργο για τον ευεργέτη του. Στο Chantilly, κοντά στο Παρίσι, υπάρχει ένα “σχέδιο” (cartoon) που χρονολογείται μεταξύ 1514-16. Αυτό το σχέδιο απεικονίζει το ίδιο γυμνό μοντέλο με τη χαλκογραφία του Houghton Hall και παρουσιάζει αναφορές στη Μόνα Λίζα. Η τεχνική ανάλυση από το Λούβρο το 2017 επιβεβαίωσε ότι υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι το σχέδιο είναι τουλάχιστον εν μέρει του Λεονάρντο.
Οι ομοιότητες είναι εκπληκτικές: η γυναίκα, με γυμνό το άνω μέρος του σώματος, κάθεται σε μια ξύλινη καρέκλα, με το αριστερό της χέρι οριζόντιο, κοιτάζοντας πλάγια, όπως η Μόνα Λίζα του Λούβρου. Το δεξί της χέρι είναι τοποθετημένο πάνω από τον καρπό του αριστερού, με παρόμοια διάταξη των δακτύλων. Αυτή η κομψή πόζα των χεριών ήταν χαρακτηριστική της Αναγέννησης και μιμήθηκε ευρέως.
Η ιδέα ότι ο Λεονάρντο ζωγράφισε μια γυμνή εκδοχή της Μόνα Λίζα ενισχύεται από την ύπαρξη του “La Fornarina” του Ραφαήλ, ενός έργου που χρονολογείται περίπου στο 1520. Το “La Fornarina” απεικονίζει μια νεαρή γυναίκα με το πάνω μέρος του σώματος γυμνό, να χαμογελά πλαγίως, κρατώντας ένα διάφανο κομμάτι μεταξιού. Οι ομοιότητες με τη Μόνα Λίζα, όπως το χαμόγελο, τα μάτια, η μύτη και ο τρόπος που κρατά το μεταξωτό ύφασμα, είναι εντυπωσιακές. Ο Francesco del Giocondo ήταν έμπορος μεταξιού, κάτι που μπορεί να εξηγεί την επικάλυψη της γυναίκας με το ύφασμα.
Η γυμνή Μόνα Λίζα, αν όντως υπήρξε, έφερε επανάσταση στον τρόπο που οι καλλιτέχνες απεικόνιζαν το γυναικείο σώμα. Η τολμηρή προσέγγιση του Λεονάρντο, αν και ίσως προκάλεσε σκάνδαλα και οδήγησε στην καταστροφή άλλων έργων του, όπως το “Λήδα και ο Κύκνος”, ανέδειξε την καλλιτεχνική του ιδιοφυΐα. Ο Λεονάρντο, με τη βεβαιότητα της μοναδικότητας του έργου του, αψήφησε τους κανόνες, δημιουργώντας μια εκδοχή που, αν και γυμνή, διατήρησε την αινιγματική της γοητεία. Η Μόνα Λίζα, είτε ντυμένη είτε γυμνή, παραμένει ένα αριστούργημα καλλιτεχνικής τελειότητας.
