Στις αρχές του 17ου αιώνα, η πόλη Ποτοσί του Περού διαφημιζόταν ως “ο θησαυρός του κόσμου” και “η ζήλια των βασιλιάδων”. Αναπτυσσόμενη στους πρόποδες του Cerro Rico, η πλουσιότερη σε πληθυσμό πόλη της Νότιας Αμερικής παρήγαγε το 60% του παγκόσμιου αργύρου. Αυτός ο πλούτος όχι μόνο επέτρεψε στην Ισπανία να διεξάγει πολέμους και να εξυπηρετεί τα χρέη της, αλλά επιτάχυνε και την οικονομική ανάπτυξη της Ινδίας και της Κίνας. Οι πλούσιες ελίτ της πόλης μπορούσαν να απολαμβάνουν κρύσταλλα από τη Βενετία και διαμάντια από την Κεϋλάνη, ενώ ένας στους τέσσερις από τους κυρίως αυτόχθονες μεταλλωρύχους της έχανε τη ζωή του. Το Cerro Rico έγινε γνωστό ως “το βουνό που τρώει ανθρώπους”.
Η ιστορία του Ποτοσί, στη σημερινή νότια Βολιβία, περιέχει τα βασικά στοιχεία της κολοσσιαίας ιστορίας του καπιταλισμού από τον Σβεν Μπέκερτ: εξωφρενικό πλούτο, ανείπωτη δυστυχία, σύνθετα διεθνή δίκτυα, έναν κόσμο που μεταμορφώθηκε. Η ευρωκεντρική εκδοχή της ιστορίας του καπιταλισμού υποστηρίζει ότι αναπτύχθηκε από τη δημοκρατία, τις ελεύθερες αγορές, τις αξίες του Διαφωτισμού και την προτεσταντική εργασιακή ηθική. Ο Μπέκερτ, καθηγητής ιστορίας στο Χάρβαρντ και συγγραφέας του βραβευμένου “Empire of Cotton” (2015), συγκροτεί μια πολύ πιο εκτεταμένη αφήγηση, η οποία εκτείνεται σε ολόκληρο τον πλανήτη και σε σχεδόν μια χιλιετία. Όπως το αντικείμενό του, έτσι και το βιβλίο έχει την “τάση να μεγαλώνει, να ρέει και να διαπερνά όλους τους τομείς δραστηριότητας”. Όπως είχε πει ο Φρέντρικ Τζέιμσον, ήταν ευκολότερο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού. Σε στιγμές αυτών των 1.100 σελίδων, ο κριτικός διαπίστωσε ότι ήταν ευκολότερο να φανταστεί το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού.
“Καμία θρησκεία, καμία ιδεολογία, καμία φιλοσοφία, δεν υπήρξε ποτέ τόσο παντοδύναμη όσο η οικονομική λογική του καπιταλισμού”, ισχυρίζεται ο Μπέκερτ, ορίζοντάς τον ως “την αδιάκοπη συσσώρευση ιδιωτικά ελεγχόμενου κεφαλαίου”. Η κατανόησή του μοιάζει με την εξήγηση του νερού στα ψάρια. Ο Άνταμ Σμιθ, “ο ήρωας της θριαμβευτικής αυτομνημόνευσης του καπιταλισμού”, τον απέδιδε στην καλοπροαίρετη ιδιοτέλεια. Ο Μπέκερτ, ωστόσο, τον αποκαλεί επανάσταση, αιώνων κατασκευής, η οποία εξαρτιόταν από πράγματα που ο Σμιθ υποβάθμιζε: “εξουσία, βία, το κράτος”. Μακριά από το φυσικό ή το αναπόφευκτο, ήταν πάντα “ασταθής και αμφισβητούμενος”, προχωρώντας με απότομες κινήσεις.
Η λέξη “καπιταλισμός”
προέρχεται από τη Γαλλία της δεκαετίας του 1840, περίπου την ίδια εποχή με τους αντιπάλους του “σοσιαλισμός”, “κομμουνισμός” και “αναρχισμός”, αλλά το σύστημα ήταν πολύ παλαιότερο. “Ο καπιταλισμός είναι μια διαδικασία”, γράφει ο Μπέκερτ, “όχι ένα διακριτό ιστορικό γεγονός με αρχή και τέλος”. Αρχίζει να παρακολουθεί τη διαδικασία στο λιμάνι της Άντεν το 1150. Αυτό το ζωντανό εμπορικό κέντρο μεταξύ Ασίας και Μέσης Ανατολής, στη σημερινή Υεμένη, ήταν ένα από τα πολλά “νησιά κεφαλαίου” που σχημάτισαν ένα “καπιταλιστικό αρχιπέλαγο”. Εφευρίσκοντας νέα επαγγέλματα όπως η λογιστική και η ασφάλιση, οι “εντυπωσιακά μοντέρνοι” κάτοικοί του βρισκόταν στην πρωτοπορία μιας παγκόσμιας εξέγερσης. Όμως η συσσώρευση κέρδους για ίδιο όφελος αντιμετωπιζόταν με καχυποψία από κυβερνήτες, θρησκείες και απλούς ανθρώπους. Απολάμβαναν πλούτο χωρίς εξουσία ή κύρος: “καπιταλιστές χωρίς καπιταλισμό”.
Επισκέπτεται τη Μπαρμπάντος, τη Σαμαρκάνδη και την Πνομ Πεν· παραθέτει πολιτιστικά κείμενα από τους Abba έως τον Zola.
Αυτό που χρειαζόταν ήταν η συνεργασία του κράτους. Αυτό αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια της “Μεγάλης Σύνδεσης” μεταξύ 1450 και 1650, όταν η ανακάλυψη της Αμερικής (που πήρε το όνομά της από έναν έμπορο δουλοκτήτη) επέτρεψε επιτέλους στους Ευρωπαίους εμπόρους να αμφισβητήσουν την Ασία και τη Μέση Ανατολή, καθιστώντας τους ταυτόχρονα
αναντικατάστατους. Στην εποχή του “πολεμικού καπιταλισμού”, οι νέοι εμπορικοί δρόμοι και οι εδαφικές κατακτήσεις προκάλεσαν συγκρούσεις, τις οποίες χρηματοδότησε στη συνέχεια το εμπόριο. Ο αποικισμός καθιέρωσε την “συνδεδεμένη ποικιλομορφία” του καπιταλισμού, δηλαδή, σκεφτείτε παγκόσμια, δράστε τοπικά.
Όπως ο άργυρος, έτσι και η ζάχαρη αναδιαμόρφωσε τον κόσμο. Στο προηγουμένως ακατοίκητο νησί της Μπαρμπάντος, μόλις 74 καλλιεργητές ζάχαρης χρησιμοποίησαν “αμερικανικές γαίες, αφρικανική εργασία και ευρωπαϊκό κεφάλαιο” για να δημιουργήσουν μια ιδιωτική αποικία δούλων – την νέα καπιταλιστική πρωτοπορία. Σε ολόκληρη την Αμερική, εκατομμύρια σκλαβισμένοι άνθρωποι αντιπροσώπευαν τρισεκατομμύρια δολάρια σε απλήρωτη εργασία. Ακόμη και αφού η Βρετανία κατάργησε τη δουλεία το 1833, δεν υπήρχαν “καθαρά χέρια”. Ένας απλός Ευρωπαίος που άρχιζε την ημέρα του με ένα τσιγάρο και έναν καφέ με ζάχαρη, ήταν ήδη συνένοχος σε τρεις κλάδους του εμπορίου σκλάβων. Η Βιομηχανική Επανάσταση, το “Μεγάλο Άλμα” του καπιταλισμού, απαιτούσε λιγότερο ρητές μορφές εξαναγκασμού και εκμετάλλευσης. Ένας φωτισμένος περιέγραψε το βικτωριανό Μάντσεστερ ως “το καμινάδα του κόσμου … την είσοδο στην κόλαση που έγινε πραγματικότητα”. Εν τω μεταξύ, η ζήλια για τις τεράστιες εκτάσεις και τους άφθονους πόρους της Αμερικής ενέπνευσε τον τεμαχισμό της Αφρικής από την Ευρώπη, την οποία μια γαλλική εφημερίδα αποκάλεσε “την Αμερική στις πόρτες μας”.
Ο Μπέκερτ απολαμβάνει να καταρρίπτει τους αυτοεξυμνητικούς μύθους του καπιταλισμού. Αποκαλεί την έννοια της ελεύθερης αγοράς “τίποτα περισσότερο από φαντασίωση των λογίων και των ιδεολόγων”. Η προτεσταντική εργασιακή ηθική χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει την παιδική εργασία στο εσωτερικό και την καταναγκαστική εργασία στο εξωτερικό. “Είναι απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν μέθοδοι που μπορούν καλύτερα να ξεπεράσουν την τεμπελιά τους και να τους κάνουν να συνειδητοποιήσουν την ιερότητα της εργασίας”, ήταν ο τρόπος που ο Βέλγος βασιλιάς Λεοπόλδος Β’ δικαιολόγησε την εργασία εκατομμυρίων ανθρώπων μέχρι θανάτου στο Κονγκό. Και όμως, όσο κι αν ήταν αδύνατο να το φανταστεί κανείς εκείνη τη στιγμή, ο καπιταλισμός επέζησε τόσο της δουλείας όσο και της αυτοκρατορίας.
Η “μόνιμη επανάσταση” του καπιταλισμού, γράφει ο Μπέκερτ, παράγει τόσο δυναμισμό όσο και αστάθεια. Ομοίως, η “συνδεδεμένη ποικιλομορφία” του έχει δύο όψεις – όταν μια κρίσιμη περιοχή ή ένα εμπόρευμα κρυολογεί, ολόκληρος ο κόσμος φτερνίζεται. Η κρίση είναι στο DNA του. Κάποιες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, όπως οι μακρές υφέσεις των δεκαετιών του 1870 και του 1930, φάνηκαν τελικές. Ο Καρλ Μαρξ, φυσικά, πίστευε ότι ο καπιταλισμός είχε ημερομηνία λήξης, αλλά έτσι και ο συντηρητικός οικονομολόγος Τζόζεφ Σουμπέτερ, ο οποίος ρώτησε το 1942: “Μπορεί ο καπιταλισμός να επιβιώσει; Όχι. Δεν νομίζω ότι μπορεί.” Ωστόσο, κάθε Ιερεμίας υποτίμησε τις αξιοσημείωτες ικανότητες επιβίωσής του. Άπειρα προσαρμόσιμος, αδιάφορος για έθνη και δόγματα, και ουσιαστικά άμορφος, συνεχίζει να λειτουργεί.
Αν κάποιος βγαίνει από αυτήν την ιστορία με καλή εικόνα, αυτός είναι ο Τζον Μέυναρντ Κέυνς, ο οποίος προσπάθησε να σώσει τον καπιταλισμό από τον εαυτό του. Σε συνδυασμό με τα ακμάζοντα εργατικά κινήματα, την πρόκληση του κομμουνισμού και το διπλό σοκ του πολέμου και της ύφεσης, η συνταγή του για κρατική παρέμβαση τιθάσευσε τα χειρότερα ένστικτα του καπιταλισμού κατά τη διάρκεια τριών δεκαετιών εξαιρετικής ανάπτυξης και σχετικής ισότητας μετά το 1945. Μπορούμε να το ονομάσουμε καπιταλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο. Αλλά στη συνέχεια η νεοφιλελεύθερη αντεπανάσταση, υποστηρίζει ο Μπέκερτ, ώθησε τον καπιταλισμό προς το τελικό του στάδιο: την εμπορευματοποίηση των πάντων. Το 2025 θα ήταν ανόητο να υποστηρίξει κανείς ότι ο καπιταλισμός συμβαδίζει με την φιλελεύθερη δημοκρατία.
Η έκταση της έρευνας του Μπέκερτ είναι ιλιγγιώδης. Επισκέπτεται τη Μπαρμπάντος, τη Σαμαρκάνδη και την Πνομ Πεν. Παραθέτει πολιτιστικά κείμενα από τους Abba έως τον Zola. Παρουσιάζει εμβληματικές μορφές όπως ο Βαυαρός έμπορος Jakob Fugger (πιθανώς ο πλουσιότερος άνθρωπος που έζησε ποτέ), ο Χιλιανός στρατηγός Πινοσέ (“ο Λένιν του νεοφιλελευθερισμού”), ο Ινδός εθνικιστής και βιομήχανος Ardeshir Godrej και ο Γερμανός μεγιστάνας χάλυβα και εγκληματίας πολέμου Hermann Röchling. Κατασκευάζει μια αδιάκοπη, και μερικές φορές εξαντλητική, ροή εκπληκτικών λεπτομερειών.
Το ερώτημα που ο Μπέκερτ δεν απαντά ποτέ είναι: γιατί καπιταλισμός; Ενώ είναι δύσκολο να διαφωνήσει κανείς με τα πολυάριθμα στοιχεία του για τα δηλητηριώδη απόνερα του καπιταλισμού, από τον επιστημονικό ρατσισμό έως την κλιματική αλλαγή, και τις πολυάριθμες προσπάθειες αντίστασης στην πρόοδό του, πρέπει να υπάρχει κάτι παραπάνω από πόλεμος, δουλεία, ιμπεριαλισμός και ανισότητα. Ακόμη και ο Μαρξ και ο Ένγκελς έδωσαν τα εύσημα στον διάβολο στο “Κομμουνιστικό Μανιφέστο”: παρά όλη του την αγριότητα, είχε “επιτελέσει θαύματα”. Ο Μπέκερτ είναι τόσο καλός στην επίκριση των μαστιγίων που υποβαθμίζει τα καρότα: μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, υψηλότερα βιοτικά επίπεδα, καινοτομίες που εξοικονομούν εργασία, νέα οπτικά πεδία εμπειρίας. Σε αυτήν την ιστορία, ο καπιταλισμός είναι η απάντηση σε κάθε ερώτηση, η ρίζα κάθε κακού, ωστόσο οι ιστορίες του φεουδαρχισμού και του κομμουνισμού υποδηλώνουν ότι η σκληρότητα και η εκμετάλλευση δεν είναι μοναδικές σε ένα οικονομικό σύστημα.
Εάν ο Άνταμ Σμιθ έκανε λάθος να βλέπει τον καπιταλισμό ως εκδήλωση της ανθρώπινης φύσης, τότε ο Μπέκερτ υπερδιορθώνει παρουσιάζοντάς τον ως
αντι-
ανθρώπινο: μια “παράνομη τεχνητή νοημοσύνη”, ένα εισβολικό είδος, μια ξένη δύναμη, μια υπερφυσική πείνα. Είναι αχόρταστος και αθάνατος. Ο Μπέκερτ αποκαλεί το βιβλίο του “ιστορία επικεντρωμένη στους δρώντες” για ένα φαινόμενο “που δημιουργήθηκε από ανθρώπους”, αλλά τελικά είναι ένα είδος ιστορίας τρόμου για ένα τέρας που τρώει ανθρώπους.
Το “Capitalism: A Global History” του Sven Beckert κυκλοφορεί από τις Allen Lane (£50). Για να υποστηρίξετε The Guardian, παραγγείλτε το αντίγραφό σας στο guardianbookshop.com. Ενδέχεται να ισχύουν χρεώσεις αποστολής.
