Στον κόσμο του βιβλίου, συχνά παρατηρείται ένα ιδιαίτερο λογοτεχνικό déjà vu. Ξαφνικά, το ίδιο βιβλίο αρχίζει να εμφανίζεται σε πολλαπλές ροές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δύο αντίτυπα του ίδιου τίτλου εμφανίζονται την ίδια μέρα σε ένα λεωφορείο, ή ένας φίλος ρωτάει αν το έχετε διαβάσει, ενώ κάποιος άλλος σας έχει ήδη μιλήσει για αυτό. Αυτά είναι τα λεγόμενα “sleeper hits”, τα βιβλία που μοιάζουν να υλοποιούνται από το πουθενά, ανακτώντας μια δεύτερη, συχνά πιο δυναμική ζωή, αφού έχουν ξεφύγει από τους αρχικούς χρονικούς περιορισμούς τους.
Για πολλά χρόνια, η πορεία ενός βιβλίου ακολουθούσε ένα σταθερό μοτίβο: ενθουσιασμός κατά την εβδομάδα της έκδοσης, μερικές κριτικές, εμφανίσεις σε φεστιβάλ και στη συνέχεια μια αργή “εξαφάνιση”, εκτός αν συνοδευόταν από βραβεία. Ωστόσο, τα σημερινά “sleeper hits” αναδύονται από έναν αλχημιστικό συνδυασμό παραγόντων: διαδικτυακός ενθουσιασμός, μεταφράσεις, σχεδιασμός, πολιτικό κλίμα, υποστήριξη από βιβλιοπώλες και καθαρή σύμπτωση.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της φετινής χρονιάς είναι η αλματώδης επιτυχία της δυστοπικής φεμινιστικής νουβέλας της Jacqueline Harpman, “I Who Have Never Known Men”. Αρχικά εκδόθηκε στα γαλλικά το 1995, αφηγείται την ιστορία ενός κοριτσιού που ζει έγκλειστο υπόγεια με άλλες 39 γυναίκες, μεγαλώνοντας στην αιχμαλωσία, πριν απελευθερωθεί σε ένα άγονο, μετα-αποκαλυπτικό τοπίο. Η αγγλική μετάφραση του 1997, με τον τίτλο “The Mistress of Silence”, δεν είχε εμπορική επιτυχία, με πωλήσεις λίγων αντιτύπων ετησίως.
Σήμερα, τρεις δεκαετίες μετά, το βιβλίο έχει πουλήσει 275.000 αντίτυπα παγκοσμίως μέσα στο τρέχον έτος, σημειώνοντας αύξηση 143% σε σχέση με το 2024. Στο Ηνωμένο Βασίλειο πούλησε 75.000 αντίτυπα, υπερδιπλάσια από πέρυσι. Εμφανίστηκε στις λίστες “must-read” του Service95, του book club της Dua Lipa, και είναι ένας από τους πιο πολυσυζητημένους τίτλους στο TikTok.
Η αναβίωση αυτή αποτελεί συνδυασμό τύχης και στρατηγικής. Ο εκδότης Vintage Classics επανεξέδωσε το μυθιστόρημα στα αγγλικά το 2019, μετά από πρόταση ενός πανούργου στελέχους. Η νέα έκδοση επανασχεδιάστηκε, μεταφράστηκε εκ νέου και αποκαταστάθηκε ο αρχικός τίτλος. Η επιτυχία του σχετίζεται και με το χρονισμό, καθώς, όπως εξηγεί ο Nick Skidmore, εκδοτικός διευθυντής της Vintage, η επανέκδοση έγινε “στην περίοδο μετά την ορκωμοσία του Trump… την εποχή που το The Handmaid’s Tale και η δυστοπία γενικότερα είχαν μεγάλη ζήτηση”. Το βιβλίο της Harpman απηχούσε την τότε “σύγχυση”, καθώς “πολλοί άνθρωποι δεν γνώριζαν πού βρισκόμαστε, ή πώς φτάσαμε εδώ, και αναζητούσαν στη μυθοπλασία βοήθεια για να το καταλάβουν”.
Ένας σημαντικός παράγοντας ήταν η νέα μετάφραση. Η Ros Schwartz, μεταφράστρια του βιβλίου, συνειδητοποίησε ότι η πρώτη της μετάφραση τη δεκαετία του ’90 είχε χάσει τη φωνή της αφηγήτριας. Η πρωτότυπη γλώσσα ήταν πολλές φορές εσωτερική και λογοτεχνική, κάτι που δεν ταίριαζε με την εμπειρία της νεαρής πρωταγωνίστριας. “Συνειδητοποίησα ότι είχα μεταφράσει τις λέξεις και όχι τη φωνή”, δηλώνει. Αφαίρεσε “λατινικές λέξεις” που αναδύκνυαν το κείμενο σε ένα υπερβολικά επίσημο ύφος και αποκατέστησε τις συστολές, οι οποίες έλειπαν εντελώς.
Στην πραγματικότητα, ένας αξιοσημείωτος αριθμός πρόσφατων επιτυχιών που οφείλονται στο “word-of-mouth” είναι μεταφρασμένα έργα. Η μετάφραση μπορεί να ξεκλειδώσει το δυναμικό ενός βιβλίου, προσδίδοντάς του νέα φωνή και, κατά συνέπεια, νέο κοινό.
Το “Perfection” του Vincenzo Latronico, ένα λιτό, ειρωνικό μυθιστόρημα για ένα φιλόδοξο ζευγάρι της δημιουργικής τάξης που καταγράφει (και σιγά-σιγά διαστρεβλώνει) τις ζωές του μέσω της επιδίωξης αισθητικής “τελειότητας”, είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Εκδόθηκε στην Ιταλία το 2022, αλλά δεν γνώρισε επιτυχία στη χώρα του. Μόνο όταν ο εκδοτικός οίκος Fitzcarraldo Editions το εξέδωσε στα αγγλικά τον Φεβρουάριο του τρέχοντος έτους (μετάφραση Sophie Hughes), ξεκίνησε το φαινόμενο. Ξαφνικά, το βιβλίο ήταν παντού, εμφανιζόμενο σε κάθε προσεκτικά φωτογραφημένο κομοδίνο και κάθε “April Reads” carousel, καθιστώντας το ανεπίσημο βιβλίο του Instagram, και κατέληξε να είναι υποψήφιο για το International Booker Prize.
Ο Latronico ανακαλεί ότι τις πρώτες εβδομάδες μετά την αγγλική έκδοση, ο εκδότης του του έστειλε ένα story από το Instagram “ενός διάσημου λογοτεχνικού προσώπου που πρότεινε το βιβλίο μου”. Ήταν ένα κοινό που ο Fitzcarraldo “δεν προσεγγίζει συνήθως”, όπως του είπε ο εκδότης του. Περιγράφει την παράξενη εμπειρία του να διαβάζεται κυρίως σε μετάφραση. “Ειλικρινά πιστεύω ότι η αγγλική μετάφραση είναι καλύτερη από την ιταλική έκδοση”, λέει για την απόδοση της Hughes. Αυτό έχει δημιουργήσει μια “περίεργη θέση” στην οποία “η πλειονότητα των αναγνωστών μου δεν είναι από τον πολιτισμό από τον οποίο προέρχομαι”.
Πιστεύει ότι αυτή η πολιτισμική απόσταση είναι εν μέρει ο λόγος που το βιβλίο εκτοξεύτηκε στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη. Για τους Ιταλούς ή όσους ζουν εκτός των μεγάλων πόλεων της Ευρώπης, ο τρόπος ζωής που απεικονίζει “δεν είναι τόσο συνηθισμένος, είναι αρκετά εξωτικός”. Για τους κατοίκους του Βερολίνου, φάνηκε υπερβολικά οικείος. Όμως, για τους αγγλόφωνους αναγνώστες της δημιουργικής τάξης, πέτυχε την ιδανική ισορροπία αναγνώρισης και απόστασης. “Έχει πουλήσει πλέον περισσότερα αντίτυπα σε συγκεκριμένα βιβλιοπωλεία του Λονδίνου απ’ ό,τι σε ολόκληρη τη Γαλλία, για παράδειγμα”, αναφέρει ο Latronico.
Δεν είναι όλα τα trending hits ζοφερά ή σαρκαστικά – κάποια αντλούν δύναμη από την επιθυμία για απόδραση. Η Mary Mount, εκδότρια στην Picador, πιστεύει ότι η παγκόσμια άνοδος της σειράς “Before the Coffee Gets Cold” του Toshikazu Kawaguchi (μετάφραση Geoffrey Trousselot) βασίζεται στον εξτρεμισμό. Τα βιβλία, που διαδραματίζονται σε ένα μικρό καφέ του Τόκιο όπου οι πελάτες μπορούν να ταξιδέψουν πίσω στον χρόνο για τη διάρκεια μιας κούπας καφέ, έχουν δημιουργήσει ένα πιστό κοινό, πωλούνται σε όλο τον κόσμο και εξαπλώνονται σταθερά μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων αναγνωστών. “Ο Kawaguchi έχει δημιουργήσει έναν κόσμο στον οποίο θέλεις να επιστρέφεις”, λέει η Mount. Αυτοί είναι “ζεστοί, παρηγορητικοί” τίτλοι – ακριβώς αυτό που θέλουν πολλοί αναγνώστες. Η σειρά έχει πλέον πουλήσει πάνω από 1 εκατομμύριο αντίτυπα παγκοσμίως, και το “Before the Coffee Gets Cold” είναι το best-selling ιαπωνικό βιβλίο σε μετάφραση για τρία συνεχόμενα χρόνια. Οι πωλήσεις τετραπλασιάστηκαν το 2022, μερικώς λόγω μιας τάσης στο TikTok για ανθρώπους που διαβάζουν τη σειρά με έναν καφέ, η οποία βοήθησε στην αύξηση των πωλήσεων σε διεθνείς αγορές, σύμφωνα με τον εκδότη του.
Ο σχεδιασμός και η φυσική υπόσταση των βιβλίων παίζουν επίσης ρόλο. Σε ένα διαδικτυακό οικοσύστημα που κυριαρχείται από το βίντεο, οι δημιουργοί περιεχομένου γνωρίζουν ότι ένα αισθητικά ευχάριστο εξώφυλλο θα προσελκύσει κλικ, ενώ εξώφυλλα που τραβούν την προσοχή είναι πιο πιθανό να εμφανιστούν στα feeds του Instagram. “Είναι όμορφα φυσικά βιβλία τόσο σε σκληρό όσο και σε μαλακό εξώφυλλο”, λέει η Mount, “και επενδύουμε πολύ στην εμφάνιση και την αίσθηση των βιβλίων, επειδή οι αναγνώστες δείχνουν τα αντίτυπά τους και συζητούν τα βιβλία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης”.
Ο ρόλος της υπογραφής του Fitzcarraldo – το μινιμαλιστικό εξώφυλλο Klein blue – ήταν επίσης αδιαμφισβήτητος στην επιτυχία του “Perfection”. “Το βιβλίο ωφελήθηκε απίστευτα από το vibe και τη φήμη του Fitzcarraldo”, λέει ο Latronico. Οι τίτλοι τους είναι συχνά ένα σήμα πολιτιστικής αξίας στα social feeds και στις tote bags, μια ειρωνεία που ο Latronico δεν παραβλέπει. “Το βιβλίο αφορά πράγματα που φαίνονται όμορφα στο Instagram, και έχει γίνει κάτι που φαίνεται όμορφα στο Instagram”.
Η επανέκδοση του “I Who Have Never Known Men” δείχνει αυτή τη διαδικασία σε δράση. Το νέο εξώφυλλο της Anna Morrison είναι, σύμφωνα με τον Skidmore, “ήδη κάπως εμβληματικό” και βοήθησε να τοποθετηθεί το βιβλίο ως “ένα παράξενο, μαγευτικό και όμορφο μυθιστόρημα”.
Είναι δελεαστικό να φανταζόμαστε τα “sleeper hits” ως θαυματουργά ατυχήματα: ένας μοναχικός αναγνώστης επαινεί ένα βιβλίο, και μετά μια αλυσιδωτή αντίδραση φίλων που δίνουν αντίτυπα ο ένας στον άλλον. Όμως, ο μηχανισμός πίσω από αυτά γίνεται όλο και πιο σκόπιμος.
Τα βιβλιοπωλεία διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο, λέει η Bea Carvalho, επικεφαλής βιβλίων στα Waterstones. Όταν ένα βιβλίο αρχίζει να κινείται, τα Waterstones μπορούν “να διασφαλίσουν ότι συμμετέχουμε στη συζήτηση”, τοποθετώντας το σε περισσότερα καταστήματα. Μερικές φορές, σημειώνει, “αυτό μπορεί να ξεκινήσει από ένα άτομο, μερικές φορές με ένα εντυπωσιακό buzz πριν την έκδοση”, αλλά σε κάθε περίπτωση, “οι βιβλιοπώλες είναι πλέον όλο και καλύτεροι στο να το αξιοποιούν”.
Εν τω μεταξύ, τα τελευταία χρόνια, αρκετοί εκδοτικοί οίκοι και αποτυπώματα έχουν δημιουργήσει ειδικά προγράμματα για την ανεύρεση ξεχασμένων κλασικών. “Υπάρχει τέχνη σε αυτό”, λέει ο Skidmore. “Πρέπει να ανασύρεις το σωστό βιβλίο τη σωστή στιγμή. Το γραφείο μου είναι γεμάτο λίστες βιβλίων που ξέρω ότι θα μπορούσαν και θα έπρεπε να βρουν νέους αναγνώστες, αλλά όλα πρέπει να περιμένουν υπομονετικά για το σωστό σύνολο περιστάσεων – είτε πρόκειται για ένα διαφημιστικό σύνθημα, μια τάση σχεδιασμού, μια αναγνώριση από διασημότητα ή influencer, είτε για να κατασκευαστεί επιτυχώς”.
Αν υπάρχει μία σταθερά σε αυτές τις ιστορίες, είναι η απρόβλεπτη φύση τους. “Δεν υπάρχει φόρμουλα επιτυχίας”, λέει η Schwartz. Ο Latronico είναι εξίσου σκεπτικός. “Είχα μηδενικές προσδοκίες όταν έγραψα αυτό το βιβλίο”, παραδέχεται. “Προσπαθώ να θυμάμαι ότι τέτοια πράγματα δεν συμβαίνουν δύο φορές”.
