Η πρόσφατη στρατιωτικοποίηση του Σαχέλ, με αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές και τη σύσταση νέων στρατιωτικών συμμαχιών, ενώ παρουσιάζεται ως μέσο καταπολέμησης της τρομοκρατίας, ενέχει σοβαρούς κινδύνους για την περιφερειακή ειρήνη και σταθερότητα. Αντί να εκμηδενίσουν τις ένοπλες ομάδες, αυτές οι εξελίξεις πυροδοτούν γεωπολιτικές εντάσεις και ωθούν τις χώρες της Δυτικής Αφρικής προς τη σύγκρουση.
Μέχρι το 2021, η αντιτρομοκρατική δράση στην περιοχή βασιζόταν σε μια χαλαρά συντονισμένη αρχιτεκτονική ασφαλείας, με τη συνεργασία περιφερειακών και εξωπεριφερειακών παραγόντων, όπως η ECOWAS, η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο ΟΗΕ, η Αφρικανική Ένωση, αλλά και δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ και η Γαλλία. Παραδείγματα αποτελούν η Αφρικανική Διεθνής Αποστολή Υποστήριξης στο Μάλι το 2013 και η δύναμη G5 Sahel. Αυτές οι δομές, παρά τις εντάσεις, λειτουργούσαν εντός ενός κοινού πλαισίου ασφαλείας που απέτρεπε άμεσες συγκρούσεις μεταξύ κρατών.
Η ισορροπία αυτή ανατράπηκε μετά το πραξικόπημα του 2023 στο Νίγηρα. Η ECOWAS, απειλώντας με χρήση βίας για την αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης, θεωρήθηκε εχθρός από τη χούντα. Σε απάντηση, οι στρατιωτικοί ηγέτες του Νίγηρα, του Μάλι και της Μπουρκίνα Φάσο δημιούργησαν την Συμμαχία Κρατών του Σαχέλ (AES). Αυτή η συμμαχία, μέσω ενός αμοιβαίου αμυντικού συμφώνου, σηματοδοτεί τη ρήξη με την προηγούμενη πολυμερή τάξη ασφαλείας, απορρίπτοντας την ECOWAS, την ΕΕ, τις ΗΠΑ και τη Γαλλία ως απειλές. Αυτή η στάση, πέρα από το άνοιγμα του χάσματος με πρώην συμμάχους, σηματοδοτεί μια επικίνδυνη στροφή προς την «αστικοποίηση» γειτονικών κρατών, προκαλώντας τον φόβο μιας διακρατικής σύγκρουσης στη Δυτική Αφρική.
Σε μια προσπάθεια να αντισταθμίσει δεκαετίες δυτικής επιρροής, η AES στρέφεται προς τη Ρωσία ως κύριο εταίρο ασφαλείας, σηματοδοτώντας μια εξελισσόμενη συνεργασία με τη Μόσχα. Αυτές οι στρατηγικές επιλογές, ενώ ενισχύουν μια στάση αυτοβοήθειας, εντείνουν τις γεωπολιτικές εντάσεις. Η αεροπορική επιδρομή των ΗΠΑ εναντίον του ISIS στα βορειοδυτικά της Νιγηρίας στις 25 Δεκεμβρίου, που ακολούθησε η ενεργοποίηση της κοινής στρατιωτικής δύναμης της AES, και το φιλόδοξο σχέδιο της ECOWAS για μια δύναμη 260.000 ανδρών, αυξάνουν περαιτέρω το διακύβευμα. Η συνεργασία της Νιγηρίας με τις ΗΠΑ, μετά τις χριστουγεννιάτικες επιδρομές, μπορεί να ενισχύσει τη θέση των ΗΠΑ ως δρώντος κατά της τρομοκρατίας, ανοίγοντας τον δρόμο για περαιτέρω επιχειρήσεις.
Αυτό δεν είναι καλό νέο για την AES, η οποία επιδιώκει να απομονώσει τα κράτη μέλη της από τη δυτική επιρροή. Με τις δυνάμεις της ECOWAS να αναπτύσσονται σε περιοχές κοντά στα εδάφη της AES, οι στρατιωτικές συγκρούσεις μεταξύ των δύο πλευρών γίνονται ολοένα και πιο πιθανές, ειδικά λόγω των πορωδών συνόρων και του ρευστού περιβάλλοντος μάχης. Οι κίνδυνοι μελλοντικών αεροπορικών επιδρομών που μπορεί να πλήξουν εδάφη της AES δεν μπορούν να απορριφθούν. Η AES, για αποτροπή, μπορεί να επιδιώξει να αξιοποιήσει τη ρωσική στρατιωτική υποστήριξη, φέρνοντας στο νου την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.
Χωρίς συνδιαλλαγή μεταξύ AES και ECOWAS, δύο σοβαροί κίνδυνοι απειλούν την περιφερειακή ειρήνη: η άμεση διακρατική στρατιωτική αντιπαράθεση, που θα μπορούσε να βυθίσει τη Δυτική Αφρική σε περιφερειακό πόλεμο, και η μετατροπή της περιοχής σε νέο πεδίο παγκόσμιων αντιπαλοτήτων, με τη Ρωσία στο πλευρό της AES και τις ΗΠΑ και τη Γαλλία στο πλευρό της ECOWAS. Σε αυτό το πλαίσιο, η χρήση του βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ από αυτές τις παγκόσμιες δυνάμεις θα μπορούσε να περιπλέξει περαιτέρω την επίλυση συγκρούσεων.
Η AES και η ECOWAS αντιμετωπίζουν μια δύσκολη επιλογή: είτε να αναβιώσουν την πολιτική των μπλοκ του Ψυχρού Πολέμου, με την περιοχή να ολισθαίνει προς το χάος, είτε να διαπραγματευτούν έναν υπο-συνασπισμό ασφαλείας που δίνει προτεραιότητα στην ανθρώπινη ασφάλεια παράλληλα με την εθνική κυριαρχία. Η ECOWAS, ως η πιο έμπειρη περιφερειακή οργάνωση ασφαλείας, έχει τη διπλωματική ικανότητα να διαπραγματευτεί μια συμφωνία που θα σέβεται την κυριαρχία της AES. Οι γαλλόφωνες χώρες μέλη της ECOWAS πρέπει να ηγηθούν αυτών των προσπαθειών, ενώ η Νιγηρία πρέπει να ασκήσει την επιρροή της με διακριτικότητα. Το κατά πόσον η ECOWAS θα μπορέσει να ανακτήσει την κυριότητα της ατζέντας ασφαλείας της και να ορίσει τους όρους εξωτερικής εμπλοκής θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της Δυτικής Αφρικής, αλλά και ολόκληρης της ηπείρου.
