Δέκα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την αποκάλυψη των Panama Papers, της μεγαλύτερης διαρροής δεδομένων στην ιστορία, η οποία έφερε στο φως την εκτεταμένη χρήση offshore οικονομικών δικτύων από την παγκόσμια ελίτ. Η δικηγορική εταιρεία Mossack Fonseca, που βρέθηκε στο επίκεντρο του σκανδάλου, έκλεισε τις πόρτες της το 2018, μόλις δύο χρόνια μετά τη δημοσιοποίηση των εγγράφων.
Στις 3 Απριλίου 2016, η Διεθνής Κοινοπραξία Ερευνητών Δημοσιογράφων (ICIJ) σε συνεργασία με τη γερμανική εφημερίδα Suddeutsche Zeitung, δημοσίευσαν πάνω από 11,5 εκατομμύρια έγγραφα από την παναμαϊκή δικηγορική εταιρεία Mossack Fonseca. Αυτή η διαρροή αποκάλυψε ένα εκτεταμένο δίκτυο offshore εταιρειών-φαντασμάτων, συνδεδεμένο με την παγκόσμια οικονομική ελίτ, συμπεριλαμβανομένων νυν και πρώην ηγετών κρατών. Περισσότεροι από 350 δημοσιογράφοι από άνω των 80 χωρών, εργάστηκαν υπό άκρα μυστικότητα για περισσότερο από ένα χρόνο, αναλύοντας 2,6 terabytes δεδομένων, προτού δημοσιεύσουν τα ευρήματά τους.
Τι ακριβώς ήταν το σκάνδαλο Panama Papers;
Το σκάνδαλο των Panama Papers, που ξέσπασε το 2016, αφορούσε τη διαρροή 11,5 εκατομμυρίων εμπιστευτικών εγγράφων, τα οποία περιλάμβαναν email, συμβάσεις και τραπεζικές καταστάσεις, από τη δικηγορική εταιρεία Mossack Fonseca. Τα έγγραφα αποκάλυψαν ένα τεράστιο παγκόσμιο δίκτυο offshore εταιρειών-φαντασμάτων, συνδεδεμένο με μερικούς από τους πλουσιότερους ανθρώπους του πλανήτη. Ανάμεσά τους ήταν πολιτικοί, επιχειρηματίες και δημόσια πρόσωπα από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ρωσία, η Αυστραλία και η Βραζιλία. Η χρήση εταιρειών σε φορολογικούς παραδείσους, όπως οι Βρετανικές Παρθένες Νήσοι, οι Μπαχάμες και ο Παναμάς, τους επέτρεπε να μεταφέρουν και να αποθηκεύουν τον πλούτο τους, αποφεύγοντας τον έλεγχο των φορολογικών αρχών. Σύμφωνα με τα έγγραφα, περίπου 214.000 οντότητες συνδέονταν με άτομα και εταιρείες σε πάνω από 200 χώρες και επικράτειες, με την κάλυψη χρονικής περιόδου από τη δεκαετία του 1970 έως το 2016.
Ποιος διέρρευσε τα Panama Papers;
Η διαρροή των Panama Papers έγινε από έναν ανώνυμο πληροφοριοδότη, ο οποίος χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο John Doe. Αρχικά, μοιράστηκε τα έγγραφα με τη Suddeutsche Zeitung, η οποία στη συνέχεια συνεργάστηκε με δημοσιογράφους σε όλο τον κόσμο για την έρευνα και τη δημοσιοποίηση των ευρημάτων. Ο P Vaidyanathan Iyer, διευθυντής σύνταξης στην The Indian Express και ένας από τους εκατοντάδες δημοσιογράφους που εργάστηκαν στα Panama Papers, περιέγραψε τη διαδικασία αναζήτησης πληροφοριών ως “ψάξιμο για βελόνα στα άχυρα”. Όπως δήλωσε στην Al Jazeera, η ομάδα του περνούσε ασταμάτητα, για περίπου έξι έως οκτώ μήνες, διαβάζοντας δεδομένα, κατεβάζοντας έγγραφα σε ασφαλή laptops και υπολογιστές με περιορισμένη πρόσβαση. Ήταν μια επίπονη δουλειά.
Ποιοι εκτέθηκαν;
Εκατοντάδες άτομα, συμπεριλαμβανομένων πάνω από 140 πολιτικών, αναγνωρίστηκαν ως διευθυντές, μέτοχοι ή δικαιούχοι offshore εταιρειών-φαντασμάτων που αποκαλύφθηκαν στα Panama Papers. Μεταξύ αυτών ήταν ο Mauricio Macri, τότε πρόεδρος της Αργεντινής, και ο Petro Poroshenko, ο πέμπτος πρόεδρος της Ουκρανίας (2014-2019). Άλλοι ηγέτες, όπως ο πρώην πρωθυπουργός του Πακιστάν Nawaz Sharif και ο πρώην πρωθυπουργός της Ισλανδίας Sigmundur Gunnlaugsson, επίσης αναφέρθηκαν, όλοι συνδεδεμένοι με την ιδιοκτησία εταιρειών-φαντασμάτων σε offshore φορολογικούς παραδείσους.
Τι είναι οι offshore εταιρείες-φαντάσματα;
Οι offshore εταιρείες είναι νόμιμες οντότητες που ιδρύονται σε δικαιοδοσία εκτός της χώρας διαμονής του ιδιοκτήτη. Οι εταιρείες-φαντάσματα, από την άλλη πλευρά, είναι οντότητες που “δεν έχουν πραγματική ουσιαστική επιχειρηματική δραστηριότητα στον τόπο ίδρυσής τους ή στο εγγεγραμμένο γραφείο τους”, όπως εξηγεί στην Al Jazeera η Kehinde Olaoye, καθηγήτρια εμπορικού και επιχειρηματικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Hamad bin Khalifa στο Κατάρ. Οι εταιρείες-φαντάσματα χρησιμοποιούνται συχνά για τη δημιουργία νομικής κάλυψης για δόλιες ή αμφιβόλου ηθικής χρηματοοικονομικές συναλλαγές. Όταν εδρεύουν σε χώρα διαφορετική από αυτήν του ιδιοκτήτη, χαρακτηρίζονται ως offshore εταιρείες-φαντάσματα.
Είναι παράνομες οι offshore εταιρείες-φαντάσματα;
Όχι, οι offshore εταιρείες-φαντάσματα δεν είναι αυτομάτως παράνομες. Ο σκοπός τους μπορεί να είναι η δημιουργία trusts, τα οποία στη συνέχεια μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προστασία του πλούτου ή για τον σχεδιασμό κληρονομικών περιουσιών. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Olaoye, “πάντα υπάρχει μια λεπτή γραμμή μεταξύ νόμιμων και παράνομων σκοπών” στη χρήση τους. Συνήθως, άτομα και εταιρείες λαμβάνουν συμβουλές από οικονομικούς και νομικούς συμβούλους για το πώς μπορούν να δομήσουν τις επιχειρήσεις τους ώστε να επωφεληθούν από “ευνοϊκά” φορολογικά οφέλη.
Υπήρξαν συνέπειες για τους εμπλεκόμενους στα Panama Papers;
Έναν μήνα μετά τη διαρροή, ο Ισλανδός πρωθυπουργός Gunnlaugsson παραιτήθηκε μετά από μαζικές διαδηλώσεις. Σύμφωνα με τα έγγραφα, ο Gunnlaugsson και η σύζυγός του φέρεται να είχαν ιδρύσει μια εταιρεία, την Wintris, στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους, με τη βοήθεια της παναμαϊκής δικηγορικής εταιρείας. Η παραίτησή του οδήγησε στην πτώση της τότε ισλανδικής κυβέρνησης.
Το 2017, το Ανώτατο Δικαστήριο του Πακιστάν απέκλεισε τον τότε πρωθυπουργό Sharif από το αξίωμά του μετά τις αποκαλύψεις, παρά την προηγούμενη απόφαση που έκρινε ανεπαρκή τα στοιχεία για διαφθορά. Τα Panama Papers αποκάλυψαν ότι τα παιδιά του κατείχαν αρκετές εταιρείες στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους. Το 2018, ο Sharif αποκλείστηκε διά βίου από την πολιτική.
Η Mossack Fonseca, η οποία διέθετε πάνω από 40 γραφεία παγκοσμίως, υπέστη επίσης σημαντικές λειτουργικές επιπτώσεις μετά τις αποκαλύψεις, συμπεριλαμβανομένων μειώσεων προσωπικού, και τελικά έκλεισε το 2018. Οι συνιδρυτές της, Jurgen Mossack και ο εκλιπών Ramon Fonseca, αθωώθηκαν από δικαστήριο του Παναμά, μαζί με 26 ακόμη άτομα που κατηγορούνταν για τη δημιουργία εταιρειών-φαντασμάτων που εμπλέκονταν σε σκάνδαλα στη Βραζιλία και τη Γερμανία.
Πόσα φορολογικά έσοδα έχουν ανακτηθεί από το 2016;
Μεταξύ 2016 και 2026, οι κυβερνήσεις παγκοσμίως ανέκτησαν περίπου 2 δισεκατομμύρια δολάρια σε φόρους, πρόστιμα και τέλη, σύμφωνα με την ICIJ. Χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Σουηδία και η Γαλλία ανέκτησαν μεταξύ 200-250 εκατομμυρίων δολαρίων η καθεμία, ενώ άλλες, όπως η Ιαπωνία, το Μεξικό και η Δανία, ανέκτησαν περίπου 30 εκατομμύρια δολάρια η καθεμία. Ωστόσο, το ποσό που παραμένει αδήλωτο είναι σημαντικά υψηλότερο.
Μόνο στην Ινδία, η κυβέρνηση προχώρησε σε περίπου 425 φορολογικές υποθέσεις, σύμφωνα με τον Iyer. “Όμως, το ποσό που πραγματικά εισπράχθηκε σε φόρους, το οποίο επέστρεψε η κυβέρνηση στο θησαυροφυλάκιό της, ήταν μόλις περίπου 150 crore ρουπίες, δηλαδή περίπου 16 εκατομμύρια δολάρια. Ενώ ο συνολικός φόρος που τέθηκε υπό έρευνα ήταν περίπου 1,5 δισεκατομμύρια δολάρια”, σημείωσε. Άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Αυστρίας, της Σλοβενίας και της Νέας Ζηλανδίας, ανέκτησαν μεταξύ 1 και 8 εκατομμυρίων δολαρίων. Ο Παναμάς, η χώρα όπου αποκαλύφθηκε η διαρροή, ανέκτησε περίπου 14,1 εκατομμύρια δολάρια.
Από την έκδοση των Panama Papers, οι κυβερνήσεις έχουν λάβει μέτρα για τον περιορισμό της κατάχρησης εταιρειών-φαντασμάτων, εισάγοντας νέους νόμους και κανονισμούς. Αυτοί περιλαμβάνουν τον Νόμο περί εταιρικής διαφάνειας (Corporate Transparency Act) στις ΗΠΑ, ο οποίος απαιτεί την αποκάλυψη των “δικαιούχων ιδιοκτητών” – ατόμων που τελικά επωφελούνται από offshore οντότητες – καθώς και μέτρα για τη βελτίωση της ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των φορολογικών αρχών. Τα Ηνωμένα Έθνη εξετάζουν επίσης σχέδια προτάσεων για μια Σύμβαση Φορολογίας. Επιπλέον, πολλά κράτη έχουν υπογράψει διμερείς συμφωνίες αποφυγής διπλής φορολογίας για τη μείωση της φοροδιαφυγής και την αποτροπή της φορολόγησης του εισοδήματος σε πολλαπλές δικαιοδοσίες.
Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν κενά στο παγκόσμιο φορολογικό σύστημα. Δεν υπάρχει μία ενιαία διεθνής φορολογική αρχή που να πρέπει να ακολουθούν όλοι, και συχνά υπάρχουν αλληλεπικαλυπτόμενες συνθήκες και συμφωνίες που επιτρέπουν σε όσους διαθέτουν τους πιο ευφυείς οικονομικούς συμβούλους να επιλέγουν, ή να “ψωνίζουν” από αυτές τις συμφωνίες, με βάση ό,τι τους συμφέρει καλύτερα. “Η κύρια πρόκληση στο διεθνές φορολογικό δίκαιο είναι η απουσία μιας πολυμερούς φορολογικής σύμβασης, γεγονός που δημιουργεί προβλήματα φορολογικού ανταγωνισμού και ‘treaty shopping'”, δήλωσε η Olaoye.
