Η σύγκρουση που εξαπέλυσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ εναντίον του Ιράν έχει προκαλέσει τον θάνατο περισσότερων από 1.500 ανθρώπων μέσα σε λίγες μόλις εβδομάδες, με τον αριθμό των θυμάτων να συνεχίζει να αυξάνεται. Στην Τεχεράνη, στις 7 Μαρτίου 2026, συγγενείς και γείτονες συγκεντρώθηκαν γύρω από το φέρετρο της Ζαϊνάμπ Σαχέμπι, ενός δίχρονου κοριτσιού που σκοτώθηκε σε ισραηλινή αεροπορική επιδρομή.
Μια άλλη τραγική στιγμή εκτυλίχθηκε στις 3 Μαρτίου 2026, όταν χιλιάδες άνθρωποι στην Μιναμπ, επαρχία Χορμουζγκάν, συμμετείχαν σε μαζική κηδεία μετά την καταστροφή του δημοτικού σχολείου θηλέων Σατζαρέχ Ταγέμπεχ την πρώτη ημέρα των βομβαρδισμών. Στην πόλη μεταφέρθηκαν σειρές από φέρετρα, καθώς οικογένειες αποχαιρετούσαν τουλάχιστον 175 μαθητές και μέλη του προσωπικού, πολλοί εκ των οποίων παιδιά, θύματα μιας από τις πιο θανατηφόρες στιγμές της σύγκρουσης.
Η βία αυτή έχει βαθιές ρίζες. Από τη Γάζα και τον Λίβανο μέχρι το σημερινό Ιράν, οι άμαχοι συνεχίζουν να πληρώνουν το τίμημα του ιμπεριαλισμού. Η κλιμάκωση αυτή δεν περιορίστηκε στους αμάχους, καθώς ισραηλινές επιδρομές σκότωσαν και τον Ανώτατο Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενέι, μαζί με ανώτατους στρατιωτικούς αξιωματούχους.
Για την Αφρική, η κρίση που εκτυλίσσεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά δεν αποτελεί μια μακρινή γεωπολιτική καταστροφή. Η αστάθεια στον Κόλπο έχει ιστορικά μεταφραστεί σε απότομες αυξήσεις των τιμών καυσίμων σε ολόκληρη την ήπειρο, με το εισαγόμενο πετρέλαιο να στηρίζει τις αλυσίδες μεταφορών, παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και εφοδιασμού τροφίμων, από το Λάγος και το Ναϊρόμπι μέχρι το Γιοχάνεσμπουργκ και το Ντακάρ. Το αποτέλεσμα είναι αυξανόμενος πληθωρισμός και υψηλότερες τιμές τροφίμων.
Ωστόσο, η συμμετοχή της Αφρικής σε αυτή τη σύγκρουση δεν είναι μόνο οικονομική. Αφορά και νομικά και πολιτικά ζητήματα. Το ερώτημα που αντιμετωπίζουν οι αφρικανικές κυβερνήσεις δεν είναι αν θαυμάζουν τη Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν ή τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η πραγματική ερώτηση είναι εάν οι κανόνες που διέπουν τη χρήση βίας μεταξύ κρατών εξακολουθούν να ισχύουν.
Το Άρθρο 2(4) του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών απαγορεύει στα κράτη να χρησιμοποιούν στρατιωτική βία κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας άλλου κράτους, εκτός από περιπτώσεις νόμιμης αυτοάμυνας ή με εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, μια αρχή που θεωρείται κεντρική στη διεθνή τάξη. Κανένα από αυτά τα νομικά όρια δεν τηρήθηκε στην περίπτωση των επιδρομών κατά του Ιράν. Αντίθετα, τόσο ο Ισραηλινός Υπουργός Άμυνας, Ισραήλ Κατς, όσο και ο Αμερικανός Υπουργός Πολέμου, Πιτ Χέγκσεθ, παρουσίασαν τις επιδρομές κατά του Ιράν ως πράξεις «προληπτικής» αυτοάμυνας έναντι των πυρηνικών και πυραυλικών δυνατοτήτων του Ιράν.
Οι Αφρικανοί έχουν δει στο παρελθόν πώς γρήγορα οι δυτικές στρατιωτικές εκστρατείες, που ξεκίνησαν στο όνομα της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή της ανθρωπιστικής προστασίας, μπορούν να επεκταθούν πολύ πέρα από τον δηλωμένο σκοπό τους. Η Λιβύη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Τον Μάρτιο του 2011, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ υιοθέτησε το Ψήφισμα 1973, εξουσιοδοτώντας «όλα τα απαραίτητα μέτρα» για την προστασία των αμάχων κατά τη διάρκεια της εξέγερσης στη Λιβύη εναντίον του Συνταγματάρχη Μουαμάρ Καντάφι. Μέσα σε λίγους μήνες, αεροσκάφη του ΝΑΤΟ πραγματοποίησαν εκτεταμένη εκστρατεία βομβαρδισμών σε όλη τη Λιβύη, πλήττοντας στρατιωτικές εγκαταστάσεις και κυβερνητικές υποδομές, ενώ παράλληλα σκότωσαν αμάχους. Για πολλούς Αφρικανούς, δεν υπήρχε λόγος πανηγυρισμού. Η στιγμή συμβόλιζε κάτι βαθύτερο: έναν δυτικό αεροπορικό πόλεμο που κατέληξε στη βίαιη ανατροπή μιας αφρικανικής κυβέρνησης και στον θάνατο του ηγέτη της.
Περισσότερο από μια δεκαετία αργότερα, η Λιβύη παραμένει πολιτικά κατακερματισμένη, κυβερνώμενη από αντίπαλες διοικήσεις στην Τρίπολη και την ανατολική Λιβύη, ενώ ένοπλες ομάδες εξακολουθούν να κυριαρχούν σε μεγάλα μέρη της χώρας. Η κατάρρευση της Λιβύης αποσταθεροποίησε επίσης την ευρύτερη περιοχή του Σαχέλ, όπου λαφυραγωγημένα λιβυκά όπλα και επιστρέφοντες μαχητές συνέβαλαν στην πυροδότηση της εξέγερσης στο Μάλι το 2012, και συνέβαλαν σε πραξικοπήματα και εξεγέρσεις που συνεχίζουν να συγκλονίζουν το Μάλι, τον Νίγηρα και την Μπουρκίνα Φάσο. Η Λιβύη, όπως και το Ιράκ και το Αφγανιστάν, αποτελεί προειδοποίηση για το τι μπορεί να ακολουθήσει όταν εξωτερικές δυνάμεις αναδιαμορφώνουν ένα κράτος μέσω της βίας.
Πράγματι, το μοτίβο που παρατηρείται στο Ιράν, τη Λιβύη και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό είναι σαφές. Σε κάθε περίπτωση, οι ηγέτες επιδίωξαν να ασκήσουν εθνικό έλεγχο επί στρατηγικών πόρων — πετρέλαιο στο Ιράν και τη Λιβύη, ορυκτά στο DRC — μόνο για να αντιμετωπίσουν σύγκρουση με την δυτική κυριαρχία. Τον Σεπτέμβριο του 1960, ο ηγέτης ανεξαρτησίας του Κονγκό, Πατρίς Λουμούμπα, ανατράπηκε σε ένα πραξικόπημα που υποστηρίχθηκε από τη Δύση και εκτελέστηκε τέσσερις μήνες αργότερα, αφού προσπάθησε να εξασφαλίσει την κυριαρχία επί του τεράστιου ορυκτού πλούτου της χώρας. Μισό αιώνα αργότερα, η ίδια μοίρα επεφύλαξε στον Καντάφι. Σήμερα, ο ηγέτης του Ιράν σκοτώθηκε σε μια στρατιωτική επιχείρηση που δικαιολογήθηκε ως αναγκαιότητα για την ασφάλεια.
Η Αφρική και ο ευρύτερος Παγκόσμιος Νότος βρίσκονται σε ένα σταυροδρόμι. Τα Ηνωμένα Έθνη και ο Χάρτης του ΟΗΕ παραμένουν μεταξύ των λίγων φραγμών που στέκονται ανάμεσα στο παρόν και την επιστροφή σε μια εποχή όπου ισχυρά δυτικά έθνη επιφύλασσαν ανοιχτά το δικαίωμα να λεηλατούν την Αφρική και άλλες ηπείρους με οποιοδήποτε κόστος. Στην αρχή του 20ου αιώνα, στο Ελεύθερο Κράτος του Κονγκό, στο σημερινό DRC, το καθεστώς του Βασιλιά Λεοπόλδου Β’ του Βελγίου επέβλεπε ένα σύστημα καταναγκαστικής εργασίας τόσο βίαιο που οι ιστορικοί εκτιμούν ότι περίπου 10 εκατομμύρια Κονγκολέζοι πέθαναν από βία, ασθένειες και πείνα. Αμερικανικά στρατεύματα κατέλαβαν την Κούβα μετά τον Ισπανο-αμερικανικό πόλεμο του 1898 και ανάγκασαν το νησί να αποδεχθεί την Τροπολογία Platt, η οποία έδωσε στην Ουάσινγκτον το δικαίωμα να παρεμβαίνει στις υποθέσεις της. Οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέλαβαν επίσης το Πουέρτο Ρίκο στον ίδιο πόλεμο και, τον Απρίλιο του 1914, αποβίβασαν δυνάμεις στη Βερακρούζ του Μεξικού, κατά τη διάρκεια της Μεξικανικής Επανάστασης. Αυτές οι ενέργειες αντικατόπτριζαν μια εποχή κατά την οποία ισχυρά κράτη δρούσαν ατιμώρητα και αναδιαμόρφωναν κυβερνήσεις κατά βούληση.
Οι Αφρικανοί ηγέτες πρέπει να ανταποκριθούν στις παρούσες παραβιάσεις με σαφήνεια και αποφασιστικότητα. Πρέπει να απαιτήσουν άμεση παύση των εχθροπραξιών και να καταδικάσουν ανεπιφύλακτα τους ηγέτες που είναι υπεύθυνοι για αυτήν την κλιμάκωση: τον Ισραηλινό ισχυρογνώμονα Μπέντζαμιν Νετανιάχου και τον Πρόεδρο της ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ. Πρέπει να υπερασπιστούν την κυριαρχία του Ιράν και τις ιρανικές ζωές. Πρέπει να σταθούν απέναντι στις πολλές μορφές της αυτοκρατορικής δύναμης, συμπεριλαμβανομένης της συντονισμένης δράσης στην Αφρικανική Ένωση και τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών.
Όταν τα αφρικανικά κράτη ίδρυσαν τον Οργανισμό Αφρικανικής Ενότητας στην Αντίς Αμπέμπα στις 25 Μαΐου 1963, μία από τις βασικές αρχές του ήταν ο σεβασμός της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας, ως απάντηση στους αιώνες εξωτερικής παρέμβασης στην ήπειρο. Σε εκείνη την περίσταση, ο ιδρυτικός πρόεδρος της Γκάνας, Κουάμε Νκρούμαχ, προειδοποίησε τους συναδέλφους Αφρικανούς ηγέτες ότι «η ανεξαρτησία είναι μόνο ο πρόλογος σε έναν νέο και πιο περίπλοκο αγώνα για το δικαίωμα να διεξάγουμε τις δικές μας οικονομικές και κοινωνικές υποθέσεις, ανεμπόδιστα από συντριπτικούς και ταπεινωτικούς νεοαποικιακούς ελέγχους και παρεμβάσεις». Περισσότερο από 60 χρόνια αργότερα, αυτή η προειδοποίηση παραμένει επίκαιρη. Είναι καιρός να υπερασπιστούμε τις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η ιστορία δείχνει πόσο γρήγορα τα προηγούμενα ταξιδεύουν. Σήμερα είναι το Ιράν. Αύριο μπορεί να είναι η Αφρική.
