Η πολιτική σκηνή του Ιράκ φαίνεται να επαναλαμβάνει κύκλους, με την ανακοίνωση αποχώρησης του νυν πρωθυπουργού Μοχάμεντ Σία αλ-Σουντάνι από την κούρσα της πρωθυπουργίας να ανοίγει τον δρόμο για την επιστροφή του πρώην πρωθυπουργού, Νουρί αλ-Μαλίκι. Αυτή η εξέλιξη, πέρα από μια απλή εναλλαγή προσώπων, καταδεικνύει την αποτυχία οικοδόμησης του ιρακινού κράτους μετά την εισβολή των Ηνωμένων Πολιτειών το 2003. Με τον αλ-Μαλίκι στο τιμόνι, το Ιράκ κινδυνεύει να επιστρέψει σε καταστροφικές πολιτικές που οδήγησαν στην άνοδο του ISIL (ISIS) το 2014.
Η επιστροφή του αλ-Μαλίκι φέρνει στο προσκήνιο ανησυχίες για την κλιμάκωση των σεχταριστικών πολιτικών. Κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων θητειών του, εδραιώθηκε ένα μοντέλο διακυβέρνησης που αποδυνάμωσε το όραμα για συμμετοχική πολιτική μετά το 2003. Ο αλ-Μαλίκι ακολούθησε πολιτικές σκόπιμης περιθωριοποίησης του σουνιτικού πληθυσμού, υπό το πρόσχημα της απο-βααθοποίησης. Αυτή η διαδικασία, ενώ αρχικά αποσκοπούσε στην απομάκρυνση πιστών του Σαντάμ Χουσεΐν, μετατράπηκε σε σεχταριστικό εργαλείο, με αποτέλεσμα την απαγόρευση κομμάτων και υποψηφίων, κυρίως σουνιτών.
Το καθεστώς αλ-Μαλίκι χαρακτηρίστηκε επίσης από συλλήψεις μεχρίτων σουνιτών πολιτικών με κατασκευασμένες κατηγορίες “τρομοκρατίας” και καταστολή ειρηνικών διαδηλώσεων. Το σφαγείο της αλ-Χαουίτζα το 2013, όπου σκοτώθηκαν τουλάχιστον 44 διαδηλωτές, αποτελεί ένα σκοτεινό παράδειγμα. Επιπλέον, παρατηρήθηκε σκόπιμη εκτόπιση σουνιτών από τις εστίες τους και ενοποίηση σιιτοκρατούμενων περιοχών, μια μορφή δημογραφικής μηχανικής με κρατική υποστήριξη. Αυτές οι πολιτικές οδήγησαν στην όξυνση των σεχταριστικών διαιρέσεων, αποδυναμώνοντας την εθνική ενότητα και βυθίζοντας τη χώρα σε εμφύλια σύγκρουση. Η συνεχής καταπίεση των σουνιτικών κοινοτήτων δημιούργησε πρόσφορο έδαφος για την εκμετάλλευση από εξτρεμιστικές οργανώσεις.
Εκτός από τις σεχταριστικές διαιρέσεις, η περίοδος του αλ-Μαλίκι σημαδεύτηκε από εκτεταμένη διαφθορά και κακοδιαχείριση. Εκτιμάται ότι 320 δισεκατομμύρια δολάρια χάθηκαν λόγω διαφθοράς από την εισβολή των ΗΠΑ, με τον αλ-Μαλίκι να βρίσκεται στην εξουσία για οκτώ από αυτά τα 15 χρόνια. Τα χρήματα αυτά διοχετεύτηκαν σε πολυτελή διαβίωση, αγορά ακινήτων και εταιρείες-φαντάσματα. Η απουσία λογοδοσίας, λόγω της διάλυσης της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, κατέστησε αδύνατη την απόδοση ευθυνών.
Η κακοδιαχείριση επεκτάθηκε και στους τομείς της ασφάλειας και του στρατού. Η ύπαρξη “φανταστικών στρατιωτών” και η πληρωμή μισθών σε μη υπαρκτό προσωπικό, με ετήσιο κόστος 380 εκατομμύρια δολάρια το 2014, αποδεικνύουν το μέγεθος της διαφθοράς. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός φέρεται να διατηρούσε δικές του φυλακές και μια ειδική δύναμη 3.000 στρατιωτών πιστών σε αυτόν. Η διαφθορά και η δυσλειτουργία εντός του ιρακινού στρατού, σε συνδυασμό με την αμερικανική χρηματοδότηση, συνέβαλαν στην κατάρρευση του 2014, όπου οι στρατιωτικές μονάδες διαλύθηκαν μπροστά στην προέλαση του ISIL.
Η επιστροφή του αλ-Μαλίκι αναμένεται να ενισχύσει περαιτέρω τις σεχταριστικές διαιρέσεις και να εδραιώσει τη διαφθορά. Η διακυβέρνηση του Ιράκ θα συνεχίσει να υπονομεύεται από τη δημιουργία παράλληλων δομών εξουσίας, όπου οι πιστοί του ευνοούνται εις βάρος των θεσμών. Σε περιφερειακό επίπεδο, η επιστροφή του αλ-Μαλίκι καθιστά το Ιράκ ένα κρίσιμο περιουσιακό στοιχείο για το Ιράν, περιορίζοντας την πιθανότητα μια πιο ανεξάρτητης πορείας από την Τεχεράνη. Η κυβέρνησή του αναμένεται επίσης να εμποδίσει την εξομάλυνση των σχέσεων με τη Δαμασκό, καθώς ο αλ-Μαλίκι έχει εκφράσει σθεναρή αντίθεση στην εμπλοκή με τη νέα ηγεσία της Συρίας.
Η επιστροφή του αλ-Μαλίκι αποτελεί επίσης πρόκληση για τα αμερικανικά συμφέροντα. Η επιθυμία της Ουάσινγκτον να διαλύσει τις φιλο-ιρανικές Δυνάμεις Λαϊκής Κινητοποίησης (PMF) και να τις ενσωματώσει πλήρως στον ιρακινό στρατό, πιθανότατα δεν θα υλοποιηθεί, καθώς ο αλ-Μαλίκι θεωρείται ο “νονός” αυτών των παραστρατιωτικών σχηματισμών. Το ουσιαστικό ζήτημα, ωστόσο, είναι η αδυναμία του Ιράκ να ξεφύγει από έναν πολιτικό κύκλο που του έχει προσφέρει μόνο καταστροφή. Παρά τις εκκλήσεις της ιρακινής νεολαίας για αλλαγή, η απουσία σημαντικών μεταρρυθμίσεων στο σύστημα κινήτρων, λογοδοσίας και κατανομής εξουσίας, φαίνεται να καταδικάζει τη χώρα στην επανάληψη των ίδιων τραγικών λαθών του παρελθόντος.
