Τον Δεκέμβριο, η βρετανική κυβέρνηση, όπως συχνά συμβαίνει κατά τη διάρκεια του συνεχιζόμενου πολέμου μεταξύ του σουδανικού στρατού και των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RSF), ζήτησε την απόδοση ευθυνών, εκφράζοντας ανησυχίες για τους μαζικούς θανάτους και τις καταστροφές που υφίστανται οι άμαχοι. Ωστόσο, οι αναφορές δείχνουν ότι, παρασκηνιακά, το Ηνωμένο Βασίλειο απέρριψε πιο φιλόδοξα σχέδια για την αποτροπή βιαιοπραγιών, καθώς η βία κλιμακωνόταν.
Πιο ανατολικά, το Ηνωμένο Βασίλειο έχει υποστηρίξει επίσημα την εδαφική ακεραιότητα της Σομαλίας, ενώ ταυτόχρονα κατέχει μερίδιο σε ένα στρατηγικό λιμάνι στην αποσχισθείσα περιοχή της Σομαλιλάνδης, την οποία δεν αναγνωρίζει. Αυτές οι αποφάσεις και κινήσεις του Ηνωμένου Βασιλείου, σύμφωνα με αναλυτές, εγείρουν αμφιβολίες για το κατά πόσον τα λόγια του συνάδουν με τις πράξεις του στην περιοχή του Κέρατος της Αφρικής.
Ο Amgad Fareid Eltayeb, Σουδανός αναλυτής πολιτικής, δήλωσε ότι η αξιοπιστία του Ηνωμένου Βασιλείου κρίνεται ολοένα και περισσότερο από τους κινδύνους που είναι διατεθειμένο, ή απρόθυμο, να αναλάβει. «Όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι τα λόγια σας και οι πράξεις σας αποκλίνουν, σταματούν να σας αντιμετωπίζουν ως διαμεσολαβητή και αρχίζουν να σας αντιμετωπίζουν ως διαχειριστή συμφερόντων», δήλωσε στο Al Jazeera.
«Ενεργός παράγοντας επιθετικότητας» στο Σουδάν
Αυτή η κρίση, υποστηρίζουν αναλυτές, τώρα χρωματίζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζονται οι ενέργειες του Ηνωμένου Βασιλείου αλλού στην περιοχή. Στο Σουδάν, προηγούμενες αναφορές δείχνουν πώς η βρετανική κυβέρνηση επέλεξε αυτό που τα εσωτερικά έγγραφα περιγράφουν ως την «λιγότερο φιλόδοξη» προσέγγιση για τον τερματισμό της αιματοχυσίας, ακόμη και καθώς οι μαζικές δολοφονίες από την RSF αυξάνονταν στο Νταρφούρ, συμπεριλαμβανομένης της περιοχής γύρω από την el-Fasher.
Ο Eltayeb υποστηρίζει ότι αυτό έχει οδηγήσει το Ηνωμένο Βασίλειο να θεωρείται όχι ως περιθωριακός ή αφηρημένος δρών, αλλά ως κεντρικός παράγοντας του οποίου η διπλωματική στάση έχει συμβάλει στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο πλαισιώνεται διεθνώς ο πόλεμος. Αναφέρθηκε σε δημοσιεύματα που λένε ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν εξοπλίσει ή υποστηρίξει την RSF – ισχυρισμοί που τεκμηριώνονται από εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ και διεθνή μέσα ενημέρωσης και αρνούνται από το Άμπου Ντάμπι – και δήλωσε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο έχει αναδειχθεί ως «ενεργός παράγοντας της επίθεσης των Εμιράτων στο Σουδάν». Στόχος: Να «ξεπλύνει τις βιαιοπραγίες της RSF στο διπλωματικό πλαίσιο του πολέμου».
Ερωτώμενο για την προσέγγισή του στο Σουδάν, το Βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε στο Al Jazeera: «Η κρίση στο Σουδάν είναι η χειρότερη που έχουμε δει εδώ και δεκαετίες – η βρετανική κυβέρνηση συνεργάζεται με συμμάχους και εταίρους για να τερματίσει τη βία και να αποτρέψει περαιτέρω βιαιοπραγίες. Χρειαζόμαστε και τα δύο μέρη να υποστηρίξουν κατάπαυση του πυρός· αυτό σημαίνει ανεμπόδιστη ανθρωπιστική πρόσβαση και ειρηνευτική διαδικασία με μετάβαση σε πολιτική κυβέρνηση».
Αναγνώριση της Σομαλίας, εμπορικές συναλλαγές με τη Σομαλιλάνδη
Το Υπουργείο Εξωτερικών δεν απάντησε σε ερωτήσεις σχετικά με τον ρόλο του Ηνωμένου Βασιλείου στη Σομαλία ή την εμπορική του δέσμευση στη Σομαλιλάνδη, όπου η έρευνα έχει επικεντρωθεί ολοένα και περισσότερο στο λιμάνι της Μπερμπέρα. Η βρετανική κυβέρνηση συνιδιοκτητεί το λιμάνι μέσω του βραχίονα χρηματοδότησης της ανάπτυξής της, της British International Investment (BII). Το λιμάνι ανήκει από κοινού στην εταιρεία logistics DP World με έδρα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και την κυβέρνηση της Σομαλιλάνδης – παρόλο που το Ηνωμένο Βασίλειο δεν αναγνωρίζει επίσημα αυτήν την κυβέρνηση. Τα ΗΑΕ, επίσης, επίσημα δεν αναγνωρίζουν τη Σομαλιλάνδη.
Η Μπερμπέρα βρίσκεται κοντά σε έναν από τους σημαντικότερους ναυτιλιακούς διαδρόμους του κόσμου που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό. Μια αξιολόγηση αντικτύπου που ανέθεσε το Βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών περιέγραφε το λιμάνι ως «στρατηγική πύλη» προς τη Σομαλιλάνδη και έναν πιθανό εναλλακτικό εμπορικό διάδρομο για την Αιθιοπία, γλώσσα που το τοποθετεί σταθερά εντός της γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής της περιοχής.
Η στρατηγική αξία του λιμανιού δεν είναι νέα. Ο Matthew Sterling Benson, κοινωνικός και οικονομικός ιστορικός της Αφρικής στο London School of Economics (LSE), σημείωσε ότι η Μπερμπέρα έχει αντιμετωπιστεί επανειλημμένα από εξωτερικές δυνάμεις ως στρατηγική υποδομή πρώτα, και ως πολιτική κοινότητα δεύτερη. Έχει χρησιμεύσει σε διαφορετικές χρονικές στιγμές ως βρετανικός σταθμός ανεφοδιασμού με άνθρακα, σοβιετική ναυτική βάση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, και τώρα ως εμπορικός κόμβος logistics που διαμορφώνεται από συμφέροντα του Κόλπου και της Δύσης.
Η σύνδεση Σουδάν-Σομαλιλάνδης
Αυτή η ευρύτερη αρχιτεκτονική έχει γίνει πιο πολιτικά φορτισμένη, καθώς ο πόλεμος του Σουδάν έχει εξαπλωθεί πέρα από τα σύνορα. Παρατηρητές έχουν προτείνει ότι η Μπερμπέρα αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου δικτύου logistics των Εμιράτων, το οποίο εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ και διεθνή μέσα ενημέρωσης έχουν συνδέσει με φερόμενες διαδρομές ανεφοδιασμού που χρησιμοποιούνται για τον εξοπλισμό της RSF. Τα ΗΑΕ έχουν αρνηθεί σταθερά αυτούς τους ισχυρισμούς.
Για τους επικριτές, η εμπορική δέσμευση του Ηνωμένου Βασιλείου με αυτό το φερόμενο δίκτυο εγείρει άβολες ερωτήσεις. Ενώ το Λονδίνο δημόσια ζητά απόδοση ευθυνών στο Σουδάν, παραμένει οικονομικά συνδεδεμένο, μέσω της BII, με ένα λιμάνι που λειτουργεί από τα ΗΑΕ, έναν στενό περιφερειακό εταίρο που κατηγορείται ότι υποστηρίζει τη μία πλευρά στον γειτονικό πόλεμο.
Ο Abdalftah Hamed Ali, ανεξάρτητος αναλυτής του Κέρατος της Αφρικής, δήλωσε ότι αυτό αναδεικνύει αυτό που πολλοί επικριτές βλέπουν ως «χάσμα μεταξύ αρχών και πράξης». «Ακόμα κι αν το Λονδίνο αμφισβητεί αυτούς τους συνδέσμους», είπε, «το πρόβλημα της αντίληψης παραμένει».
Η ευαισθησία έχει βαθύνει, καθώς το πολιτικό καθεστώς της Σομαλιλάνδης έχει επανέλθει στο διπλωματικό προσκήνιο. Τον περασμένο μήνα, το Ισραήλ έγινε η μοναδική χώρα που αναγνώρισε επίσημα την ανεξαρτησία της Σομαλιλάνδης, μια κίνηση που καταδικάστηκε από τη Μογκαντίσου και απορρίφθηκε από την ευρύτερη διεθνή κοινότητα.
Για τους αναλυτές, αυτές οι εξελίξεις υπογραμμίζουν γιατί οι ισχυρισμοί ότι η οικονομική δέσμευση μπορεί να διαχωριστεί από την πολιτική γίνονται ολοένα και πιο δύσκολοι να υποστηριχθούν. Ο Ali δήλωσε ότι η Μπερμπέρα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ουδέτερο εμπορικό περιουσιακό στοιχείο. «Τα λιμάνια στην περιοχή δεν είναι μόνο οικονομικά περιουσιακά στοιχεία· είναι κόμβοι σε ένα οικοσύστημα ασφάλειας και επιρροής», είπε. «Όταν οι επενδύσεις αγγίζουν λιμάνια, ελεύθερες ζώνες και μακροπρόθεσμη εμπορική πρόσβαση, γίνονται πολιτικά κατανοητές. Οι άνθρωποι τις ερμηνεύουν ως ενίσχυση της θέσης διαπραγμάτευσης μιας αρχής, είτε αυτή είναι η πρόθεση είτε όχι».
Στην περίπτωση της Σομαλιλάνδης, αυτή η πολιτική κατανόηση κόβει προς διάφορες κατευθύνσεις: ενισχύει την de facto αυτονομία της, αναδιαμορφώνει τις περιφερειακές συμμαχίες και μπλέκει εξωτερικούς φορείς, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου, σε μια διαμάχη που το Λονδίνο – επίσημα – λέει ότι πρέπει να επιλυθεί μέσω διαλόγου αντί για εξωτερική ευθυγράμμιση.
Ο Ali περιέγραψε την προσέγγιση του Ηνωμένου Βασιλείου ως πολιτική «διπλής τροχιάς». «Η Βρετανία διατηρεί την επίσημη διπλωματική της γραμμή με το αναγνωρισμένο σομαλικό κράτος, αλλά συνεργάζεται επίσης με τη Σομαλιλάνδη ως de facto αρχή, επειδή είναι σταθερή, λειτουργεί και ελέγχει έδαφος», είπε.
Ο Benson του LSE εξήγησε ότι, μετά την κήρυξη της ανεξαρτησίας της το 1991, η Σομαλιλάνδη αποκλείστηκε από τη διεθνή αναγνώριση και τη μεγάλη ξένη βοήθεια. Οι πρώτες κυβερνήσεις αναγκάστηκαν να βασίζονται σε τοπικά έσοδα, ιδίως φορολόγηση που συνδέεται με το λιμάνι της Μπερμπέρα, μια εξάρτηση που έδωσε στους εγχώριους φορείς μόχλευση να απαιτήσουν εκπροσώπηση και λογοδοσία. Το 1992, όταν μια μεταβατική κυβέρνηση προσπάθησε να καταλάβει τον έλεγχο της Μπερμπέρα με τη βία, οι τοπικές φυλετικές αρχές αντιστάθηκαν. Το αδιέξοδο έληξε με συμβιβασμό, βοηθώντας στην εδραίωση του συστήματος διαμοιρασμού εξουσίας της Σομαλιλάνδης.
Ο Benson, ο οποίος υπηρετεί επίσης ως Διευθυντής Έρευνας για το Σουδάν στο LSE, περιέγραψε αυτή τη δυναμική ως «σύμπλεγμα εσόδων», όπου ο δημοσιονομικός έλεγχος και η πολιτική νομιμοποίηση είναι στενά συνδεδεμένα. Οι μεγάλες εξωτερικές επενδύσεις σε υποδομές, προειδοποίησε, κινδυνεύουν να υπονομεύσουν αυτή τη συμφωνία. «Όταν τα κράτη μπορούν να αυτοχρηματοδοτηθούν μέσω συμφωνιών με εξωτερικούς επενδυτές αντί για διαπραγματεύσεις με τοπικές εκλογικές περιφέρειες, το δημοσιονομικό συμβόλαιο αλλάζει», είπε ο Benson. Τέτοια έργα, πρόσθεσε, αναδιαμορφώνουν ποιος ελέγχει τις ροές εσόδων, ποιος επωφελείται από την οικονομία του λιμανιού και ποιος αποκτά πολιτική μόχλευση. Σε περιοχές με άλυτο πολιτικό καθεστώς, οι επενδύσεις σε υποδομές μπορούν να επιτρέψουν αυτό που περιέγραψε ως «διακυβέρνηση μέσω εμπορικής παρουσίας» – επιτρέποντας στους εξωτερικούς φορείς να αποκομίζουν στρατηγική αξία, αποφεύγοντας παράλληλα την ρητή πολιτική ευθύνη.
Ασάφεια εκούσια
Η θέση του Ηνωμένου Βασιλείου, υποστήριξε ο Benson, αποτελεί παράδειγμα αυτής της ασάφειας. Η επίσημη υποστήριξη της Βρετανίας στην εδαφική ακεραιότητα της Σομαλίας, σε συνδυασμό με την εμβάθυνση της εμπορικής και της συνεργασίας για την ασφάλεια με τη Σομαλιλάνδη, του προσφέρει πρόσβαση σε λιμάνια, συνεργασία κατά της τρομοκρατίας και εμπορικά κέρδη, αποφεύγοντας παράλληλα το πολιτικό κόστος μιας σαφούς θέσης. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό μπορεί να υπονομεύσει την θεσμική εδραίωση και στις δύο πλευρές: επιτρέποντας στη Μογκαντίσου να αποφύγει ουσιαστικές διαπραγματεύσεις για το καθεστώς της Σομαλιλάνδης, ενώ αποδυναμώνει τους εσωτερικούς μηχανισμούς λογοδοσίας της Σομαλιλάνδης, παρακάμπτοντας την τοπική πολιτική διαπραγμάτευση.
Η στάση του Ηνωμένου Βασιλείου στη Σομαλιλάνδη έχει προκαλέσει έρευνα και στο παρελθόν. Το 2023, το Declassified UK ανέφερε ότι η βρετανική κυβέρνηση είχε καταστείλει την δημοσίευση μιας έκθεσης σχετικά με τη δολοφονία αμάχων κατά τις συγκρούσεις στη Σομαλιλάνδη, μια απόφαση που οι επικριτές τότε δήλωσαν ότι έδινε προτεραιότητα στις πολιτικές σχέσεις έναντι της διαφάνειας και της λογοδοσίας. Οι βρετανοί αξιωματούχοι δήλωσαν τότε ότι οι αποφάσεις σχετικά με την έκθεση είχαν ληφθεί σύμφωνα με διπλωματικές και λόγους ασφαλείας.
Συνδυαστικά, οι αναλυτές λένε ότι οι αποφάσεις του Ηνωμένου Βασιλείου στο Σουδάν και τη Σομαλία αντικατοπτρίζουν μια ενιαία προσέγγιση που εφαρμόζεται σε διαφορετικά πλαίσια: διατήρηση της πρόσβασης και των συνεργασιών, ενώ αποφεύγονται κινήσεις – διπλωματική πίεση, δημόσια αντιπαράθεση ή αλλαγές πολιτικής – που θα περιόριζαν το περιθώριο ελιγμών του. Ο Ali υποστήριξε ότι, ενώ αυτή η προσέγγιση μπορεί να εξασφαλίσει βραχυπρόθεσμη επιρροή, έχει μακροπρόθεσμο κόστος, ιδίως σε μια περιοχή τόσο πολιτικά περίπλοκη όσο το Κέρας της Αφρικής. «Στο Κέρας, όπου οι συμμαχίες επικαλύπτονται με περιφερειακές αντιπαλότητες και την οικονομία των συγκρούσεων, τα μικτά σήματα μπορούν γρήγορα να γίνουν ένα μειονέκτημα», είπε. «Χάνετε το ηθικό κύρος για να πιέσετε για πολιτικό συμβιβασμό, αν οι τοπικοί φορείς πιστεύουν ότι τα κίνητρά σας βρίσκονται αλλού».
