Η αγορά Sabon Gari στην πολιτεία Kano της Νιγηρίας σφύζει από ζωή, αποτελώντας ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα πώλησης ηλεκτρονικών. Εδώ, η Marian Shammah, 34χρονη καθαρίστρια, αναζητά ένα ψυγείο. Με το αυξανόμενο κόστος ζωής και τον περιορισμένο μισθό της, οι μεταχειρισμένες συσκευές φαντάζουν ως η μόνη λύση. Με 50.000 νάιρα (περίπου 36 δολάρια) αγόρασε ένα ψυγείο, το οποίο όμως χάλασε μόλις έναν μήνα αργότερα. “Μόνο το πάνω μέρος του ψυγείου δούλευε, και η κατάψυξη καθόλου”, δήλωσε η Shammah, χάνοντας τα τρόφιμά της και τα χρήματά της.
Παρά το γεγονός ότι ένα καινούργιο, τοπικής κατασκευής ψυγείο θα κόστιζε μόλις 30.000 νάιρα παραπάνω, η Shammah, όπως εκατομμύρια συμπατριώτες της, πιστεύει ότι τα μεταχειρισμένα προϊόντα από την Αμερική και την Ευρώπη “αντέχουν περισσότερο” από τα καινούργια που πωλούνται στην εγχώρια αγορά. Αυτή η τάση, σύμφωνα με τους παρατηρητές, αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης κρίσης. Η Νιγηρία έχει μετατραπεί σε βασικό προορισμό για τα ηλεκτρονικά απορρίμματα του ανεπτυγμένου κόσμου. Πρόκειται για συσκευές που βρίσκονται κοντά στο τέλος της ζωής τους, συχνά εντελώς χαλασμένες και τοξικές λόγω των επικίνδυνων υλικών που περιέχουν. Η κατάρρευσή τους επιδεινώνει την ήδη δεινή κατάσταση της ηλεκτρονικής ρύπανσης στην αφρικανική ήπειρο.
Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, περίπου 60.000 τόνοι χρησιμοποιημένων ηλεκτρονικών εισέρχονται στη Νιγηρία ετησίως μέσω βασικών λιμένων, με τουλάχιστον 15.700 τόνους να φτάνουν κατεστραμμένοι. Η εμπορική δραστηριότητα των μεταχειρισμένων ηλεκτρονικών καθοδηγείται κυρίως από ξένους εξαγωγείς. Μια μελέτη παρακολούθησης του ΟΗΕ μεταξύ 2015 και 2016 αποκάλυψε ότι πάνω από το 85% των εισαγόμενων μεταχειρισμένων ηλεκτρονικών προέρχονταν από τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Βέλγιο, την Ολλανδία, την Ισπανία, την Κίνα, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας. Πολλές από αυτές τις εισαγωγές παραβιάζουν διεθνείς κανονισμούς, όπως η Σύμβαση της Βασιλείας, η οποία ρυθμίζει τη διασυνοριακή μεταφορά και απόρριψη επικίνδυνων ηλεκτρονικών αποβλήτων σε αναπτυσσόμενες χώρες με πιο αδύναμους περιβαλλοντικούς νόμους.
Σε ολόκληρη τη Δυτική Αφρική, το πρόγραμμα “E-Waste Africa Programme” της Σύμβασης της Βασιλείας εκτιμά ότι η Μπενίν, η Ακτή Ελεφαντοστού, η Γκάνα, η Λιβερία και η Νιγηρία παράγουν συλλογικά μεταξύ 650.000 και 1.000.000 τόνους ηλεκτρονικών αποβλήτων ετησίως – μεγάλο μέρος των οποίων προέρχεται από εισαγωγές μεταχειρισμένων προϊόντων με μικρή διάρκεια ζωής.
Οι κίνδυνοι για την υγεία Τα Ηνωμένα Έθνη χαρακτηρίζουν τα ηλεκτρονικά απόβλητα ως οποιαδήποτε απορριφθείσα συσκευή που χρησιμοποιεί μπαταρία ή καλώδιο και περιέχει επικίνδυνες ουσίες, όπως ο υδράργυρος, που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο τόσο την ανθρώπινη υγεία όσο και το περιβάλλον. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει καταγράψει πολλές από τις τοξικές συνιστώσες που βρίσκονται συχνά στα ηλεκτρονικά απόβλητα ως χημικές ουσίες με σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία.
Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, ο χρησιμοποιημένος ηλεκτρικός και ηλεκτρονικός εξοπλισμός (EEE) αποτελεί αυξανόμενη απειλή για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον σε όλη την Αφρική, με τη Νιγηρία να βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της εμπορικής δραστηριότητας. “Πολλά από τα είδη που αποστέλλονται ως μεταχειρισμένα ηλεκτρονικά βρίσκονται πολύ κοντά στο να γίνουν απόβλητα”, δήλωσε η Rita Idehai, ιδρύτρια της Ecobarter, μιας περιβαλλοντικής ΜΚΟ με έδρα το Λάγος, προειδοποιώντας ότι οι συσκευές που εισάγονται και πωλούνται ως προσιτά μεταχειρισμένα προϊόντα συχνά αποτυγχάνουν λίγο μετά την άφιξή τους και γρήγορα καταλήγουν στα απορρίμματα.
Οι συνέπειες είναι εκτεταμένες. Πολλά εισαγόμενα ψυγεία και κλιματιστικά, για παράδειγμα, εξακολουθούν να περιέχουν ψυκτικά μέσα που βασίζονται σε CFC και HCFC, όπως R-12 και R-22. Αυτές οι χημικές ουσίες, που έχουν απαγορευτεί στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ λόγω της καταστροφής του στρώματος του όζοντος ή της συσχέτισής τους με καρκίνο, αποβολές, νευρολογικές διαταραχές και μακροχρόνια μόλυνση του εδάφους, έχουν διάρκεια ζωής από 12 έως 100 χρόνια. Έτσι, ο εξοπλισμός που παρουσιάζει διαρροές διαιωνίζει ένα περιβαλλοντικό βάρος πολλών γενεών.
Αφού αυτά τα εισαγόμενα είδη σταματούν να λειτουργούν ή διαλύονται, άτυποι ανακυκλωτές τα αποσυναρμολογούν με γυμνά χέρια, όπως διαπίστωσε η Al Jazeera. Στην Kano, οι ανακυκλωτές εισπνέουν δηλητηριώδεις αναθυμιάσεις και χειρίζονται βαρέα μέταλλα χωρίς προστασία. Η εργασία τους τους αποφέρει μόλις 3.500-14.000 νάιρα (2,50-10 δολάρια) την εβδομάδα, όπως ανέφεραν, και οι επιπτώσεις παραμένουν: χρόνιος βήχας, πόνος στο στήθος, πονοκέφαλοι, ερεθισμός των ματιών και δυσκολία στην αναπνοή μετά από πολύωρη καύση καλωδίων και αποσυναρμολόγηση ηλεκτρονικών συσκευών.
Η υγειονομική κρίση επεκτείνεται και στις κοινότητες της Kano. Μεταξύ των περιστασιακών ανακυκλωτών και των κατοίκων που ζουν κοντά σε χώρους απόρριψης ηλεκτρονικών, πολλοί αναφέρουν συμπτώματα που κυμαίνονται από χρόνιους πονοκεφάλους και δερματικούς ερεθισμούς έως αναπνευστικά προβλήματα, αποβολές και νευρολογικές ανησυχίες, σύμφωνα με έρευνες υγείας που δημοσιεύτηκαν στο International Journal of Environmental Research and Public Health. Αυτές οι παθήσεις είναι συνεπείς με τη μακροχρόνια τοξική έκθεση, σύμφωνα με τους ερευνητές.
Πρόσφατες επιτόπιες αξιολογήσεις που διενεργήθηκαν από το Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο Dutse της Νιγηρίας τόνισαν επίσης ότι στην πολιτεία Kano και γύρω από αυτήν, όπου βρίσκεται η αγορά Sabon Gari, παρατηρούνται αυξανόμενα επίπεδα βαρέων μετάλλων στο έδαφος και στα κανάλια αποστράγγισης. Ο Dr Ushakuma Michael Anenga, γυναικολόγος στο Benue State Teaching Hospital και δεύτερος αντιπρόεδρος της Νιγηριανής Ιατρικής Ένωσης, προειδοποίησε ότι η τοξική έκθεση από την άτυπη ανακύκλωση ηλεκτρονικών αποβλήτων ενέχει σοβαρούς κινδύνους για την υγεία των κοινοτήτων της Kano.
“Η έκθεση σε βαρέα μέταλλα και ψυκτικά αέρια στα ηλεκτρονικά απόβλητα προκαλεί ακραία βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα προβλήματα υγείας, επηρεάζοντας γενικά το αναπνευστικό και το ουροποιητικό σύστημα”, δήλωσε στην Al Jazeera. “Συνηθισμένες πρακτικές όπως η έκθεση σε καύση και αποσυναρμολόγηση οδηγούν σε άμεση, υψηλού επιπέδου έκθεση για τους εργαζόμενους και τους κοντινούς κατοίκους. Τα παιδιά και οι έγκυες γυναίκες είναι ιδιαίτερα ευάλωτα, καθώς αυτοί οι τοξικοί παράγοντες μπορούν να διαταράξουν την ανάπτυξη ή ακόμη και να μεταφερθούν από τη μητέρα στο έμβρυο, ενώ οι ανακυκλωτές που εργάζονται χωρίς προστατευτικό εξοπλισμό υφίστανται επαναλαμβανόμενες, συχνά μη αναστρέψιμες βλάβες.”
Κέρδη έναντι προστασίας Στην αγορά Sabon Gari, τα μεταχειρισμένα ηλεκτρονικά διαφημίζονται ως οικονομικότερες λύσεις για νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις που επιβαρύνονται από τον πληθωρισμό. Πολλοί πελάτες αναφέρουν ότι ο οικιακός εξοπλισμός που έχει χρησιμοποιηθεί στο εξωτερικό φαίνεται πιο ανθεκτικός και συμφέρει περισσότερο από τα καινούργια προϊόντα που εισάγονται από τον αναπτυσσόμενο κόσμο. Άλλοι απλώς αναζητούν φθηνές επιλογές σε δύσκολες οικονομικές περιόδους.
“Συνήθως επιλέγω μεταχειρισμένα ή ευρωπαϊκά μεταχειρισμένα ηλεκτρονικά, επειδή τα καινούργια είναι πολύ ακριβά για μένα”, δήλωσε στην Al Jazeera ο Umar Hussaini, πωλητής μεταχειρισμένων ηλεκτρονικών στην αγορά. “Μερικές φορές μπορείς να τα βρεις στη μισή τιμή από τα καινούργια, και μοιάζουν σχεδόν ίδια, οπότε μοιάζει καλή συμφωνία εκείνη τη στιγμή.” Ωστόσο, το τελευταίο ψυγείο που αγόρασε σταμάτησε να ψύχει μετά από μόλις τρεις μήνες. Χωρίς εγγύηση, ο πωλητής αρνήθηκε την ευθύνη. “Εβδομάδες ολόκληρες δεν μπορούσαμε να αποθηκεύσουμε σωστά φαγητό στο σπίτι, και καταλήγαμε να αγοράζουμε φαγητό καθημερινά, κάτι που ήταν πιο ακριβό”, είπε. “Ωστόσο, θα πρέπει να αγοράσω ξανά.”
Για μικρούς επιχειρηματίες όπως ο Salisu Saidu, οι απώλειες μπορεί να είναι ακόμη πιο καταστροφικές. Αγόρασε μια μεταχειρισμένη κατάψυξη για το κατάστημά του, πιστεύοντας ότι είχε συντηρηθεί. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, χάλασε. “Έχασα πολλά κατεψυγμένα τρόφιμα, πράγμα που σήμαινε απώλεια χρημάτων και πελατών”, δήλωσε στην Al Jazeera. Γύρω από τη γειτονιά του, χαλασμένα ηλεκτρονικά συχνά πετιούνται στο δρόμο, μερικές φορές εκπέμποντας καπνό ή σπίθες. “Συσσωρεύονται επίσης πολλά ηλεκτρονικά απόβλητα”, πρόσθεσε, καλώντας για αυστηρότερους ελέγχους εισαγωγών, σωστή πιστοποίηση και υποχρεωτικές εγγυήσεις για την προστασία των αγοραστών από πωλήσεις “κατεστραμμένων προϊόντων που προσφέρονται ως “καλώς μεταχειρισμένα””.
Αγορασμένα ως ευκαιρίες, πωλούνται ως βάρη Στην αγορά Sabon Gari, ο πωλητής Umar Abdullahi περιβάλλεται από εισαγόμενα ψυγεία, κλιματιστικά και πλυντήρια ρούχων στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο. Τα προϊόντα στο κατάστημά του διαφημίζονται ως “χρησιμοποιημένα στο Λονδίνο” ή “απευθείας από το Βέλγιο”, ενώ διαπραγματεύεται την πώληση ενός δίπορτου ψυγείου για 120.000 νάιρα (87 δολάρια). Το κατάστημα του Abdullahi είναι εκεί που επέστρεψε η Shammah μετά την αποτυχία του ψυγείου που αγόρασε. Ωστόσο, παραδέχεται ότι πολλά από όσα πωλεί στους πελάτες της φτάνουν ανεξέλεγκτα. “Τα αγοράζουμε ανεξέλεγκτα από προμηθευτές στην Ευρώπη, και τα πουλάμε επίσης ανεξέλεγκτα για να βγάλουμε το κέρδος μας”, δήλωσε στην Al Jazeera.
Αυτό συμβαίνει παρά το γεγονός ότι οι διεθνείς κανονισμοί της Σύμβασης της Βασιλείας, καθώς και οι νιγηριανοί περιβαλλοντικοί κανονισμοί, απαγορεύουν την αποστολή υλικών που θεωρούνται ηλεκτρονικά απόβλητα, με κυρώσεις που περιλαμβάνουν πρόστιμα και ποινές φυλάκισης. Η Nwamaka Ejiofor, εκπρόσωπος της Εθνικής Υπηρεσίας Περιβαλλοντικών Προτύπων και Κανονισμών της Νιγηρίας (NESREA), δήλωσε ότι η χώρα δεν επιτρέπει την εισαγωγή ηλεκτρονικών αποβλήτων. Ωστόσο, η είσοδος μεταχειρισμένου ηλεκτρονικού εξοπλισμού επιτρέπεται υπό ρυθμιζόμενες συνθήκες. “Η εισαγωγή μεταχειρισμένου ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού ρυθμίζεται και μπορεί να επιτρέπεται μόνο όπου ο εν λόγω εξοπλισμός πληροί τις καθορισμένες προϋποθέσεις, συμπεριλαμβανομένων των απαιτήσεων λειτουργικότητας και συμμόρφωσης”, δήλωσε στην Al Jazeera. “Η Νιγηρία εφαρμόζει έναν συνδυασμό ρυθμιστικών, διοικητικών και εκτελεστικών μέτρων για να διασφαλίσει ότι τα εισαγόμενα μεταχειρισμένα ηλεκτρονικά συμμορφώνονται με την εθνική νομοθεσία και τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας”, πρόσθεσε, αναφέροντας μέτρα όπως περιβαλλοντικούς κανονισμούς, επιθεώρηση φορτίων και επαλήθευση ότι ο εισαγόμενος εξοπλισμός είναι “λειτουργικός”.
Ωστόσο, παρά ταύτα, ορισμένοι έμποροι βρίσκουν κενά στο σύστημα, όπως η δήλωση φορτίων που σκοπεύουν να πωλήσουν ως προσωπικά αντικείμενα ή μεταχειρισμένα οικιακά είδη για να αποφύγουν τον έλεγχο. Παρόλο που η NESREA ισχυρίζεται ότι η επιβολή έχει βελτιωθεί, οι επικριτές λένε ότι η σταθερή ροή προϊόντων μέτριας ποιότητας συνεχίζεται σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτη. Ακόμη και οι έμποροι στην αγορά Sabon Gari παραδέχονται ότι οι περισσότερες συσκευές πωλούνται “ως έχουν”, χωρίς πιστοποίηση ή εγγυήσεις.
“Κενά” Πίσω από το εμπόριο μεταχειρισμένων ηλεκτρονικών υπάρχει ένα δίκτυο συλλεκτών και εξαγωγέων που προμηθεύονται απορριφθείσες συσκευές σε όλη την Ευρώπη. Ο Baban Ladan Issa, ο οποίος αποστέλλει μεταχειρισμένα ηλεκτρονικά από την Ιρλανδία στη Νιγηρία, δήλωσε ότι τα αντικείμενα συγκεντρώνονται από αγορές Σαββατοκύριακου, από ιδιωτικά σπίτια που αντικαθιστούν παλιές συσκευές και από εργολάβους που καθαρίζουν εξοπλισμό από γραφεία, ξενοδοχεία και νοσοκομεία. “Ορισμένοι προμηθευτές αναμιγνύουν λειτουργικά και κατεστραμμένα είδη μαζί”, δήλωσε στην Al Jazeera, σημειώνοντας ότι παρόλο που προσπαθεί να αποφύγει ελαττωματικά αντικείμενα, δεν το κάνουν όλοι οι αγοραστές.
Μόλις συγκεντρωθούν, αποστολές αξίας εκατομμυρίων νάιρα στέλνονται στη Lagos μέσω πλοίων και στη συνέχεια στους πωλητές στην αγορά της πολιτείας Kano, μερικές φορές συσκευασμένες σε κοντέινερ ή κρυμμένες μέσα σε οχήματα για να μειωθούν οι κίνδυνοι επιθεώρησης. Τα αρχεία αποστολής που είδε η Al Jazeera έδειξαν εμπορεύματα με την ετικέτα “προσωπικά αντικείμενα”, μια κατηγορία που μπορεί να περιορίσει τις λεπτομερείς επιθεωρήσεις στα λιμάνια.
Η Chinwe Okafor, αναλύτρια περιβαλλοντικής πολιτικής με έδρα την Abuja, δήλωσε ότι το πρόβλημα είναι συστημικό. “Οι εξαγωγικές χώρες εκμεταλλεύονται τακτικά τα κενά, επισημαίνοντας τα μη λειτουργικά ηλεκτρονικά απόβλητα ως “μεταχειρισμένα είδη” ή “για επισκευή””, δήλωσε στην Al Jazeera. “Σε ορισμένες περιπτώσεις, έρευνες εκτιμούν ότι πάνω από το 75% αυτών που φτάνουν στις αναπτυσσόμενες χώρες είναι πραγματικά σκουπίδια.” “Αυτό επιτρέπει στις πλούσιες χώρες να αποφύγουν την εξαιρετικά δαπανηρή ανακύκλωση στο εσωτερικό τους, ενώ ταυτόχρονα ωθούν επικίνδυνα υλικά σε χώρες με πιο αδύναμες διασφαλίσεις.”
Ο Ibrahim Adamu, υπεύθυνος προγράμματος της ΜΚΟ Ecobarter, πρόσθεσε ότι η ανακριβής επισήμανση, η ανεπαρκής τεχνολογία επιθεώρησης και η διαφθορά στα λιμάνια καθιστούν την επιβολή δύσκολη. “Τα υψηλότερα κέρδη συλλέγονται από τους εξαγωγείς και τους μεσίτες που εκμεταλλεύονται το χάσμα μεταξύ του κόστους διάθεσης στην Ευρώπη ή την Ασία και της ισχυρής ζήτησης για αγαθά “tokunbo” στη Νιγηρία”, δήλωσε, χρησιμοποιώντας την τοπική ονομασία για μεταχειρισμένα εισαγόμενα ηλεκτρονικά. Για να αποφευχθεί αυτό, ο Adamu δήλωσε ότι η Νιγηρία “πρέπει να ενισχύσει τους συνοριακούς ελέγχους” και να εφαρμόσει μια πολιτική όπου οι παραγωγοί και οι κατασκευαστές φέρουν την οικονομική ευθύνη. Ταυτόχρονα, “το διεθνές δίκτυο πρέπει να υιοθετήσει δεσμευτικές απαγορεύσεις που [θα καθιστούν] υπεύθυνους τους κατασκευαστές και τους εξαγωγείς”.
Λίγη εποπτεία, αυξανόμενοι κίνδυνοι Παρόλο που η Νιγηρία έχει κανονισμούς που διέπουν την εισαγωγή ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού, τα κενά στην επιβολή συνεχίζουν να εκθέτουν αγορές όπως η Kano στον γερασμένο και σχεδόν στο τέλος της ζωής του εξοπλισμό, σύμφωνα με τους ντόπιους. Ο Ibrahim Bello, εισαγωγέας μεταχειρισμένων ηλεκτρονικών με δέκα χρόνια εμπειρία, δήλωσε ότι πολλά φορτία που φτάνουν από την Ευρώπη είναι σε λιγότερο από ιδανικές συνθήκες. “Περίπου το 20% έως 30% των αντικειμένων που παραλαμβάνουμε παρουσιάζουν προβλήματα κατά την άφιξη”, δήλωσε στην Al Jazeera. “Ορισμένα είναι ήδη κατεστραμμένα, ενώ άλλα σταματούν να λειτουργούν μετά από λίγο καιρό επειδή είναι παλιά. Αυτό είναι απλώς μέρος της επιχείρησης.”
Ο λιανοπωλητής Chinedu Peter έδωσε παρόμοια εκτίμηση. “Από ό,τι έχω βιώσει, περίπου το 40% των ηλεκτρονικών έχουν κάποιο ελάττωμα κατά την παραλαβή τους”, δήλωσε, προσθέτοντας ότι οι περιβαλλοντικοί έλεγχοι και οι έλεγχοι προστασίας δεν γίνονται όπως θα έπρεπε. “Τόσα πολλά αντικείμενα εισέρχονται χωρίς ειδικούς ελέγχους.” Και οι δύο άνδρες πιστεύουν ότι σαφέστεροι κανόνες και πιστοποιημένα συστήματα δοκιμών θα βελτιώσουν την εμπιστοσύνη. Ωστόσο, μέχρι τότε, χιλιάδες παλιά, ακατάλληλα προϊόντα θα συνεχίσουν να κατακλύζουν τη Νιγηρία.
Η Shammah, επιστρέφοντας στην αγορά Sabon Gari λίγες εβδομάδες μετά την κατάρρευση του ψυγείου της, αναζητούσε ξανά ανάμεσα στις σειρές από στοιβασμένες συσκευές, ελπίζοντας ότι η επόμενη αγορά της θα διαρκέσει περισσότερο από την προηγούμενη. “Δεν εμπιστεύομαι πια πραγματικά αυτές τις μεταχειρισμένες συσκευές, αλλά πρέπει να αγοράσω κάτι γιατί το χρειαζόμαστε στο σπίτι”, δήλωσε στην Al Jazeera. “Αυτή τη φορά σκέφτομαι… μπορώ να αγοράσω ένα καινούργιο από ένα κανονικό κατάστημα, ακόμα κι αν πάρει περισσότερο χρόνο, γιατί δεν θέλω να χάσω ξανά τα χρήματά μου.”
