Σε μια κίνηση που σηματοδοτεί μια σημαντική παραχώρηση στην πορεία προς την ειρήνη, ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Volodymyr Zelenskyy, δήλωσε ότι το Κίεβο είναι διατεθειμένο να μετατρέψει τμήματα της περιοχής του Ντονμπάς, που ελέγχονται αυτή τη στιγμή από ουκρανικά στρατεύματα, σε αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη (DMZ). Αυτή η πρόταση τίθεται υπό την προϋπόθεση ότι η Ρωσία θα δεσμευτεί εξίσου να κρατήσει τα στρατεύματά της εκτός της εν λόγω περιοχής.
Η παραπάνω πρόταση του Zelenskyy αποτελεί τη μεγαλύτερη εδαφική παραχώρηση της Ουκρανίας μέχρι σήμερα, καθώς ο Ουκρανός πρόεδρος αντιμετωπίζει αυξανόμενη πίεση τόσο από τις στρατιωτικές προωθήσεις της Ρωσίας όσο και από τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, Donald Trump, να συμφωνήσει σε μια κατάπαυση του πυρός με τη Μόσχα.
Επιπλέον, ο Ουκρανός πρόεδρος αναφέρθηκε στην πιθανότητα δημιουργίας μιας δεύτερης αποστρατιωτικοποιημένης ζώνης, κοντά στον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια – τον μεγαλύτερο στην Ευρώπη – ο οποίος επί του παρόντος βρίσκεται υπό ρωσικό έλεγχο. Οι προτάσεις για DMZs, όπως ανέφερε, αποτελούν μέρος ενός ειρηνευτικού σχεδίου 20 σημείων που αποσκοπεί στον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, το οποίο, όπως δήλωσε ο Zelenskyy την Τρίτη, έχει την υποστήριξη των ΗΠΑ.
Τι περιλαμβάνει το ειρηνευτικό σχέδιο 20 σημείων;
Ο Zelenskyy παρουσίασε το σχέδιο σε μια δίωρη ενημέρωση με δημοσιογράφους, διαβάζοντας από μια επικαλυμμένη και σχολιασμένη κόπια. Το σχέδιο διαπραγματεύτηκε μεταξύ διαπραγματευτών από την Ουάσινγκτον και το Κίεβο στη Φλόριντα το Σαββατοκύριακο.
Σε ό,τι αφορά την ένταξη της Ουκρανίας στο NATO, η Ρωσία έχει δηλώσει από την αρχή του πολέμου ότι δεν θα αποδεχτεί την Ουκρανία ως μέλος. Η κυβέρνηση Trump έχει επίσης καταστήσει σαφές ότι η Ουκρανία πρέπει να εγκαταλείψει τις ελπίδες της για ένταξη στη στρατιωτική συμμαχία της Βόρειας Ατλαντικής. Η Ουκρανία, ωστόσο, συνεχίζει να αντιστέκεται στην πίεση για συνταγματικές τροποποιήσεις, δηλώνοντας ρητά ότι θα παραμείνει ουδέτερη και δεν θα επιδιώξει την ένταξη στο NATO. “Είναι επιλογή των μελών του NATO αν θέλουν ή όχι την Ουκρανία. Η επιλογή μας έχει γίνει. Απομακρυνθήκαμε από τις προτεινόμενες αλλαγές στο Σύνταγμα της Ουκρανίας που θα απαγόρευαν την ένταξη της Ουκρανίας στο NATO”, δήλωσε ο Zelenskyy την Τρίτη.
Ως προς τις εδαφικές παραχωρήσεις, ο Zelenskyy ανέφερε ότι οποιαδήποτε πρόταση απαιτεί την αποχώρηση ουκρανικών στρατευμάτων θα πρέπει να εγκριθεί μέσω εθνικού δημοψηφίσματος. Η Ουκρανία έχει επανειλημμένα τονίσει το σύνταγμά της, το οποίο απαγορεύει στην κυβέρνηση να αλλάζει τα σύνορα της χώρας αυτεπαγγέλτως. Ωστόσο, πολλοί αναλυτές πιστεύουν ότι η Ουκρανία ίσως χρειαστεί να συμβιβαστεί με μια μέση λύση – να μην αναγνωρίσει επίσημα τις ρωσοκρατούμενες περιοχές, αλλά ταυτόχρονα να αναγνωρίσει ότι δεν τις ελέγχει στην πραγματικότητα.
Σχετικά με τις εκλογές, ο Zelenskyy δήλωσε ότι η Ουκρανία θα διεξάγει προεδρικές εκλογές μόνο μετά την υπογραφή μιας ειρηνευτικής συμφωνίας. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, ασκεί πίεση για τη διεξαγωγή εκλογών στην Ουκρανία, ενώ η Ρωσία επικαλείται την απουσία εκλογών κατά τη διάρκεια του πολέμου για να αμφισβητήσει τη νομιμότητα του Zelenskyy.
Τέλος, όσον αφορά τις αποστρατιωτικοποιημένες ζώνες, ο Zelenskyy δήλωσε ότι οποιεσδήποτε περιοχές από τις οποίες θα αποχωρήσει η Ουκρανία θα γίνουν DMZs, τις οποίες χαρακτήρισε επίσης “ζώνες ελεύθερου εμπορίου”. “Αναζητούν μια αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη ή μια ελεύθερη οικονομική ζώνη, που σημαίνει μια μορφή που θα μπορούσε να ικανοποιήσει και τις δύο πλευρές”, δήλωσε την Τρίτη, αναφερόμενος στους Αμερικανούς διαπραγματευτές.
Ποιες είναι οι προτεινόμενες DMZs στην Ουκρανία;
Η Ρωσία διεκδικεί τον πλήρη έλεγχο των περιοχών του Ντόνετσκ και του Λουχάνσκ, που απαρτίζουν το Ντονμπάς, την ιστορική βιομηχανική ζώνη της Ουκρανίας. Τα ρωσικά στρατεύματα ελέγχουν αυτή τη στιγμή σχεδόν ολόκληρο το Λουχάνσκ και το 70% του Ντόνετσκ. Η τελευταία πρόταση προβλέπει την αποχώρηση των ουκρανικών στρατευμάτων από το υπόλοιπο 30% του Λουχάνσκ – εφόσον η Ρωσία δεν επιδιώξει να καταλάβει την περιοχή. Αντιθέτως, η περιοχή αυτή θα γίνει DMZ. Εν τω μεταξύ, στη Ζαπορίζια, ρωσικά στρατεύματα ελέγχουν έναν πυρηνικό σταθμό, τον οποίο η Ουκρανία προσπαθεί – χωρίς επιτυχία μέχρι στιγμής – να ανακτήσει. Η τελευταία πρόταση προτείνει τη μετατροπή της περιοχής γύρω από τον πυρηνικό σταθμό σε DMZ επίσης.
Ωστόσο, παραμένει ασαφές πώς οι προτεινόμενες DMZs – εάν και οι δύο πλευρές συμφωνήσουν σε αυτές – θα διακυβερνηθούν, ποιος θα διασφαλίσει ότι και οι δύο πλευρές θα τηρούν τους κανόνες, και πώς θα μπορούσαν να μοιραστούν οι πόροι εκεί, όπως ο πυρηνικός σταθμός. “Είναι ένα σημείο στο σχέδιο που υποτίθεται ότι θα ικανοποιήσει και τις δύο πλευρές”, δήλωσε στο Al Jazeera η Marina Miron, αναλύτρια στο King’s College του Λονδίνου. “Ωστόσο, δεν βλέπω πώς αυτό θα λειτουργήσει, διότι, στην Ουκρανία, ο Zelenskyy είπε ότι η Ρωσία θα έπρεπε να αποσύρει τις δυνάμεις της, και μιλάμε για το Ντονμπάς, και δεν βλέπω να συμβαίνει αυτό, ειδικά αν η Ρωσία κερδίζει στο πεδίο της μάχης.” Η Miron εξήγησε ότι ο καθορισμός αποστρατιωτικοποιημένων ζωνών από την Ουκρανία σε αυτό το ειρηνευτικό σχέδιο ήταν μια τακτική της Ουκρανίας για να σηματοδοτήσει ότι ήταν έτοιμη για ειρήνη, μεταθέτοντας έτσι “το διπλωματικό βάρος στη Ρωσία”.
Έχει υπάρξει ανταπόκριση από τη Ρωσία;
Η Μόσχα δεν έχει αποδεχτεί ούτε έχει απορρίψει το τελευταίο ειρηνευτικό σχέδιο μέχρι στιγμής. Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Dmitry Peskov, δήλωσε στους δημοσιογράφους την Τετάρτη ότι η Ρωσία “διαμορφώνει τη θέση της” σχετικά με το σχέδιο. Δεν έκανε σχόλια για τις λεπτομέρειες του σχεδίου.
Ποιες άλλες αποστρατιωτικοποιημένες ζώνες υπάρχουν στον κόσμο;
Αρκετές DMZs υπάρχουν σε όλο τον κόσμο. Μερικές από αυτές περιλαμβάνουν:
* **Η αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη της Κορέας (Korean Demilitarized Zone):** Η Κορεατική DMZ είναι μια ζώνη αποκλεισμού πλάτους 4 χλμ (2,5 μιλίων) που χωρίζει τη Βόρεια Κορέα από τη Νότια Κορέα. Δημιουργήθηκε το 1953, μετά την υπογραφή της ανακωχής του πολέμου της Κορέας. Ο πόλεμος της Κορέας είχε ξεσπάσει τον Ιούνιο του 1950, όταν δυνάμεις της Βόρειας Κορέας διέσχισαν τον 38ο παράλληλο για να εισβάλουν στη Νότια Κορέα σε μια προσπάθεια να επανενώσουν την χερσόνησο. Η Κορέα είχε διαιρεθεί προσωρινά στον 38ο παράλληλο από τις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτή η διαίρεση έθεσε το υποστηριζόμενο από τη Σοβιετική Ένωση Κόμμα Εργαζομένων του Kim Il-Sung υπό τον έλεγχο του Βορρά, και την κυβέρνηση του Syngman Rhee, που υποστηριζόταν από τις ΗΠΑ, στον Νότο. Η σύγκρουση διήρκεσε τρία χρόνια, με στρατεύματα του Βορρά, υποστηριζόμενα από τη Σοβιετική Ένωση και την Κίνα, να μάχονται εναντίον δυνάμεων των Ηνωμένων Εθνών υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Ο πόλεμος είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο περίπου δύο εκατομμυρίων ανθρώπων και την καταστροφή πόλεων και χωριών και στις δύο πλευρές. Ο πόλεμος έληξε με μια ανακωχή που υπογράφηκε από τις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Βόρεια Κορέα, αλλά η Νότια Κορέα αρνήθηκε να συμφωνήσει, και δεν συνήφθη ποτέ επίσημη συνθήκη ειρήνης. Περισσότερο από 70 χρόνια αργότερα, οι δύο Κορέες παραμένουν τεχνικά σε πόλεμο.
* **Ζώνη Παρατηρητών Αποστρατιωτικοποίησης των Ηνωμένων Εθνών στα Υψώματα του Γκολάν:** Τα Ηνωμένα Έθνη δημιούργησαν μια στενή λωρίδα γης ως DMZ στα Υψώματα του Γκολάν το 1974, μετά τον πόλεμο εκείνης της χρονιάς μεταξύ του Ισραήλ και της Συρίας, ακολουθώντας μια ανακωχή που υπογράφηκε από τις δύο χώρες. Τα ευρύτερα Υψώματα του Γκολάν είναι μια βραχώδης έκταση γης, η οποία, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, ανήκει στη Συρία. Το Ισραήλ τα κατέλαβε κατά τον πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967 και τα προσάρτησε το 1982, σε μια κίνηση που αναγνωρίστηκε μόνο από τις ΗΠΑ. Η Ζώνη Παρατηρητών Αποστρατιωτικοποίησης χωρίζει την κατεχόμενη από το Ισραήλ επικράτεια από το υπόλοιπο τμήμα που εξακολουθεί να βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Συρίας. Η ζώνη εξακολουθεί να παρακολουθείται από ειρηνευτικές δυνάμεις της UNDOF.
* **Αποστρατιωτικοποιημένες Ζώνες στην Χερσόνησο του Σινά:** DMZs δημιουργήθηκαν στη Χερσόνησο του Σινά ως μέρος της Ειρηνευτικής Συνθήκης Αιγύπτου-Ισραήλ του 1979. Η ειρηνευτική συνθήκη χώρισε τη Χερσόνησο του Σινά σε τέσσερις ζώνες ασφαλείας με διαφορετικούς στρατιωτικούς περιορισμούς. Αυτές οι ζώνες παρακολουθούνται από μια διεθνή ειρηνευτική δύναμη που ονομάζεται Πολυεθνική Δύναμη και Παρατηρητές (MFO).
* **Νήσοι Ώλαντ:** Οι Νήσοι Ώλαντ είναι ένα μικρό αρχιπέλαγος στη Βαλτική Θάλασσα, μεταξύ Σουηδίας και Φινλανδίας. Αποτελούν αυτόνομη, σουηδόφωνη περιοχή της Φινλανδίας. Έχουν αποστρατιωτικοποιηθεί από το 1921, σύμφωνα με απόφαση της πλέον ανύπαρκτης Κοινωνίας των Εθνών. Η Φινλανδία και η Σουηδία έθεσαν το θέμα στην Κοινωνία των Εθνών, διότι στις αρχές του 20ου αιώνα, τα νησιά ήταν μέρος της Φινλανδίας, η οποία απέκτησε ανεξαρτησία από την τσαρική Ρωσική Αυτοκρατορία το 1917. Μετά από αυτό, πολλοί κάτοικοι των Ώλαντ ήθελαν να επανενωθούν με τη Σουηδία, γεγονός που προκάλεσε εντάσεις.
* **Ανταρκτική:** Η Ανταρκτική έχει θεσπιστεί ως αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη βάσει της Συνθήκης της Ανταρκτικής του 1959. Αυτή απαγορεύει τη στρατιωτική δραστηριότητα και τις πυρηνικές δοκιμές, διασφαλίζοντας ότι η ήπειρος χρησιμοποιείται αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς και επιστημονική έρευνα. Αυτό συμβαίνει επειδή διάφορα έθνη είχαν κάνει επικαλυπτόμενες εδαφικές διεκδικήσεις στην Ανταρκτική, εγείροντας φόβους για μελλοντικές συγκρούσεις.
* **Ναός Preah Vihear:** Τα σύνορα Ταϊλάνδης-Καμπότζης, διαμορφωμένα από τη γαλλική αποικιακή εποχή, περιέχουν ασαφείς οριοθετήσεις και αλληλοεπικαλυπτόμενες διεκδικήσεις. Αυτές οι διαμάχες έχουν γίνει πιο έντονες καθώς και οι δύο χώρες ενίσχυσαν τους θεσμούς τους και η στρατηγική αξία ορισμένων περιοχών αυξήθηκε. Μία από τις αμφισβητούμενες ζώνες είναι ο πολιτισμικά σημαντικός ναός Preah Vihear από την Αυτοκρατορία των Χμερ, ο οποίος έχει συμβολική σημασία και για τα δύο έθνη. Το 1962, το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (ICJ) έκρινε ότι ο ναός ανήκε στην Καμπότζη. Διαμάχες ξέσπασαν από το 2008 έως το 2011, με ανταλλαγές πυροβολισμών, μαζικές εκτοπίσεις και αμφισβητούμενες νομικές ερμηνείες της απόφασης του ICJ. Το 2011, το ICJ διέταξε μια προσωρινή αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη γύρω από τον ναό.
Λειτούργησαν οι DMZs στο παρελθόν;
Οι DMZs είχαν σημαντική επιτυχία σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στην περίπτωση της Κορέας. Η ζώνη μεταξύ Βόρειας και Νότιας Κορέας έχει αποτρέψει τις δύο χώρες από μεγάλης κλίμακας στρατιωτική σύγκρουση. Από την άλλη πλευρά, ξέσπασαν βίαια επεισόδια γύρω από τον ναό Preah Vihear μεταξύ Ταϊλάνδης και Καμπότζης στις 7 Δεκεμβρίου του τρέχοντος έτους, με αποτέλεσμα τον θάνατο 40 ανθρώπων και τον εκτοπισμό περίπου ενός εκατομμυρίου, σύμφωνα με επίσημους υπολογισμούς. Οι δύο χώρες ανέφεραν νέα συγκρούσεις την Τετάρτη. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στα Υψώματα του Γκολάν ή στη Χερσόνησο του Σινά, οι αποστρατιωτικοποιημένες ζώνες έχουν αποτρέψει άμεσες, μεγάλης κλίμακας συγκρούσεις. Ωστόσο, το Ισραήλ έχει παραβιάσει επανειλημμένα τη ζώνη αποκλεισμού των Υψωμάτων του Γκολάν, ιδιαίτερα τον τελευταίο χρόνο, εκμεταλλευόμενο το χάος που ακολούθησε την ανατροπή του πρώην προέδρου Bashar al-Assad τον Δεκέμβριο του 2024 για να καταλάβει εδάφη και να εκδιώξει συριακές οικογένειες. Τα Ηνωμένα Έθνη έχουν επικρίνει τις παραβιάσεις της DMZ από το Ισραήλ.
