Στη διεθνή πολιτική, παρατηρείται συχνά ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: η παγίδα του “κακού ηγέτη”. Σε αυτήν, η απομάκρυνση ή η “εξάλειψη” ενός ηγέτη που έχει ποινικοποιηθεί, παρουσιάζεται ως θρίαμβος της ελευθερίας, ενώ οι πραγματικές πολιτικές συνθήκες που οδήγησαν στην ανάδειξή του παραμένουν ανεπηρέαστες.
Η παγίδα αυτή λειτουργεί ως εξής: Ένας ηγέτης σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου αποκτά φήμη αυταρχικού, διεφθαρμένου ή καταπιεστικού. Οι πράξεις του γίνονται γνωστές: οι δημοκρατικοί θεσμοί αποδυναμώνονται, οι επικριτές φιμώνονται, οι διαδηλώσεις καταστέλλονται και ο ανεξάρτητος τύπος λογοκρίνεται. Όταν αυτός ο ηγέτης αμφισβητείται, απομακρύνεται, συλλαμβάνεται ή σκοτώνεται, η στιγμή αυτή πλαισιώνεται ως νίκη της ελευθερίας.
Η ηθική σαφήνεια αυτής της αφήγησης είναι δελεαστική. Ένας “κακός ηγέτης” έπεσε. Η δικαιοσύνη, φαίνεται, αποδόθηκε. Ωστόσο, αυτή η σαφήνεια συχνά μας τυφλώνει σε πολύ πιο σύνθετα ερωτήματα σχετικά με το διεθνές δίκαιο, τις γεωπολιτικές συνέπειες και τα μακροπρόθεσμα μέλλοντα των εμπλεκόμενων κοινωνιών.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο πρόσφατος θάνατος του δεύτερου ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, κατά τη διάρκεια των συνεχιζόμενων αμερικανο-ισραηλινών επιθέσεων στη χώρα. Ελάχιστοι θα αμφισβητούσαν την καταπιεστική φύση της 36ετούς ηγεσίας του. Η βαρβαρότητα του ιρανικού κράτους είναι εμφανής εδώ και δεκαετίες. Από τα τέλη Δεκεμβρίου, οι αρχές έχουν καταστείλει βίαια πανεθνικές διαμαρτυρίες που απαιτούν “θεμελιώδη και διαρθρωτική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένης μιας πλήρους μετάβασης σε ένα δημοκρατικό σύστημα που σέβεται τα δικαιώματα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια”.
Το Human Rights Watch ανέφερε ότι οι ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποίησαν δακρυγόνα, γκλομπ και μεταλλικά σφαιρίδια από κυνηγετικά όπλα κατά ανυπεράσπιστων διαδηλωτών, καθώς και θανατηφόρα βία, συμπεριλαμβανομένων όπλων στρατιωτικού τύπου. Οι δυνάμεις ασφαλείας ακόμη και εισέβαλαν σε νοσοκομεία για να συλλάβουν τραυματισμένους διαδηλωτές και να κατάσχουν τις σορούς των νεκρών.
Ο κόσμος είδε αυτή την καταπίεση εμφατικά το 2022, όταν η 22χρονη Μαχσά Αμινί συνελήφθη από την αστυνομία ηθικής του Ιράν για φερόμενη παραβίαση των υποχρεωτικών νόμων για το πέπλο. Μεταφέρθηκε στην αστυνομία, ξυλοκοπήθηκε και αργότερα πέθανε. Ο θάνατός της πυροδότησε τις διαδηλώσεις Jin, Jîyan, Azadî, “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία”, οι οποίες αντιμετωπίστηκαν και πάλι με θανατηφόρα βία και χρήση της θανατικής ποινής ως εργαλείο πολιτικής καταπίεσης.
Τίποτα από αυτά δεν είναι υπό αμφισβήτηση. Το ιστορικό του Χαμενεΐ ταιριάζει στο οικείο πορτρέτο του “κακού ηγέτη”. Ωστόσο, το πρόβλημα έγκειται στο τι συμβαίνει στη συνέχεια.
Στη δυτική πολιτική συζήτηση, οι “κακοί ηγέτες”, ιδιαίτερα αυτοί του Παγκόσμιου Νότου, εξυπηρετούν έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό. Όταν είναι πολιτικά βολικό, μπορούν να προβληθούν ως σύμβολα όλων όσων είναι λάθος στον κόσμο έξω από τη Δύση. Η καταπίεση τους γίνεται ένα βολικό αντιπαραθετικό σημείο σε αφηγήσεις για το ποιοι “είμαστε”: πρωταθλητές της δημοκρατίας, της ελευθερίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ακόμη και όταν οι “κακοί ηγέτες” προέρχονται από τη Δύση, συχνά αντιμετωπίζονται ως ανατροπές. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν, με τη σταθερή διάβρωση των δημοκρατικών θεσμών και της ελευθερίας του τύπου, περιγράφεται συχνά ως ασυμβίβαστος με τις “ευρωπαϊκές αξίες”, σαν η ίδια η ευρωπαϊκή πολιτική ιστορία να μην έχει παράγει επανειλημμένα παρόμοιες ανιλεύτερες στροφές. Ή ο Ντόναλντ Τραμπ, του οποίου η ξενοφοβική ρητορική και οι επιθέσεις στα δημοκρατικά πρότυπα πλαισιώνονται τακτικά ως μια παρέκκλιση στην αμερικανική πολιτική, παρά ως μέρος μιας μακρύτερης παράδοσης αποκλειστικής πολιτικής στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Με άλλα λόγια, η αφήγηση του “κακού ηγέτη” δεν αφορά μόνο την καταδίκη του αυταρχισμού αλλού. Αφορά επίσης τη διατήρηση μιας άνετης εικόνας του εαυτού μας. Όταν η στιγμή είναι πολιτικά επίκαιρη, αυτή η ίδια αφήγηση καθιστά τον “κακό ηγέτη” έναν εύκολο και δικαιολογημένο στόχο.
Τον Μάρτιο του 2003, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζορτζ Ο. Μπους, εξαπέλυσε την εισβολή στο Ιράκ με δηλωμένο σκοπό την απομάκρυνση του Σαντάμ Χουσεΐν από την εξουσία. Η κυβέρνηση Μπους πέρασε μήνες χτίζοντας κοινή γνώμη, ισχυριζόμενη ότι το Ιράκ διέθετε όπλα μαζικής καταστροφής και είχε σχέσεις με τρομοκρατικές ομάδες υπεύθυνες για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Κανένας από τους δύο ισχυρισμούς δεν αποδείχθηκε ποτέ.
Ωστόσο, όταν αυτά τα επιχειρήματα κατέρρευσαν, παρέμεινε διαθέσιμη μια άλλη δικαιολογία: ο Σαντάμ Χουσεΐν ήταν αναμφίβολα βίαιος. Εικόνες της πτώσης του αγάλματός του στην Πλατεία Φιρντούς της Βαγδάτης και η προσεκτικά σκηνοθετημένη ομιλία του Μπους “Mission Accomplished” επί του αεροπλανοφόρου USS Abraham Lincoln ενίσχυσαν την ιδέα ότι είχε επιτευχθεί μια μεγάλη ηθική νίκη.
Αλλά η νίκη δεν ήταν αυτό που φαινόταν. Αυτό που ακολούθησε δεν ήταν δημοκρατία με τον τρόπο που είχε υποσχεθεί, αλλά χρόνια αστάθειας, σύγκρουσης και βίας. Η εισβολή δημιούργησε συνθήκες που συνέβαλαν στην άνοδο του ISIS (ISIL) και σε περισσότερους από 200.000 θανάτους αμάχων. Ο “κακός ηγέτης” είχε πέσει. Οι γεωπολιτικές συνέπειες μόλις άρχιζαν.
Παρόμοια λογική έχει αναδυθεί πιο πρόσφατα. Νωρίτερα φέτος, μετά την έναρξη στρατιωτικών επιθέσεων στη Βενεζουέλα από την κυβέρνηση Τραμπ και την απαγωγή του Προέδρου Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του, Σίλια Φλόρες, από το Καράκας, μεταφέροντάς τους στη Νέα Υόρκη για να αντιμετωπίσουν κατηγορίες περί ναρκοτρομοκρατίας σε ομοσπονδιακό δικαστήριο του Μανχάταν, πολλοί παρατηρητές αμφισβήτησαν τη νομιμότητα της κίνησης και το προηγούμενο που θα μπορούσε να θέσει.
Ωστόσο, πολλοί έσπευσαν επίσης να επιστρέψουν στο ιστορικό του Μαδούρο ως “κακού ηγέτη”. Ένας σχολιαστής τον περιέγραψε ως μια φιγούρα που “συνδύαζε αλαζονική ανικανότητα με ανελέητη καταπίεση”. Η Βρετανίδα πολιτικός Πρίτι Πατέλ δήλωσε ότι “δεν κλαίμε καθόλου”. Ίσως όχι. Αλλά η απουσία συμπάθειας δεν επιλύει τα νομικά ή γεωπολιτικά ερωτήματα που εγείρονται από μια τέτοια ενέργεια.
Μετά την επίθεση που σκότωσε τον Χαμενεΐ και πολλά μέλη της οικογένειάς του, εμφανίστηκε παρόμοια αντίδραση. Για άλλη μια φορά, η εστίαση επέστρεψε γρήγορα στον κατάλογο των παραβιάσεων που διαπράχθηκαν υπό την ηγεσία του.
Το επιχείρημά μου δεν είναι να αμφισβητήσω αυτό το ιστορικό. Αντιθέτως, το πρόβλημα έγκειται στην ευφορία που συχνά περιβάλλει την “πτώση” του “κακού ηγέτη”, και στον τρόπο που αυτή η ευφορία μπορεί να μας τυφλώσει σε ένα ευρύτερο πλαίσιο κανόνων, ηθικής, νόμων και γεωπολιτικών συνεπειών.
Είναι εύκολο να δηλώσουμε ότι ο “κακός ηγέτης” είναι πράγματι “κακός”. Είναι πολύ πιο δύσκολο να αναρωτηθούμε τι ακολουθεί. Τι σημαίνει για τη δημοκρατική μετάβαση της Βενεζουέλας εάν οι γραφειοκρατίες και οι δομές ασφαλείας του καθεστώτος παραμένουν άθικτες, ενώ εξωτερικές δυνάμεις φαίνεται να ενδιαφέρονται κυρίως για την εξασφάλιση πετρελαϊκών συμφερόντων και οικονομικής επιρροής;
Τι σημαίνει για το δημοκρατικό μέλλον του Ιράν εάν μια στρατιωτική εκστρατεία ξεκινήσει με αεροπορικές επιθέσεις που φέρονται να πλήττουν αστικές υποδομές; Μπορεί μια δημοκρατική μετάβαση να προκύψει πραγματικά από μια εκστρατεία που σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε κυρίως από ξένες στρατιωτικές δυνάμεις; Σε ποιο βαθμό μπορούμε πραγματικά να πιστέψουμε ότι τέτοιες εκστρατείες αφορούν την ελευθερία και τη δημοκρατία;
Και όταν οι δυτικοί ηγέτες ξαφνικά ανακαλύπτουν ανησυχία για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο εξωτερικό, πόσο σοβαρά πρέπει να λάβουμε αυτούς τους ισχυρισμούς; Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ενθαρρύνει την Αυστραλία να χορηγήσει άσυλο σε μέλη της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου γυναικών του Ιράν, που χαρακτηρίστηκαν “προδότες” από την ιρανική κρατική τηλεόραση επειδή αρνήθηκαν να τραγουδήσουν τον εθνικό ύμνο, παρουσιάζεται ως υπερασπιστής των αντιφρονούντων. Ωστόσο, η ίδια διοίκηση έχει επιβλέψει επιδρομές μετανάστευσης, απαγορεύσεις βίζας και σκληρές πολιτικές ασύλου στο εσωτερικό.
Αυτές οι αντιφάσεις δεν είναι τυχαίες. Είναι κεντρικές στον τρόπο λειτουργίας της παγίδας του “κακού ηγέτη”. Εστιάζοντας την προσοχή στην κακία μεμονωμένων ηγετών, τα ευρύτερα συστήματα που τους περιβάλλουν και τα συμφέροντα που διαμορφώνουν τις διεθνείς αντιδράσεις, συχνά ξεθωριάζουν.
Η απομάκρυνση ενός μεμονωμένου ηγέτη δεν διαλύει έναν μηχανισμό ασφαλείας, δεν ξαναχτίζει θεσμούς ούτε παράγει δημοκρατική κουλτούρα εν μία νυκτί. Σε πολλές περιπτώσεις, απλώς δημιουργεί ένα κενό εξουσίας, νέα αστάθεια και έναν νέο κύκλο γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Έχουμε δει αυτό το μοτίβο επανειλημμένα στη Μέση Ανατολή και πέρα από αυτήν.
Η αναγνώριση της παγίδας δεν σημαίνει υπεράσπιση αυταρχικών ηγετών ή αγνόηση του πόνου που προκαλούν. Σημαίνει άρνηση της καθησυχαστικής απλότητας της αφήγησης. Εάν η διεθνής τάξη ισχυρίζεται πραγματικά ότι διέπεται από αξίες, δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα και κράτος δικαίου, τότε αυτές οι αρχές δεν μπορούν να επικαλούνται επιλεκτικά μόνο όταν αντιμετωπίζουμε γεωπολιτικούς αντιπάλους. Διαφορετικά, η παγίδα του “κακού ηγέτη” θα συνεχίσει να επαναλαμβάνεται: ένας οικείος κύκλος οργής, επέμβασης και εορτασμού, ακολουθούμενος αργά ή γρήγορα από την αστάθεια και τις γεωπολιτικές επιπτώσεις που αφήνονται πίσω.
