Σε μια εντυπωσιακή παραδοχή, ο Υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Scott Bessent, αποκάλυψε ότι η Ουάσινγκτον προκάλεσε σκόπιμα έλλειψη δολαρίων στο Ιράν, με στόχο να ωθήσει το ιρανικό ριάλ σε ελεύθερη πτώση και να πυροδοτήσει τις διαδηλώσεις που συγκλόνισαν τη χώρα. Η στρατηγική αυτή, όπως δήλωσε ο κ. Bessent, οδήγησε σε μια «μεγάλη κορύφωση τον Δεκέμβριο», όταν ένα από τα μεγαλύτερα ιρανικά τραπεζικά ιδρύματα κατέρρευσε, το ιρανικό νόμισμα βρέθηκε σε δεινή θέση, ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε και οι πολίτες βγήκαν στους δρόμους.
Οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν τον Δεκέμβριο του 2025, αποτέλεσαν τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές αναταραχές στο Ιράν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, ως απόρροια της οξείας οικονομικής κρίσης. Το σφυροκόπημα των τιμών ξεκίνησε με καταστηματάρχες στην Τεχεράνη που έκλεισαν τα καταστήματά τους και διαδήλωσαν, αφότου το ριάλ έφτασε σε ιστορικό χαμηλό έναντι του δολαρίου. Οι αναταραχές επεκτάθηκαν και σε άλλες περιοχές της χώρας, οδηγώντας σε σφοδρή καταστολή από την κυβέρνηση, με εκτιμώμενο αριθμό νεκρών άνω των 6.800, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον 150 παιδιών.
Τι σημαίνει “έλλειψη δολαρίων”; Η “έλλειψη δολαρίων” αναφέρεται σε μια κατάσταση όπου μια χώρα δεν διαθέτει επαρκή αμερικανικά δολάρια για να καλύψει τις ανάγκες της από το εξωτερικό εμπόριο. Το δολάριο αποτελεί το κύριο νόμισμα του παγκόσμιου εμπορίου, ειδικά για την αγορά πετρελαίου, μηχανημάτων και την εξυπηρέτηση δανείων. Η έλλειψη δολαρίων μπορεί να προκληθεί από τη μείωση των εξαγωγών και τις κυρώσεις που περιορίζουν την πρόσβαση στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ως αποτέλεσμα, το τοπικό νόμισμα αποδυναμώνεται, οι τιμές των εισαγόμενων αγαθών αυξάνονται και ο πληθωρισμός επιδεινώνεται.
Στην περίπτωση του Ιράν, η έλλειψη δολαρίων επιτεύχθηκε, σύμφωνα με τον οικονομολόγο Mohammad Reza Farzanegan, με τον ταυτόχρονο αποκλεισμό των δύο κύριων καναλιών εισροής συναλλάγματος: των εξαγωγών πετρελαίου και της διεθνούς τραπεζικής πρόσβασης. Οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στις ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου, απειλώντας με τιμωρητικά μέτρα όποιον εμπορεύεται δολάρια με το Ιράν. Η εξάρτηση του Ιράν από τις πετρελαϊκές εξαγωγές καθιστά τις κυρώσεις αυτές εξαιρετικά επιβαρυντικές, δεσμεύοντας τα διαθέσιμα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας στο εξωτερικό και εμποδίζοντας τη ροή νέων δολαρίων στην εγχώρια αγορά.
Η στρατηγική “μέγιστης πίεσης” του Trump Ο Υπουργός Οικονομικών Bessent, κατά την απάντησή του σε ερώτηση στο Κογκρέσο, περιέγραψε την αμερικανική στρατηγική, αναφέροντας ότι «αυτό που κάναμε στο Υπουργείο Οικονομικών είναι να δημιουργήσουμε μια έλλειψη δολαρίων στη χώρα». Επισήμανε δε ότι η στρατηγική αυτή, σε συνδυασμό με την κατάρρευση μιας μεγάλης τράπεζας, οδήγησε στην ελεύθερη πτώση του ιρανικού νομίσματος, την έκρηξη του πληθωρισμού και τις διαδηλώσεις. Ανέφερε, επίσης, ότι ιρανικές ηγετικές φυσιογνωμίες αποσύρουν χρήματα από τη χώρα, κάτι που ερμηνεύει ως θετικό σημάδι.
Σε προηγούμενη δήλωσή του στο World Economic Forum στο Νταβός, ο κ. Bessent είχε αναφερθεί στον ρόλο των αμερικανικών κυρώσεων στην προώθηση των πρόσφατων διαδηλώσεων, επικαλούμενος την εντολή του Προέδρου Trump για “μέγιστη πίεση” στο Ιράν. Εξήγησε ότι η κατάρρευση της ιρανικής οικονομίας τον Δεκέμβριο, η αδυναμία εισαγωγών και η δυσαρέσκεια του λαού ήταν άμεσες συνέπειες. Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται με την ομιλία του τον Μάρτιο του προηγούμενου έτους, όπου περιέγραψε πώς η κυβέρνηση θα αξιοποιούσε την εκστρατεία “μέγιστης πίεσης” του Trump για να γονατίσει την ιρανική οικονομία, στοχεύοντας την αλυσίδα εφοδιασμού πετρελαίου και κλείνοντας την πρόσβαση στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Οικονομικές επιπτώσεις στο Ιράν Τον Ιανουάριο του 2026, το ιρανικό ριάλ διαπραγματευόταν στο 1,5 εκατομμύριο προς ένα δολάριο, σημειώνοντας δραματική πτώση από τα περίπου 700.000 τον Ιανουάριο του 2025. Η κατάρρευση του νομίσματος προκάλεσε απότομη αύξηση του πληθωρισμού, με τις τιμές των τροφίμων να είναι κατά μέσο όρο 72% υψηλότερες από πέρυσι.
Η πολιτική “μέγιστης πίεσης” του Trump, που έχει διπλασιαστεί μετά την επανεκλογή του, στοχεύει στην αποδυνάμωση της ιρανικής οικονομίας και την αναγκαστική επαναδιαπραγμάτευση πυρηνικών και περιφερειακών πολιτικών. Οι ΗΠΑ απειλούν με επιβολή δασμών 25% σε χώρες που συναλλάσσονται με το Ιράν. Η άρνηση της χώρας να πληρώσει για ενδιάμεσα αγαθά και μηχανήματα απαραίτητα για την εγχώρια παραγωγή, λόγω της αδυναμίας της να πληρώσει σε δολάρια, έχει επιπτώσεις στην εγχώρια παραγωγή.
Η στρατηγική των ΗΠΑ, όπως επεσήμανε ο κ. Farzanegan, «είναι ιδιαίτερα καταστροφική, διότι αξιοποιεί τη διαχείριση εμπορικού κινδύνου εις βάρος των ανθρωπιστικών αναγκών». Η έλλειψη δολαρίων καθιστά την ιρανική αγορά, ακόμα και για είδη όπως τα φάρμακα, εμπορικά επισφαλή για οποιαδήποτε εταιρεία. Έρευνα έδειξε ότι η μεσαία τάξη στο Ιράν θα είχε επεκταθεί κατά 17% ετησίως μεταξύ 2012 και 2019, αν δεν υπήρχαν οι αμερικανικές ενέργειες. Το 2019, η απώλεια του μεριδίου της μεσαίας τάξης εκτιμήθηκε στο 28%. «Οι άνθρωποι έχασαν την αγοραστική τους δύναμη, και οι αποταμιεύσεις τους εξανεμίστηκαν», δήλωσε ο οικονομολόγος, προκαλώντας «μακροχρόνια καταστροφή του ανθρώπινου κεφαλαίου της χώρας».
Εκτός από τις αμερικανικές κυρώσεις, το Ιράν αντιμετωπίζει εγγενείς αδυναμίες, όπως μακροχρόνια κακοδιαχείριση, υψηλή διαφθορά και υπερβολική εξάρτηση από τα έσοδα πετρελαίου, καθιστώντας την οικονομία του εύθραυστη. Ενώ οι κυρώσεις προκάλεσαν εξωτερικό σοκ, η έλλειψη εσωτερικών διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων άφησε την κυβέρνηση χωρίς «δημοσιονομικό χώρο για να απορροφήσει το πλήγμα».
Ο στόχος των ΗΠΑ και η πιθανότητα επιτυχίας Η παραδοχή του κ. Bessent για την εσκεμμένη δημιουργία “έλλειψης δολαρίων” σηματοδοτεί μια στροφή των ΗΠΑ προς μια αφήγηση “ολοκληρωτικού οικονομικού πολέμου”. «Αυτό είναι οικονομική διπλωματία, χωρίς πυροβολισμούς», δήλωσε ο κ. Bessent.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο κ. Farzanegan, η ομολογία αυτή μπορεί να περιπλέξει τη διπλωματική θέση των ΗΠΑ, επιβεβαιώνοντας ότι τα ανθρωπιστικά κανάλια για τρόφιμα και φάρμακα καθίστανται άχρηστα όταν το σύνολο του τραπεζικού συστήματος στοχεύεται για κατάρρευση. Ο Bruce Fein, πρώην αναπληρωτής υπουργός Δικαιοσύνης των ΗΠΑ, αναφέρει ότι τέτοιου είδους οικονομική εξαναγκασμός είναι κοινή πρακτική, παραπέμποντας στις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, της Κούβας, της Βόρειας Κορέας, της Κίνας και της Μιανμάρ.
Η περίπτωση του Ιράν, ωστόσο, χαρακτηρίζεται ως «ένα μοναδικό πείραμα λόγω της διάρκειας και της έντασης της πίεσης». Σε αντίθεση με τη Ρωσία, που διαθέτει πιο διαφοροποιημένη βάση εξαγωγών και μεγαλύτερα αποθέματα, το Ιράν υφίσταται διάφορες μορφές κυρώσεων για δεκαετίες. Ο κ. Farzanegan τονίζει ότι το Ιράν διαθέτει εξελιγμένους εσωτερικούς μηχανισμούς για την παράκαμψη των κυρώσεων, καθιστώντας την “έλλειψη δολαρίων” ένα παιχνίδι γάτας-ποντικιού, παρά ένα εφάπαξ σοκ.
Με αμερικανικό στόλο να βρίσκεται στην Αραβική Θάλασσα, οι ΗΠΑ και το Ιράν βρίσκονται σε συζητήσεις για την αποκλιμάκωση των εντάσεων. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν τρία βασικά πράγματα από το Ιράν: να σταματήσει τον εμπλουτισμό ουρανίου, να εγκαταλείψει τους βαλλιστικούς πυ πυραύλους του και να σταματήσει την οπλισμό μη κρατικών φορέων στην περιοχή.
Τελικά, οι παρατηρητές λένε ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν. Ωστόσο, ο κ. Fein πιστεύει ότι οι οικονομικές κυρώσεις από μόνες τους «σπάνια, αν ποτέ, ανατρέπουν καθεστώτα». Η αλλαγή καθεστώτος, σύμφωνα με τον ίδιο, έρχεται εξωτερικά μόνο με χρήση στρατιωτικής δύναμης. «Η έλλειψη δολαρίων στο Ιράν δεν θα εκθρονίσει τους μουλάδες ή τη Φρουρά της Επανάστασης», δήλωσε, προσθέτοντας ότι η φτώχεια των Ιρανών θα μειωθεί, παρά θα προάγει την πιθανότητα επιτυχημένης επανάστασης, καθώς η καθημερινή επιβίωση θα είναι η προτεραιότητα.
