Η Ζιμπάμπουε απέσυρε την υπογραφή της από μια προτεινόμενη συμφωνία υγείας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ύψους 367 εκατομμυρίων δολαρίων, λόγω αντιρρήσεων σε διατάξεις που απαιτούσαν ευρεία αμερικανική πρόσβαση σε ευαίσθητα δεδομένα υγείας. Το πενταετές πρόγραμμα παρουσιάστηκε ως στήριξη για δράσεις κατά του HIV/AIDS, της φυματίωσης, της ελονοσίας και για την ετοιμότητα έναντι επιδημιών. Ωστόσο, οι όροι απαιτούσαν εκτεταμένη κοινοποίηση εθνικών πληροφοριών υγείας, συμπεριλαμβανομένων δεδομένων επιδημιολογικής επιτήρησης και δειγμάτων παθογόνων, χωρίς όμως να προσφέρουν δεσμευτικές εγγυήσεις ότι η Ζιμπάμπουε θα λάβει ισότιμη πρόσβαση στις ιατρικές τεχνολογίες που θα προέκυπταν. Το Χαράρε χαρακτήρισε την πρόταση ως «άνισο αντάλλαγμα», προειδοποιώντας ότι η χώρα κινδυνεύει να παρέχει τις «πρώτες ύλες για επιστημονική ανακάλυψη», ενώ τα οφέλη θα μπορούσαν να παραμείνουν συγκεντρωμένα στις Ηνωμένες Πολιτείες και στις παγκόσμιες φαρμακευτικές εταιρείες.
Την ίδια στιγμή, στην Λουσάκα, αξιωματούχοι και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν εκφράσει ανησυχίες για μια προτεινόμενη συνεργασία υγείας ΗΠΑ-Ζάμπιας, αξίας άνω του 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων για πέντε χρόνια. Το προσχέδιο θα απαιτούσε από τη Ζάμπια να συνεισφέρει περίπου 340 εκατομμύρια δολάρια σε εγχώρια συν-χρηματοδότηση, παρέχοντας ταυτόχρονα στις Ηνωμένες Πολιτείες εκτεταμένη πρόσβαση σε εθνικά δεδομένα υγείας και συμφωνίες κοινοποίησης παθογόνων. Μια αμφιλεγόμενη διάταξη θα επέτρεπε τη λήξη της συμφωνίας εάν η Ζάμπια αποτύγχανε να καταλήξει σε ξεχωριστή διμερή συμφωνία με την Ουάσιγκτον για ορυκτά όπως ο χαλκός και το κοβάλτιο.
Η Κένυα αποτελεί ένα τρίτο προειδοποιητικό σημάδι. Το Ανώτατο Δικαστήριό της ανέστειλε μια παρόμοια συμφωνία 2,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων τον περασμένο Δεκέμβριο, μετά από νομική προσφυγή που υποστήριζε ότι θα μπορούσε να εκθέσει ευαίσθητα δεδομένα υγείας χωρίς επαρκείς διασφαλίσεις βάσει του Κενυατικού Νόμου περί Προστασίας Δεδομένων.
Οι διαφωνίες αυτές στο Χαράρε, τη Λουσάκα και το Ναϊρόμπι υποδεικνύουν ένα ευρύτερο μοτίβο. Εξελίσσονται στο πλαίσιο ενός ταχέως επεκτεινόμενου δικτύου διμερών συμφωνιών παγκόσμιας υγείας που η Ουάσιγκτον διαπραγματεύεται σε όλη την Αφρική υπό την «America First Global Health Strategy». Σύμφωνα με παρακολούθηση από το Kaiser Family Foundation, μια ανεξάρτητη ερευνητική οργάνωση πολιτικής υγείας με έδρα τις ΗΠΑ, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υπογράψει πάνω από 20 μνημόνια κατανόησης με αφρικανικές κυβερνήσεις, με χρονοδιαγράμματα υλοποίησης που εκτείνονται από το 2026 έως το 2030 και συνολικές δεσμεύσεις που πλησιάζουν τα 20 δισεκατομμύρια δολάρια.
Ένα σημαντικό μέρος αυτής της χρηματοδότησης αναμένεται να προέλθει από τις ίδιες τις αφρικανικές κυβερνήσεις, επιτρέποντας στην Ουάσιγκτον να προωθεί το μοντέλο ως συνεργασία, ενώ παράλληλα βαθαίνει την ασυμμετρία, την δημοσιονομική πίεση και την εξάρτηση. Τουλάχιστον 17 αφρικανικές χώρες έχουν ήδη συνάψει παρόμοιες συμφωνίες, πολλές με εύθραυστους προϋπολογισμούς υγείας και μικρή διαπραγματευτική δύναμη. Αυτές οι συμφωνίες χρηματοδοτούν προγράμματα κατά του HIV/AIDS, της φυματίωσης, του Έμπολα και της ελονοσίας, ενώ ενισχύουν τα συστήματα παρακολούθησης ασθενειών, την εργαστηριακή ικανότητα και την ετοιμότητα έναντι επιδημιών.
Ωστόσο, μετατοπίζουν την ισχύ διαπραγμάτευσης απότομα προς την Ουάσιγκτον. Στη Νιγηρία, για παράδειγμα, η χρηματοδότηση εξαρτάται από τη δέσμευση της Αμπούτζα «να δώσει προτεραιότητα στην προστασία των χριστιανικών πληθυσμών από τη βία». Από τη Ζιμπάμπουε στη Ζάμπια και τη Νιγηρία, η κεντρική διαμάχη έγκειται στο τι αναμένουν οι Ηνωμένες Πολιτείες ως αντάλλαγμα: δεδομένα υγείας και δείγματα παθογόνων. Στην εποχή της βιοτεχνολογίας και της ετοιμότητας για πανδημίες, αυτές οι πληροφορίες τροφοδοτούν την παγκόσμια βιο-οικονομία, τροφοδοτώντας πλατφόρμες εμβολίων, φαρμακευτικές πατέντες και την ανακάλυψη φαρμάκων μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Τα βιολογικά δεδομένα έχουν γίνει τόσο στρατηγικά πολύτιμα όσο το πετρέλαιο, τα ορυκτά ή οι σπάνιες γαίες.
Τα αφρικανικά συστήματα δημόσιας υγείας θα μπορούσαν να γίνουν ανάντη προμηθευτές βιολογικών πληροφοριών, ενώ τα κατάντη οφέλη — πνευματική ιδιοκτησία, φαρμακευτική παραγωγή και εμπορικά κέρδη — θα παραμείνουν συγκεντρωμένα σε πλουσιότερες χώρες. Αυτές οι ανησυχίες απηχούν μια μακρύτερη ιστορία, στην οποία η ιατρική στην Αφρική έχει συνδεθεί στενά με την αυτοκρατορική εξουσία, την φυλετική ιεραρχία και την ξένη κυριαρχία για περισσότερο από έναν αιώνα. Κατά την αποικιακή περίοδο, οι ευρωπαϊκές διοικήσεις συχνά ανέπτυσσαν ιατρικές εκστρατείες που συνδύαζαν τον έλεγχο των ασθενειών με την παρακολούθηση και τη διακυβέρνηση μέσω εξαναγκασμού επί των αφρικανικών πληθυσμών.
Μια από τις πιο βίαιες αποικιακές ιατρικές εκστρατείες συνέβη κατά τη διάρκεια προγραμμάτων ελέγχου της αφρικανικής τριπανοσωμίασης (υπνηλίας) στη Γαλλική Ισημερινή Αφρική μεταξύ 1921 και 1956. Εκείνη την εποχή, οι αποικιακές αρχές συγκέντρωναν ολόκληρα χωριά για υποχρεωτικές ιατρικές εξετάσεις και θεραπεία. Σε πολλές περιπτώσεις, οι άνθρωποι υποβάλλονταν σε εξαναγκαστικές εξετάσεις και εμβολιάζονταν με πειραματικά φάρμακα που αποσκοπούσαν στην καταπολέμηση της εξάπλωσης της ασθένειας. Ορισμένα φάρμακα, συμπεριλαμβανομένου του ατοξίλ, βρέθηκαν αργότερα να προκαλούν σοβαρές παρενέργειες, όπως τύφλωση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, θάνατο.
Η δυσπιστία διαμορφώνεται επίσης από σύγχρονες αντιπαραθέσεις ιατρικής ηθικής που αφορούν δυτικές φαρμακευτικές εταιρείες. Το 1996, κατά τη διάρκεια μιας επιδημίας μηνιγγίτιδας στο Κάνο της βόρειας Νιγηρίας, η Pfizer Inc. δοκίμασε ένα πειραματικό αντιβιοτικό που ονομάζεται Trovan σε 100 παιδιά σε ένα υπαίθριο νοσοκομείο. Νιγηριανοί ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι είχε διεξαχθεί χωρίς την κατάλληλη ρυθμιστική έγκριση και μια κυβερνητική έρευνα το περιέγραψε ως «παράνομη δοκιμή ενός μη εγγεγραμμένου φαρμάκου». Η Pfizer αντιμετώπισε αγωγές από την νιγηριανή κυβέρνηση και τις πληγείσες οικογένειες και συμφώνησε σε διακανονισμό 75 εκατομμυρίων δολαρίων με την πολιτεία του Κάνο το 2009, συνεχίζοντας να αρνείται την κακή πράξη.
Τα συστήματα δημόσιας υγείας παράγουν εργαστηριακά αποτελέσματα, επιδημιολογικά αρχεία, γονιδιωματικές αλληλουχίες και βιολογικά δείγματα που συλλέγονται κατά τη διάρκεια επιδημιών. Ο παγκόσμιος βιοτεχνολογικός τομέας παράγει πάνω από 1,5 τρισεκατομμύρια δολάρια ετησίως και αναμένεται να φτάσει τα 3,88 τρισεκατομμύρια δολάρια έως το 2030, καθιστώντας τα γονιδιωματικά δεδομένα και τα δείγματα παθογόνων μεταξύ των πιο πολύτιμων επιστημονικών πόρων του 21ου αιώνα.
Για δεκαετίες, μελετητές της παγκόσμιας ηθικής της υγείας έχουν υποστηρίξει ότι η διεθνής ιατρική έρευνα πρέπει να αποφεύγει την εκμετάλλευση πληθυσμών σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Σε μια ευρέως αναφερόμενη μελέτη του 2004, ο βιοηθικολόγος Ezekiel Emanuel και οι συνεργάτες του υποστήριξαν ότι η ηθική έρευνα σε αναπτυσσόμενες χώρες απαιτεί συνεργατικές εταιρικές σχέσεις με τοπικούς ερευνητές, φορείς χάραξης πολιτικής και κοινότητες, καθώς και τη δίκαιη κατανομή των οφελών.
Αυτή η αρχή απουσιάζει σαφώς από τη δομή των αμερικανικών διμερών συμφωνιών υγείας, και οι κίνδυνοι είναι πιο σαφείς στον μετα-COVID κόσμο. Κατά τα πρώτα στάδια της πανδημίας, επιστήμονες και εργαστήρια σε όλο τον κόσμο βασίστηκαν στην ταχεία κοινοποίηση ιικών δειγμάτων και γονιδιωματικών δεδομένων για την παρακολούθηση της εξάπλωσης του ιού και την ανάπτυξη εμβολίων. Ωστόσο, όταν τα εμβόλια έγιναν διαθέσιμα, πολλές αφρικανικές χώρες βρέθηκαν στο πίσω μέρος της ουράς, ενώ οι πλουσιότερες χώρες συσσώρευσαν προμήθειες. Η Συμφωνία για την Πανδημία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, που υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2025, επιδιώκει να αντιμετωπίσει αυτή την ανισορροπία μέσω ενός προτεινόμενου συστήματος πρόσβασης σε παθογόνα και κοινοποίησης οφελών που συνδέει την κοινοποίηση παθογόνων με δικαιότερη πρόσβαση στις προκύπτουσες τεχνολογίες.
Οι διμερείς συμφωνίες υγείας κινδυνεύουν να υπονομεύσουν αυτές τις πολυμερείς προσπάθειες. Διαπραγματευόμενα απευθείας με μεμονωμένες χώρες, ισχυρά κράτη όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να εξασφαλίσουν προνομιακή πρόσβαση σε πληροφορίες παθογόνων χωρίς να δεσμεύονται από ευρύτερους μηχανισμούς που έχουν σχεδιαστεί για να διασφαλίζουν την ισότιμη κατανομή οφελών.
Η έγκαιρη πρόσβαση σε δεδομένα παθογόνων παραμένει απαραίτητη για τη συνεργασία στην παγκόσμια υγεία και την ετοιμότητα για πανδημίες. Η διαμάχη δεν έγκειται στην ίδια την κοινοποίηση, αλλά στο εάν οι χώρες που παρέχουν τα δεδομένα λαμβάνουν ανοιχτή και δίκαιη πρόσβαση στα προκύπτοντα εμβόλια, διαγνωστικά και θεραπείες.
Ως εκ τούτου, οι αφρικανικές χώρες αντιμετωπίζουν έναν λεπτό χορό: τη διαφύλαξη προγραμμάτων υγείας που σώζουν ζωές, ενώ παράλληλα υπερασπίζονται την κυριαρχία των δεδομένων, τη νομική εποπτεία και τις αμοιβαίες εταιρικές σχέσεις. Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται στη συλλογική διαπραγμάτευση μέσω θεσμών όπως η Αφρικανική Ένωση και ο αυτόνομος οργανισμός υγείας της, τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Ασθενειών της Αφρικής, αντί για άνισες και κατακερματισμένες διμερείς συμφωνίες.
Παρόλο που είναι τυπικά εθελοντικές, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ μιας παγκόσμιας υπερδύναμης και συστημάτων υγείας με περιορισμένα οικονομικά μέσα σπάνια διεξάγονται σε ίσο έδαφος. Η Ουάσιγκτον, για παράδειγμα, έχει έκτοτε κινηθεί για να μειώσει τη χρηματοδότηση υγείας στη Ζιμπάμπουε μετά την κατάρρευση των διαπραγματεύσεων, υπογραμμίζοντας τον κίνδυνο που αντιμετωπίζουν άλλες αφρικανικές χώρες που αρνούνται να υποκύψουν στη θέλησή της.
Τον 19ο αιώνα, η αποικιοκρατία προχώρησε μέσω τακτικών «διαίρει και βασίλευε», καθώς οι δυτικές δυνάμεις καταλάμβαναν αφρικανικές κοινωνίες μία προς μία. Μόνο η ενωμένη δράση σήμερα μπορεί να αποτρέψει ισχυρά κράτη από το να επιβάλουν νέες μορφές αυτοκρατορικού ελέγχου μέσω συμφωνιών ανά χώρα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν πλέον βιολογικά δεδομένα και πληροφορίες παθογόνων μέσω πολιτικών που κινδυνεύουν να αναπαράγουν τις ανισορροπίες ισχύος της αποικιακής εξόρυξης σε μια νέα επιστημονική μορφή. Οι κυβερνήσεις μας πρέπει, επομένως, να υπερασπιστούν την ιατρική κυριαρχία με ενότητα και αποφασιστικότητα. Εάν η Αφρική μοιράζεται τα δεδομένα και τα δείγματά της, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να μοιραστούν τα δικά τους σε ίσους και διαφανείς όρους. Οι αφρικανικοί οργανισμοί δεν είναι φθηνά, αναλώσιμα αγαθά.
