Η δεύτερη προεδρική θητεία του Donald Trump έχει εισαγάγει μια τολμηρή και αντισυμβατική στρατηγική για τη Μέση Ανατολή. Η κυβέρνηση προτίθεται να επαναπροσδιορίσει την αμερικανική επιρροή σε μια περιοχή σημαδεμένη από συγκρούσεις, δίνοντας προτεραιότητα στην περιφερειακή σταθερότητα μέσω της οικονομικής ισχύος και της στρατιωτικής ενοποίησης, με την προβολή μιας ισχυρότερης, προσανατολισμένης στις επιχειρήσεις αμερικανικής παρουσίας.
Στην καρδιά του φιλόδοξου στόχου του Trump βρίσκεται αυτό που ο νέος Αμερικανός απεσταλμένος στο Ιράκ, Mark Savaya, περιέγραψε ως στόχο του να «κάνει το Ιράκ σπουδαίο ξανά». Αυτή η προσέγγιση απομακρύνεται από τις παραδοσιακές τακτικές ατέρμονων πολέμων, στρεφόμενη προς μια συναλλακτική, προσανατολισμένη στα αποτελέσματα διπλωματία, η οποία επιδιώκει να αποκαταστήσει την ιρακινή κυριαρχία και την οικονομική ζωτικότητα. Αυτό θα μπορούσε να είναι το «μεγάλο ρίσκο» για τον Trump, ο οποίος επιζητά ένα Ιράκ που θα λειτουργεί ως σταθερός, κυρίαρχος περιφερειακός κόμβος, αντί για πεδίο μάχης ξένων συμφερόντων.
Τα κύρια σχέδια και οι επιθυμίες του Trump για το Ιράκ περιλαμβάνουν μια διπλή αποστολή: την ενοποίηση όλων των ενόπλων δυνάμεων υπό τη διοίκηση του νόμιμου κράτους και τη δραστική μείωση της επιρροής κακόβουλων ξένων παραγόντων, κυρίως του Ιράν. Η διοίκηση επιδιώκει να ανοίξει τις ιρακινές αγορές σε διεθνείς επενδύσεις, να αναβαθμίσει τις υποδομές της χώρας και να διασφαλίσει την ανεξαρτησία του ενεργειακού της τομέα. Ως εκ τούτου, το σχέδιο είναι η θεμελίωση μιας γνήσιας συνεργασίας που θα σέβεται την ενότητα του Ιράκ, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι δεν θα αποτελεί πλέον κεντρικό κόμβο δραστηριοτήτων πολιτοφυλακών ή εξωτερικών παρεμβάσεων.
Πολιτοφυλακές και πολιτικό αδιέξοδο
Αυτή η αποφασιστική αμερικανική στρατηγική εισέρχεται απευθείας σε ένα άκρως αμφισβητούμενο και κατακερματισμένο πολιτικό περιβάλλον στο Ιράκ, το οποίο μοιάζει λιγότερο με ένα ενιαίο κράτος και περισσότερο με ένα συνονθύλευμα ανταγωνιστικών εξουσιών. Η καρδιά του προβλήματος δεν έγκειται μόνο στο κοινοβούλιο, αλλά και στη διαρκή σκιώδη επιρροή ένοπλων φατριών και πολιτοφυλακών, οι οποίες συχνά λειτουργούν εκτός της επίσημης αλυσίδας διοίκησης του κράτους. Αυτές οι ομάδες ήταν μεταξύ των μεγαλύτερων νικητών των εκλογών του Νοεμβρίου 2025.
Τώρα, οι συνεχιζόμενες κυβερνητικές διαπραγματεύσεις έχουν ρίξει έντονο φως σε αυτούς τους μη κρατικούς παράγοντες. Η δύναμή τους εγείρει κρίσιμες ανησυχίες για το μέλλον: Πώς μπορεί το Ιράκ να επιβάλει το νόμο και, κυρίως, να προσελκύσει τις ξένες επενδύσεις που είναι απαραίτητες για την ανάκαμψη, εάν ένοπλες ομάδες αμφισβητούν την κρατική εξουσία; Η ενοποίηση των ενόπλων δυνάμεων της χώρας υπό πλήρη κρατικό έλεγχο είναι επείγουσα ανάγκη, όπως υπογραμμίζεται από τις αυξανόμενες περιφερειακές εντάσεις και τις απειλές για την ασφάλεια. Επιπλέον, ο δρόμος προς την επίτευξη πραγματικής σταθερότητας παρεμποδίζεται σοβαρά από εδραιωμένα πολιτικά συμφέροντα.
Για να επιτύχει σταθερότητα, το Ιράκ πρέπει επειγόντως να ενισχύσει τους θεσμικούς του μηχανισμούς και να καθιερώσει σαφώς μια διάκριση των εξουσιών. Ωστόσο, πολλά πολιτικά κόμματα φαίνεται να επικεντρώνονται περισσότερο στη διατήρηση του ελέγχου επί προσοδοφόρων κρατικών πόρων, παρά στην εφαρμογή των ουσιαστικών μεταρρυθμίσεων που η χώρα χρειάζεται απεγνωσμένα. Το αποτέλεσμα είναι ένα μοντέλο διακυβέρνησης που αγωνίζεται να σταθεί σταθερό εν μέσω των αντίθετων ρευμάτων ανταγωνιστικών αφοσιώσεων και αρπαγών εξουσίας.
Η κίνηση της Ουάσινγκτον
Για να επιτύχει αυτούς τους υψηλούς στόχους, ο Trump παρέκαμψε τους παραδοσιακούς διπλωματικούς διαύλους, διορίζοντας τον Mark Savaya ως ειδικό απεσταλμένο των ΗΠΑ στο Ιράκ στις 19 Οκτωβρίου. Ένας τέτοιος διορισμός σηματοδοτεί μια στροφή προς τη διπλωματία «διαπραγματεύσεων». Η αποστολή του Savaya είναι να πλοηγηθεί στην πολύπλοκη πολιτική αναταραχή μετά τις ιρακινές βουλευτικές εκλογές, προκειμένου να οδηγήσει τη χώρα προς μια σταθερή μετάβαση. Η δουλειά του είναι να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ θεσμικής υποστήριξης και μαζικών χρηματοοικονομικών επενδύσεων, ενεργώντας ως άμεσος εκπρόσωπος της επιχειρηματικά προσανατολισμένης εξωτερικής πολιτικής του Trump.
Ο Savaya, επιχειρηματίας ιρακινής καταγωγής με έδρα το Ντιτρόιτ, στερείται παραδοσιακού διπλωματικού υπόβαθρου. Η εμπειρία του πηγάζει από τον ιδιωτικό τομέα, συγκεκριμένα από τη βιομηχανία κάνναβης, αλλά απέκτησε πολιτική προβολή ως ενεργός υποστηρικτής της εκστρατείας του Trump στο Μίσιγκαν. Έπαιξε βασικό ρόλο στις λεπτές διαπραγματεύσεις που εξασφάλισαν την απελευθέρωση της Elizabeth Tsurkov, της Ισραηλινής-Ρωσίδας ακαδημαϊκού και φοιτήτριας του Πανεπιστημίου Princeton, η οποία είχε απαχθεί από ιρακινή πολιτοφυλακή για περισσότερο από δύο χρόνια. Οι κοινοτικοί και εθνοτικοί δεσμοί του Savaya του έχουν προσφέρει σημαντική πρόσβαση σε κέντρα εξουσίας του Ιράκ, κάτι που οι παραδοσιακοί διπλωμάτες συχνά στερούνται.
Ο παράγοντας Ιράν
Η θέση του Ιράκ σε έναν γεωπολιτικό πόλεμο είναι που επιδεινώνει τις εσωτερικές συγκρούσεις. Η χώρα αναγκάζεται να ισορροπήσει τις κρίσιμες σχέσεις της με δύο γίγαντες: τις ΗΠΑ και το Ιράν. Από τη μία πλευρά, ο στόχος της Ουάσινγκτον είναι σαφής: επιδιώκει να ενισχύσει την ιρακινή κυριαρχία, ενώ παράλληλα να αντιμετωπίσει την κυριαρχία ισχυρών, συχνά υποστηριζόμενων από το Ιράν, πολιτοφυλακών. Οι ΗΠΑ πιστεύουν ότι η παροχή υπερβολικής επιρροής σε αυτές τις ένοπλες ομάδες μπορεί να απομονώσει το έθνος και να καταστρέψει την εύθραυστη οικονομική του σταθερότητα.
Ωστόσο, η ιρανική επιρροή παραμένει μια τρομακτική και διαρκής δύναμη. Η Τεχεράνη βλέπει το Ιράκ όχι μόνο ως γείτονα, αλλά και ως κρίσιμο στρατηγικό σύμμαχο για την προβολή της ισχύος της σε ολόκληρη την περιοχή. Το Ισλαμικό Επαναστατικό Σώμα Φρουρών (IRGC) εργάζεται ενεργά για τη διατήρηση της ενότητας μεταξύ βασικών σιιτικών παρατάξεων στη Βαγδάτη. Αυτή η κίνηση σηματοδοτεί ξεκάθαρα το βαθύ και διαρκές ενδιαφέρον του Ιράν για τη διαμόρφωση της πολιτικής ευθυγράμμισης του Ιράκ και της μελλοντικής του πορείας. Το Ιράκ πρέπει, ως εκ τούτου, να πλοηγηθεί σε αυτήν την υψηλού κινδύνου ισορροπία για να επιβιώσει.
Η αποστολή του Savaya εκτυλίσσεται σε μια περίοδο κατά την οποία ο περιφερειακός «άξονας αντίστασης» του Ιράν βρίσκεται υπό πρωτοφανή πίεση. Έχοντας ήδη χάσει το κύριο προπύργιο τους στη Συρία μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ στα τέλη του 2024, και βλέποντας την πολιτική και στρατιωτική θέση της Χεζμπολάχ στον Λίβανο να αποδεκατίζεται από τη σύγκρουση του 2025 με το Ισραήλ, οι ιρανικοί πληρεξούσιοι αντιμετωπίζουν τώρα την πολύ πραγματική προοπτική να χάσουν την επιρροή τους και στο Ιράκ. Στον Λίβανο, μια νέα κυβέρνηση δεσμεύεται να ανακτήσει το μονοπώλιο του κράτους στη χρήση βίας, αφήνοντας τη Χεζμπολάχ όλο και πιο απομονωμένη. Αυτή η περιφερειακή υποχώρηση σημαίνει ότι για την Τεχεράνη, η διατήρηση της επιρροής στη Βαγδάτη αποτελεί μια τελευταία, απεγνωσμένη προσπάθεια να παραμείνει μια σχετική περιφερειακή δύναμη.
Άλλοι περιφερειακοί δρώντες
Η επιτυχία του ριψοκίνδυνου εγχειρήματος του Trump εξαρτάται επίσης από τους ρόλους άλλων περιφερειακών παικτών. Η Τουρκία έχει πρόσφατα αναθεωρήσει τη στρατηγική της για την ενσωμάτωση του Ιράκ σε ad hoc περιφερειακά εμπορικά και ασφαλείας πλαίσια, διαβρώνοντας ουσιαστικά την κεντρικότητα του Ιράν. Ταυτόχρονα, μοναρχίες του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, αναδύονται ως βασικοί οικονομικοί και ασφαλιστικοί εταίροι για τη Βαγδάτη, προσφέροντας μια εναλλακτική λύση στην εξάρτηση από το Ιράν. Ωστόσο, αυτοί οι περιφερειακοί δρώντες φέρνουν επίσης τις δικές τους ατζέντες – όπως η εστίαση της Τουρκίας στην ανάσχεση κουρδικών κινημάτων – οι οποίες μπορεί να συγκρούονται με τους αμερικανικούς στόχους. Εάν ο Savaya καταφέρει να ευθυγραμμίσει αυτά τα ποικίλα περιφερειακά συμφέροντα με το σχέδιο του Trump, μπορεί να ξαναγράψει θεμελιωδώς το ταραγμένο μέλλον του Ιράκ.
Ρεαλιστικός πραγματισμός
Η στρατηγική «Make Iraq Great Again» αντικατοπτρίζει μια πραγματιστική επανεκτίμηση των αμερικανικών συμφερόντων εντός του αναρχικού διεθνούς συστήματος, δίνοντας προτεραιότητα στην ασφάλεια και την οικονομική ισχύ της Ουάσινγκτον έναντι ιδεαλιστικών στόχων. Διορίζοντας τον Savaya – έναν αντισυμβατικό, προσανατολισμένο στις επιχειρήσεις απεσταλμένο – η διοίκηση Trump εφαρμόζει «συναλλακτικό ρεαλισμό», χρησιμοποιώντας την οικονομική διπλωματία και τις προσωπικές σχέσεις ως στρατηγικά εργαλεία για να αποσπάσει το Ιράκ από την τροχιά του Ιράν. Αυτή η προσέγγιση θεωρεί την αντιπαλότητα ΗΠΑ-Ιράν ως ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος πολιτικής ισχύος, όπου η ενσωμάτωση των ιρακινών ενόπλων δυνάμεων υπό κεντρικό κρατικό έλεγχο είναι θεμελιώδης για την αποκατάσταση μιας κρατοκεντρικής τάξης και την παραγκώνιση των μη κρατικών πολιτοφυλακών που τροφοδοτούν επί του παρόντος την περιφερειακή επιρροή της Τεχεράνης.
Ο νέος Αμερικανός απεσταλμένος στο Ιράκ κατέστησε σαφές ότι «δεν υπάρχει θέση για ένοπλες ομάδες σε ένα πλήρως κυρίαρχο Ιράκ». Τα λόγια του βρήκαν απήχηση σε Ιρακινούς αξιωματούχους και ηγέτες πολιτοφυλακών – τώρα τουλάχιστον τρεις πολιτοφυλακές κοντά στο Ιράν έχουν συμφωνήσει δημόσια να αφοπλιστούν. Ωστόσο, άλλες ομάδες δεν έχουν πράξει το ίδιο, απορρίπτοντας την έκκληση από την αρχή.
Ωστόσο, αυτή η υψηλού κινδύνου προσπάθεια αλλαγής της περιφερειακής ισορροπίας δυνάμεων αντιμετωπίζει ένα σημαντικό «δίλημμα ασφαλείας», καθώς οι επιθετικές κινήσεις για τη μείωση της ιρανικής επιρροής ενδέχεται να προκαλέσουν μια βίαιη αμυντική αντίδραση από την Τεχεράνη για να προστατεύσει τα εναπομείναντα στρατηγικά της περιουσιακά στοιχεία. Ενώ η στρατηγική επιδιώκει να εκμεταλλευτεί μια περιφερειακή αλλαγή – αξιοποιώντας την εξασθενημένη κατάσταση των ιρανικών πληρεξουσίων στη Συρία και τον Λίβανο – πρέπει να αντιμετωπίσει την «υβριδική» δύναμη των ιρακινών πολιτοφυλακών και τα στενά ατομικά συμφέροντα γειτονικών παικτών όπως η Τουρκία και οι χώρες του Κόλπου. Η επιτυχία αυτού του ριψοκίνδυνου εγχειρήματος εξαρτάται από το αν οι ΗΠΑ μπορούν να διαλύσουν τις σκιώδεις οικονομίες που διευκολύνουν την ξένη παρέμβαση και να δημιουργήσουν ένα σταθερό, αυτόνομο ιρακινό κράτος ικανό να πλοηγηθεί στην έντονη γεωπολιτική διαμάχη μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης.
Το διακύβευμα για το μέλλον του Ιράκ
Τελικά, ο διορισμός του Savaya χρησιμεύει ως το οριστικό τεστ αντοχής για την ιρακινή κυριαρχία, σηματοδοτώντας μια υψηλού κινδύνου μετάβαση προς μια συναλλακτική στρατηγική «America First» με στόχο το «Make Iraq Great Again». Επιδιώκοντας να ενοποιήσει τη στρατιωτική διοίκηση υπό το κράτος και να διαλύσει τις σκιώδεις οικονομίες που τροφοδοτούν την ιρανική επιρροή, η αποστολή του Savaya επιδιώκει να εκμεταλλευτεί την τρέχουσα περιφερειακή αποδυνάμωση των ιρανικών πληρεξουσίων για να μετατρέψει το Ιράκ σε έναν σταθερό, αυτόνομο κόμβο.
Ωστόσο, η επιτυχία αυτού του «Μεγάλου Ρίσκου» εξαρτάται από την ικανότητα του Savaya να ξεπεράσει την εδραιωμένη πολιτική αντίσταση και να συμφιλιώσει την παρουσία αμερικανικών δυνάμεων με την απαίτηση για εθνική ενότητα. Εάν αυτή η αντισυμβατική διπλωματική ώθηση μπορεί να γεφυρώσει τις εσωτερικές διαιρέσεις – ειδικά μεταξύ της Βαγδάτης και της ημιαυτόνομης κουρδικής περιοχής του βορρά – το Ιράκ μπορεί τελικά να εξασφαλίσει ένα μονοπάτι προς την οικονομική ανεξαρτησία. Διαφορετικά, το έθνος κινδυνεύει να παραμείνει ένα διαρκές πεδίο μάχης, εγκλωβισμένο στη γεωπολιτική ανταλλαγή πυρών μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης.
