Η όλο και πιο κλιμακούμενη στρατιωτική επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ κατά του Ιράν παρουσιάζεται επίσημα ως αντίδραση στην πυρηνική διάδοση, την αποτροπή και την περιφερειακή ασφάλεια. Ωστόσο, πρόσφατες εξελίξεις υποδεικνύουν την ύπαρξη μιας παλαιότερης, πιο θεμελιώδους λογικής. Ο απώτερος στόχος δεν είναι απλώς η αποδυνάμωση του Ιράν ή η αλλαγή καθεστώτος, αλλά η διασφάλιση της απρόσκοπτης κίνησης του πετρελαίου, που αποτελεί την “κυκλοφορική οδό” της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας.
Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι η πρόσφατη επίθεση των ΗΠΑ στο νησί Χαργκ του Ιράν, τον κύριο εξαγωγικό τερματικό σταθμό πετρελαίου της χώρας. Το νησί βρίσκεται κοντά στα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου καθημερινά. Οποιαδήποτε διακοπή σε αυτό το σημείο θα είχε άμεσες και σοβαρές επιπτώσεις στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, όπως άλλωστε καταδεικνύουν οι πρόσφατες αναφορές για την ευαισθησία των τιμών πετρελαίου απέναντι σε απειλές διακοπής στα Στενά.
Ωστόσο, το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της επίθεσης στο Χαργκ Ίσλαντ δεν είναι η ίδια η επίθεση, αλλά αυτό που σκόπιμα παρακάμφθηκε. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ πανηγύρισε δημόσια την επιχείρηση, δηλώνοντας ότι οι αμερικανικές δυνάμεις είχαν καταστρέψει «κάθε ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ στόχο» στο νησί. Ταυτόχρονα, τόνισε ότι η πετρελαϊκή υποδομή παρέμεινε ανέπαφη, προειδοποιώντας ότι αυτή η αυτοσυγκράτηση θα μπορούσε να αλλάξει εάν το Ιράν απειλούσε τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ.
Αυτή η διάκριση είναι εξαιρετικά σημαντική. Το Χαργκ Ίσλαντ διαχειρίζεται τη συντριπτική πλειοψηφία των εξαγωγών αργού πετρελαίου του Ιράν. Η καταστροφή των πετρελαϊκών τερματικών σταθμών θα είχε διαταράξει δραματικά την παγκόσμια προσφορά και θα είχε εκτοξεύσει τις τιμές. Αντ’ αυτού, η Ουάσινγκτον επέλεξε μια προσεκτικά υπολογισμένη επίθεση: στρατιωτική ζημιά, χωρίς όμως ενεργειακή παράλυση.
Η συνεπαγωγή είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Οι ΗΠΑ είναι διατεθειμένες να αποδυναμώσουν στρατιωτικά το Ιράν, αλλά παραμένουν βαθιά επενδυμένες στη διατήρηση της ροής του πετρελαίου που τροφοδοτεί την παγκόσμια οικονομία.
Η ενεργειακή ασφάλεια δομεί από καιρό τη στρατηγική των ΗΠΑ στον Περσικό Κόλπο. Από το Δόγμα Κάρτερ το 1980, που ανακήρυξε την προσφορά πετρελαίου της περιοχής ζωτικό αμερικανικό συμφέρον, η Ουάσινγκτον θεωρεί τις ενεργειακές υποδομές του Κόλπου στρατηγική προτεραιότητα. Η πιθανότητα το Ιράν να περιορίσει τη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ παραμένει ένας από τους πιο αποσταθεροποιητικούς κινδύνους για την παγκόσμια οικονομία.
Υπό αυτό το πρίσμα, η επίθεση στο Χαργκ Ίσλαντ μοιάζει λιγότερο με βήμα προς έναν ολοκληρωτικό πόλεμο και περισσότερο με ένα σήμα. Η στρατιωτική ικανότητα του Ιράν μπορεί να στοχοποιείται, αλλά η πετρελαϊκή υποδομή που στηρίζει την παγκόσμια οικονομία παραμένει ένα προστατευόμενο περιουσιακό στοιχείο.
Αν εξεταστεί μεμονωμένα, η επίθεση στο Χαργκ θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως διαχείριση κλιμάκωσης. Ωστόσο, σε συνδυασμό με τη συμπεριφορά της Ουάσινγκτον σε πολλαπλά μέτωπα, αναδύεται μια πιο συνεπής λογική.
Η λογική αυτή γίνεται σαφέστερη όταν τοποθετείται δίπλα σε άλλες πρόσφατες κινήσεις της κυβέρνησης Τραμπ. Στη Βενεζουέλα, για παράδειγμα, η Ουάσινγκτον έχει εντείνει την αντιπαράθεσή της με τον πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο. Ενώ οι Αμερικανοί αξιωματούχοι πλαισιώνουν την εκστρατεία πίεσης με όρους δημοκρατίας και διαφθοράς, η Βενεζουέλα τυγχάνει να διαθέτει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο. Επομένως, ο έλεγχος του πολιτικού μέλλοντος της Βενεζουέλας είναι αδιαχώριστος από τον έλεγχο του πώς και πού παράγεται και πωλείται το πετρέλαιό της. Εάν προέκυπτε μια πιο φιλο-αμερικανική κυβέρνηση στο Καράκας, η πετρελαϊκή βιομηχανία της Βενεζουέλας θα μπορούσε να επαναπροσανατολιστεί προς τις δυτικές αγορές και επενδύσεις. Υπό αυτή την έννοια, η σύγκρουση δεν είναι μόνο ιδεολογική, αλλά και βαθιά υλική. Αναλυτές έχουν επισημάνει ότι η Ουάσινγκτον επιδιώκει εδώ και καιρό να αναδιαμορφώσει τον πετρελαϊκό τομέα της Βενεζουέλας ώστε να ευθυγραμμιστεί στενότερα με τα οικονομικά συμφέροντα των ΗΠΑ.
Η ίδια λογική μπορεί να εντοπιστεί και στη μεταβαλλόμενη στάση της Ουάσινγκτον απέναντι στο ρωσικό πετρέλαιο. Ακόμη και καθώς οι ΗΠΑ συνεχίζουν να παρουσιάζουν τη Μόσχα ως στρατηγικό αντίπαλο, οι Αμερικανοί πολιτικοί έχουν πρόσφατα χαλαρώσει ορισμένους περιορισμούς που αφορούν τις εξαγωγές ρωσικού αργού πετρελαίου, προκειμένου να σταθεροποιήσουν τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας και να αποτρέψουν απότομες αυξήσεις των τιμών. Ακόμη και η αντιπαράθεση με έναν στρατηγικό αντίπαλο επαναξιολογείται όταν η ροή πετρελαίου βρίσκεται σε κίνδυνο. Η κίνηση αυτή υπογραμμίζει μια ευρύτερη πραγματικότητα: οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί συχνά υποχωρούν μπροστά στην υπέρτατη επιταγή της διατήρησης σταθερών ροών ενέργειας. Είτε η πηγή είναι η Ρωσία, η Βενεζουέλα ή ο Περσικός Κόλπος, η προτεραιότητα παραμένει η ίδια – να διατηρείται η ροή του πετρελαίου και η παγκόσμια οικονομία σε λειτουργία.
Το μοτίβο επεκτείνεται πέρα από το ίδιο το πετρέλαιο. Η ίδια επιταγή επεκτείνεται πλέον πέρα από το πετρέλαιο στα κρίσιμα ορυκτά που υποστηρίζουν τα μελλοντικά ενεργειακά και τεχνολογικά συστήματα. Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα αναβιώσει την ιδέα της απόκτησης της Γροιλανδίας – μια περιοχή που πιστεύεται ότι διαθέτει τεράστια αποθέματα σπάνιων γαιών, καθώς και δυνητικά σημαντικούς ενεργειακούς πόρους κάτω από τον Αρκτικό βυθό της. Αυτοί οι πόροι έχουν καταστεί όλο και πιο πολύτιμοι σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από τεχνολογικό ανταγωνισμό και ενεργειακή μετάβαση. Ομοίως, η Ουάσινγκτον έχει πιέσει έντονα για πρόσβαση στα αποθέματα σπάνιων γαιών της Ουκρανίας, τα οποία είναι απαραίτητα για προηγμένα ηλεκτρονικά, τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και στρατιωτικά συστήματα. Αυτά τα ορυκτά έχουν γίνει κεντρικό στρατηγικό μέλημα για τις μεγάλες δυνάμεις που επιδιώκουν να εξασφαλίσουν αλυσίδες εφοδιασμού για κρίσιμες βιομηχανίες.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, αυτό που αναδύεται είναι μια συνεπής προσπάθεια εξασφάλισης ελέγχου επί των πόρων και των υποδομών που στηρίζουν την παγκόσμια οικονομία. Συνολικά, αυτές οι κινήσεις υποδεικνύουν μια συνεπή γεωπολιτική στρατηγική. Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ φαίνεται όλο και περισσότερο να διαμορφώνεται από αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί εξαγωγικός ιμπεριαλισμός – η προσπάθεια εξασφάλισης ελέγχου επί των πόρων που τροφοδοτούν τον παγκόσμιο καπιταλισμό.
Το πετρέλαιο παραμένει κεντρικό σε αυτό το σύστημα. Παρά δεκαετίες συζητήσεων για μεταβάσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, οι υδρογονάνθρακες εξακολουθούν να κυριαρχούν στην παγκόσμια ενεργειακή προσφορά. Το παγκόσμιο εμπόριο, οι μεταφορές και η βιομηχανία παραμένουν βαθιά εξαρτημένες από σταθερές ροές αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου. Οι υποδομές που επιτρέπουν την κίνηση του πετρελαίου – αγωγοί, εξαγωγικοί τερματικοί σταθμοί, θαλάσσιοι δρόμοι και διυλιστήρια – έχουν καταστεί ένα από τα πιο στρατηγικά προστατευόμενα στοιχεία της παγκόσμιας οικονομίας.
Η επίθεση στο Χαργκ Ίσλαντ απεικονίζει αυτή τη δυναμική με ασυνήθιστη σαφήνεια. Στρατιωτικά περιουσιακά στοιχεία ήταν αποδεκτά· η πετρελαϊκή υποδομή όχι. Η βία υπολογίστηκε προσεκτικά ώστε να μην διαταραχθεί η κυκλοφορία ενέργειας από την οποία εξαρτάται η παγκόσμια οικονομία. Ο πόλεμος με το Ιράν συχνά πλαισιώνεται ως αγώνας για πυρηνικά όπλα ή περιφερειακή επιρροή. Αυτές οι ανησυχίες σίγουρα έχουν σημασία. Αλλά κάτω από αυτές βρίσκεται ένας πιο θεμελιώδης γεωπολιτικός στόχος: η διατήρηση των αρτηριών ενέργειας που στηρίζουν την παγκόσμια οικονομική τάξη. Αυτό που διακυβεύεται δεν είναι απλώς μια σύγκρουση μεταξύ κρατών, αλλά η διαχείριση ενός παγκόσμιου συστήματος που δεν ανέχεται διακοπές στις δικές του ενεργειακές ζωτικές γραμμές.
Το πετρέλαιο έχει εδώ και καιρό δομήσει τη γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής. Το επεισόδιο του Χαργκ Ίσλαντ δείχνει ότι το κάνει ακόμα. Κάτω από την ρητορική της αποτροπής και της ασφάλειας κρύβεται μια οικεία ιμπεριαλιστική επιταγή: κρατήστε το πετρέλαιο να ρέει.
