Καθώς ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας βαίνει προς τη συμπλήρωση ενός ακόμη έτους, μια λιγότερο γνωστή, αλλά εξίσου σοβαρή, κρίση μαστίζει τα στρατεύματα και στις δύο πλευρές: την εκτεταμένη χρήση ναρκωτικών. Αποκαλύψεις και μαρτυρίες σκιαγραφούν ένα ζοφερό τοπίο κατάχρησης ουσιών, εθισμού και σοβαρών ψυχικών επιπτώσεων, που επηρεάζει καθοριστικά την αποτελεσματικότητα των στρατιωτικών μονάδων.
Σύμφωνα με μαρτυρίες, όπως αυτή του Αλεξάντερ Μεντβέντεφ*, που πολέμησε στη Συρία και κλήθηκε κατά τη μερική επιστράτευση της Ρωσίας για την εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η κατάσταση στις ρωσικές γραμμές είναι ανησυχητική. Ο 38χρονος από το Κεμέροβο της Σιβηρίας, περιγράφει περιστατικά θανάτου από υπερβολική δόση ναρκωτικών, ακόμα και σε “ελίτ” τάγματα, και αναφέρεται σε τοπικούς εργάτες που προμήθευαν τους στρατιώτες με ουσίες. Η έρευνα του Al Jazeera, αν και δεν μπορεί να επαληθεύσει ανεξάρτητα όλες τις αιτίες θανάτου, αναδεικνύει την ευκολία πρόσβασης σε ναρκωτικά, ακόμα και σε εγκαταλελειμμένες περιοχές.
Η χρήση ναρκωτικών στο πεδίο της μάχης δεν είναι καινούργιο φαινόμενο, ωστόσο η σύγχρονη τεχνολογία, η διάδοση συνθετικών ουσιών και η επιστράτευση κατάδικων, πολλοί εκ των οποίων αντιμετώπιζαν προβλήματα ουσιοεξάρτησης πριν τον πόλεμο, έχουν οδηγήσει σε αύξηση της κατανάλωσης. Στη Ρωσία, μελέτη σε 133 Ρώσους στρατιωτικούς που νοσηλεύτηκαν σε ψυχιατρική κλινική της Νοβοσιμπίρσκ μεταξύ 2022 και 2024, έδειξε ότι το 61% έπασχε από ψυχικές διαταραχές που σχετίζονται με ψυχοτρόπα φάρμακα, ποσοστό πολύ υψηλότερο από άλλες παθήσεις.
Η κατάσταση δεν διαφέρει σημαντικά στην Ουκρανία. Σύμφωνα με έρευνα της ΜΚΟ 100% Life Rivne Network, το 38% των Ουκρανών στρατιωτών είχαν κάνει χρήση αμφεταμινών τους τελευταίους τρεις μήνες, ενώ τα δύο τρίτα είχαν καπνίσει κάνναβη. Περίπου το 40% είχε δοκιμάσει παράνομα ναρκωτικά πριν την ανάπτυξή τους. Παρόλο που η ιατρική μαριχουάνα είναι νόμιμη στην Ουκρανία, οι ποικιλίες που καταναλώνονται από τους στρατιώτες είναι πολύ ισχυρότερες από αυτές που συνταγογραφούνται σε φαρμακεία.
Οι λόγοι για τη χρήση ναρκωτικών είναι ποικίλοι: ανακούφιση από τη φρίκη του πολέμου, αντιμετώπιση της πλήξης μεταξύ αποστολών, ή απλώς ως διεγερτικό για την παραμονή σε εγρήγορση και την ανάληψη κινδύνων. Ο αλκοόλ παραμένει το δημοφιλέστερο δηλητήριο, ακολουθούμενο από την κάνναβη και τα αγχολυτικά φάρμακα.
Ειδικότερα για τους Ρώσους στρατιώτες, η χρήση συνταγογραφούμενων φαρμάκων όπως βαρβιτουρικά και αγχολυτικά (π.χ. Lyrica) έχει γίνει “έξαρση”, σύμφωνα με τον ειδικό μείωσης βλάβης Αλεξέι Λάχοφ. Αυτά τα φάρμακα, που χρησιμοποιούνται συχνά για ψυχαγωγικούς σκοπούς λόγω των ευφορικών και χαλαρωτικών τους επιδράσεων, είναι άμεσα διαθέσιμα σε φαρμακεία πόλεων όπως το Ροστόφ-ον-Ντον και το Μπατάισκ, χωρίς να απαιτείται συνταγή. Δημοφιλή είναι επίσης διεγερτικά όπως αμφεταμίνες, μεφεδρόνη και alpha-PVP, που παράγονται σε μυστικά εργαστήρια.
Στην Ουκρανία, η υποκατάσταση οπιοειδών (μεθαδόνη) είναι νόμιμη, αλλά απαγορεύεται στον στρατό. Αυτό δυσχεραίνει τη ζωή Ουκρανών στρατιωτών που ακολουθούσαν πρόγραμμα απεξάρτησης πριν κληθούν.
Η διακίνηση ναρκωτικών γίνεται πλέον μέσω διαδικτυακών εφαρμογών, με πληρωμές σε κρυπτονομίσματα και παραδόσεις σε “νεκρά σημεία” ή ακόμη και στα χαρακώματα. Οι τιμές είναι σημαντικά αυξημένες λόγω του κινδύνου για τους διακινητές. Έρευνες από ανεξάρτητα ρωσικά μέσα αναφέρουν περιπτώσεις απαγωγής και βασανισμού τοπικών εμπόρων ναρκωτικών κατά την κατοχή της Χερσώνας, με σκοπό την απόσπαση των αποθεμάτων και των λογαριασμών τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Πέρα από τα οργανωμένα κυκλώματα, στρατιώτες φέρνουν προμήθειες από το σπίτι, ενώ επιτήδειοι καλλιεργούν οπιούχες παπαρούνες και κάνναβη για να τις πουλήσουν στον στρατό. Στην Ουκρανία, οι ιδιωτικές ταχυδρομικές υπηρεσίες αναλαμβάνουν την παράδοση ναρκωτικών στις γραμμές του μετώπου.
Η Ρωσία, παρά τις τεράστιες απώλειες, έχει καταφέρει να διατηρήσει το εργατικό της δυναμικό, στρατολογώντας και από τον πληθυσμό των φυλακών, προσφέροντας αμνηστία και πρόωρη αποφυλάκιση σε αντάλλαγμα για θητεία στο μέτωπο. Αυτό έχει οδηγήσει σε δραματική μείωση του πληθυσμού των φυλακών. Ποινικές καταδίκες για ναρκωτικά είναι από τις πιο συχνές αιτίες φυλάκισης στη Ρωσία, με την εκπαίδευση “μαγείρων” αμφεταμινών, όπως ο “Ρώσος Walter White”, να αναφέρεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Στρατιώτες που συλλαμβάνονται να κάνουν χρήση ναρκωτικών ή να πίνουν κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας τους, αντιμετωπίζουν αυστηρές ποινές. Στη Ρωσία, όσοι συλλαμβάνονται για μη βίαια εγκλήματα ναρκωτικών, μπορούν να επιστρατευτούν σε μονάδες εφόδου, όπως οι Storm-Z, όπου εκτελούνται οι πιο επικίνδυνες αποστολές με ελάχιστη κάλυψη, ουσιαστικά στέλνονται σε βέβαιο θάνατο.
Η Ουκρανία έχει επίσης επιστρατεύσει κατάδικους, συμπεριλαμβανομένων παραβατών του νόμου περί ναρκωτικών, με αντάλλαγμα πρόωρη αποφυλάκιση και μισθό. Ωστόσο, οι ποινές είναι ηπιότερες, με απώλεια μισθού ή απλή παραγνώριση του παραπτώματος από κάποιους διοικητές.
Αυτή η κατάσταση εγείρει ανησυχίες για τις συνέπειες μετά το τέλος του πολέμου. Ο συνδυασμός διαταραχής μετατραυματικού στρες (PTSD) και κατάχρησης ουσιών αποτελεί την πιο σοβαρή μορφή μεταπολεμικής παθολογίας, δυσχεραίνοντας την αποκατάσταση των βετεράνων. Η αύξηση βίαιων εγκλημάτων και υποτροπής μεταξύ βετεράνων είναι ένα αυξανόμενο πρόβλημα τόσο στη Ρωσία όσο και στην Ουκρανία.
