Πρόσφατες δηλώσεις αξιωματούχων των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, που στηρίζουν την ιδέα ενός «Μεγαλύτερου Ισραήλ», έχουν προκαλέσει συναγερμό σε ολόκληρη την περιοχή. Η έννοια αυτή, που κάποτε αναφερόταν σπάνια δημόσια, επανέρχεται δυναμικά, προκαλώντας ανησυχίες για κυριαρχία και εδαφική επέκταση.
Η τρέχουσα συζήτηση ξεκίνησε από μια συνέντευξη που παραχώρησε ο Αμερικανός πρεσβευτής στο Ισραήλ, Mike Huckabee, στον συντηρητικό podcaster Tucker Carlson. Ο Carlson, γνωστός για τις επικρίσεις του προς το Ισραήλ, ρώτησε επανειλημμένα τον Huckabee εάν υποστηρίζει την ισραηλινή κυριαρχία σε όλη τη γη μεταξύ του Νείλου στην Αίγυπτο και του Ευφράτη στο Ιράκ. Ο Huckabee, ο οποίος είναι Χριστιανός Σιωνιστής, δεν αποκήρυξε την πεποίθηση ότι η Βίβλος υποσχέθηκε αυτή τη γη στο Ισραήλ, παρόλο που αυτή περιλαμβάνει την Αίγυπτο, το Ιράκ, την Ιορδανία, τον Λίβανο, τη Σαουδική Αραβία και τη Συρία. «Θα ήταν καλό αν τα έπαιρναν όλα», δήλωσε ο Huckabee, προκαλώντας οργή στις εν λόγω χώρες, πολλές εκ των οποίων είναι στενοί σύμμαχοι των ΗΠΑ.
Λίγο αργότερα, ο Ισραηλινός ηγέτης της αντιπολίτευσης Yair Lapid δήλωσε τη στήριξή του σε «οτιδήποτε θα επιτρέψει στους Εβραίους μια μεγάλη, ευρεία, ισχυρή γη και ένα ασφαλές καταφύγιο για εμάς». «Ο Σιωνισμός βασίζεται στη Βίβλο. Η εντολή μας πάνω στη γη του Ισραήλ είναι βιβλική, [και] τα βιβλικά σύνορα της γης του Ισραήλ είναι σαφή… Επομένως, τα σύνορα είναι τα σύνορα της Βίβλου», ανέφερε ο φαινομενικά κοσμικός Ισραηλινός πολιτικός.
Τι είναι, λοιπόν, το «Μεγαλύτερο Ισραήλ» και αποτελεί πραγματικά απώτερο στόχο για ορισμένους Ισραηλινούς πολιτικούς;
Η πιο επεκτατική διεκδίκηση για ένα «Μεγαλύτερο Ισραήλ» βασίζεται σε ένα βιβλικό εδάφιο (Γένεσις 15:18-21), το οποίο αφηγείται πώς ο Θεός συνήψε διαθήκη με τον Αβραάμ, υποσχόμενος στους απογόνους του τη γη μεταξύ του Νείλου και του Ευφράτη. Αυτό θα περιλάμβανε τους Ισραηλίτες, με τις φυλές του Ισραήλ να πιστεύεται ότι κατάγονται από τον γιο του Αβραάμ, τον Ισαάκ. Ωστόσο, θα περιλάμβανε επίσης τους απογόνους ενός άλλου γιου του Αβραάμ, του Ισμαήλ, ο οποίος θεωρείται ο πρόγονος των Αράβων. Άλλοι ορισμοί, βασισμένοι σε διαφορετικά βιβλικά εδάφια, έχουν στενότερο εδαφικό πεδίο και καθορίζουν ότι η γη του Ισραήλ θα υποσχόταν στις φυλές του Ισραήλ που κατάγονται από τον Ισαάκ.
Πώς το Ισραήλ επιδίωξε την επέκταση; Το σημερινό κράτος του Ισραήλ προέκυψε από την Βρετανική Εντολή της Παλαιστίνης το 1948. Η εντολή, που δημιουργήθηκε από την Κοινωνία των Εθνών μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την κατοχή της Παλαιστίνης από τους Βρετανούς, περιόρισε γεωγραφικά το Ισραήλ κατά τη δημιουργία του. Ο πόλεμος του 1948, που ακολούθησε το τέλος της εντολής, οδήγησε το Ισραήλ να αποκτήσει τον έλεγχο ολόκληρης της Εντολής της Παλαιστίνης, εκτός από τη Δυτική Όχθη και τη Λωρίδα της Γάζας.
Ωστόσο, το Ισραήλ σύντομα επεκτάθηκε με τη βία. Το 1967 νίκησε αραβικές δυνάμεις και κατέλαβε τη Δυτική Όχθη και τη Γάζα, καθώς και την αιγυπτιακή Χερσόνησο του Σινά και τα κατεχόμενα Υψίπεδα του Γκολάν της Συρίας. Το Ισραήλ συνεχίζει να κατέχει όλες αυτές τις περιοχές, με εξαίρεση το Σινά, το οποίο επέστρεψε στην Αίγυπτο το 1982. Έκτοτε, το Ισραήλ αγνόησε το διεθνές δίκαιο και συνέχισε να κατέχει παλαιστινιακή και συριακή γη, επιδεικνύοντας ελάχιστο σεβασμό για την κυριαρχία των γειτόνων του, καταλαμβάνοντας περισσότερη γη στη Συρία, καθώς και στον Λίβανο.
Πόσο δημοφιλής είναι η ιδέα του «Μεγαλύτερου Ισραήλ»; Αυτό πρέπει να χωριστεί σε δύο ξεχωριστές έννοιες: την επέκταση του Ισραήλ στα άμεσα γειτονικά του εδάφη και τον πιο ακραίο ορισμό του «Μεγαλύτερου Ισραήλ», δηλαδή μεταξύ του Ευφράτη και του Νείλου. Όσον αφορά την επέκταση στις άμεσες γειτονικές του περιοχές, οι Ισραηλινοί Εβραίοι σε γενικές γραμμές υποστηρίζουν την προσάρτηση της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, που είναι κατεχόμενο παλαιστινιακό έδαφος, και των Υψιπέδων του Γκολάν. Η ισραηλινή κυβέρνηση συνεχίζει να κινείται προς την de facto προσάρτηση της κατεχόμενης Δυτικής Όχθης. Οι Ισραηλινοί πολιτικοί διαφέρουν στο πόσο ανοιχτά υποστηρίζουν την επίσημη προσάρτηση της Δυτικής Όχθης, αλλά οι περισσότεροι mainstream Ισραηλινοί πολιτικοί υποστηρίζουν τους παράνομους ισραηλινούς οικισμούς στην περιοχή. Μια επέκταση των ισραηλινών οικισμών στη Γάζα δεν είναι τόσο δημοφιλής, αλλά υποστηρίζεται από ακροδεξιά ισραηλινά κόμματα.
Ένα «Μεγαλύτερο Ισραήλ», που θα περιλαμβάνει τμήματα της Ιορδανίας, ή ο πιο ιρρεντιστικός ορισμός μεταξύ του Ευφράτη και του Νείλου, είναι πιο αμφιλεγόμενο. Πριν από το 1948, πολλοί Σιωνιστές επιδίωκαν όχι μόνο την Παλαιστίνη αλλά και την Ιορδανία για το μελλοντικό τους κράτος. Μια από τις πιο σημαντικές τότε σιωνιστικές ένοπλες ομάδες, η Irgun, περιέλαβε ακόμη και τον χάρτη της Παλαιστίνης και της Ιορδανίας στο έμβλημά της. Όμως, μετά την ίδρυση του Ισραήλ, αυτό πήρε δεύτερη θέση, και οι ανοιχτές εκκλήσεις για ένα ευρέως επεκταμένο Ισραήλ περιορίστηκαν κυρίως στις περιθωριακές ομάδες. Όμως, αυτές οι περιθωριακές ομάδες – ακροδεξιοί παράγοντες όπως ο Bezalel Smotrich και ο Itamar Ben-Gvir – βρίσκονται τώρα στην κυβέρνηση, αντανακλώντας μια ευρύτερη ριζοσπαστικοποίηση εντός της ίδιας της ισραηλινής κοινωνίας. Αυτό σημαίνει ότι ο ισραηλινός «mainstream», πολιτικοί όπως ο πρωθυπουργός Benjamin Netanyahu και κεντρώοι όπως ο Lapid, είναι είτε πιο ανοιχτοί στην υποστήριξη κάποιας μορφής «Μεγαλύτερου Ισραήλ» πέρα από τη Δυτική Όχθη, είτε λιγότερο πρόθυμοι να το αντιταχθούν δημόσια.
Πόσο απειλούμενες αισθάνονται οι χώρες της περιοχής; Οι χώρες της περιοχής έχουν δηλώσει ότι η προσάρτηση της Δυτικής Όχθης θα ήταν μια κόκκινη γραμμή, αλλά δεν κατάφεραν να ανατρέψουν την κατοχή του Ισραήλ. Υποδείξεις για ευρύτερη επέκταση έχουν προκαλέσει οργισμένη αντίδραση από αραβικές χώρες. Αυτό έχει βαθύτερες ρίζες από τις πρόσφατες δηλώσεις του Huckabee. Για παράδειγμα, η Ιορδανία καταδίκασε τον Smotrich – τον υπουργό Οικονομικών του Ισραήλ – όταν έδωσε μια ομιλία το 2023 σε ένα βάθρο που εμφάνιζε έναν χάρτη όπου η Ιορδανία παρουσιαζόταν ως μέρος του Ισραήλ. Και η υποστήριξη του Huckabee στο «Μεγαλύτερο Ισραήλ» καταδικάστηκε ευρέως από περισσότερες από δώδεκα χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Σαουδικής Αραβίας, της Αιγύπτου και της Τουρκίας.
Για τις αραβικές και μουσουλμανικές χώρες, η οργή για τις δηλώσεις πηγάζει εν μέρει από την αίσθηση έλλειψης σεβασμού προς την κυριαρχία των περιφερειακών κρατών από Αμερικανό αξιωματούχο. Όμως, τονίζει επίσης τους φόβους ότι η ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή είναι υπέρ ενός Ισραήλ που είναι ολοένα και πιο πρόθυμο να επιτεθεί σε όλη τη Μέση Ανατολή, και έχει ελάχιστο ενδιαφέρον για την ειρήνη. Ακόμη και αν η κατάληψη της γης μεταξύ του Νείλου και του Ευφράτη δεν είναι εφικτή, μια περιοχή όπου το Ισραήλ είναι ο κύριος ηγεμόνας πιθανότατα θα οδηγήσει σε περισσότερες επιθέσεις, περισσότερους πολέμους και, εάν το Ισραήλ το κρίνει απαραίτητο, σε περισσότερη κατοχή γης.
