Στη Χάγη, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC) πραγματοποίησε ακρόαση για τον πρώην πρόεδρο των Φιλιππίνων, Ροντρίγκο Ντουτέρτε, εξετάζοντας τις κατηγορίες για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια της λεγόμενης «πολεμικής εκστρατείας κατά των ναρκωτικών». Η ακρόαση αυτή, που έλαβε χώρα στα τέλη Φεβρουαρίου, προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία για απόδοση ευθυνών, σε μια εποχή όπου οι παγκόσμιες νόρμες φαίνονται εύθραυστες.
Για τις οικογένειες των θυμάτων, που παρακολούθησαν με δάκρυα στα μάτια από την αίθουσα του δικαστηρίου, η ακρόαση αυτή σηματοδότησε το πρώτο ουσιαστικό βήμα προς τη δικαιοσύνη, μετά από χρόνια βίας, άρνησης και απανθρωποποίησης των αγαπημένων τους. Όπως δήλωσε ο Φιλιππινέζος δικηγόρος και συνήγορος των θυμάτων, Joel Butuyan, στο δικαστήριο: «Η αλήθεια είναι το αντίδοτο στον ιό της ατιμωρησίας».
Μια τριμελής σύνθεση δικαστών – από τη Ρουμανία, το Μεξικό και το Μπενίν – άκουσε τα επιχειρήματα των εισαγγελέων, των συνηγόρων των θυμάτων και του δικηγόρου υπεράσπισης του Ντουτέρτε. Ο ρόλος τους δεν ήταν να κρίνουν την ενοχή, αλλά να αξιολογήσουν εάν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να προχωρήσει η υπόθεση εναντίον του Ντουτέρτε σε δίκη.
Η υπόθεση επικεντρώνεται σε 49 περιστατικά φερόμενης ανθρωποκτονίας και απόπειρας ανθρωποκτονίας, με 78 θύματα, συμπεριλαμβανομένων παιδιών, μεταξύ Νοεμβρίου 2011 και Μαρτίου 2019, όταν το ICC εξακολουθούσε να έχει δικαιοδοσία επί των Φιλιππίνων. Τον Μάρτιο του 2018, λίγο αφότου η τότε εισαγγελέας του ICC είχε ανακοινώσει προκαταρκτική έρευνα για την κατάσταση στις Φιλιππίνες, ο Ντουτέρτε απέσυρε τη χώρα από τη Συνθήκη του δικαστηρίου, η οποία ολοκληρώθηκε ένα χρόνο αργότερα.
Η κατηγορία εναντίον του Ντουτέρτε καλύπτει την περίοδο της θητείας του ως δημάρχου της Davao City, στις νότιες Φιλιππίνες, και την περίοδο μετά την εκλογή του ως προέδρου το 2016. Οι εισαγγελείς τόνισαν ότι τα συγκεκριμένα περιστατικά που εστιάζουν αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος των χιλιάδων δολοφονιών που αποδίδονται στην αστυνομία και σε μισθοφόρους κατά τη διάρκεια της αντιναρκωτικής εκστρατείας του Ντουτέρτε.
Καθώς η ακρόαση εξελίσσονταν, οι εισαγγελείς παρουσίασαν βίντεο όπου ο Ντουτέρτε καλούσε την αστυνομία να σκοτώνει ύποπτους για ναρκωτικά, αγνοώντας τους νομικούς περιορισμούς. Σε μια ανατριχιαστική ομιλία του 2016, είχε προειδοποιήσει: «Αν γίνω πρόεδρος, θα διατάξω τον στρατό και την αστυνομία να κυνηγήσουν τους βαρόνους των ναρκωτικών, τους μεγάλους, και να τους σκοτώσουν». Ο δικηγόρος του Ντουτέρτε υποστήριξε ότι οι εισαγγελείς ήταν επιλεκτικοί στην προσέγγισή τους στις ομιλίες και ότι παρέλειψαν κρίσιμες πληροφορίες που θα αθώωναν τον Ντουτέρτε, όπως αναφορές στη χρήση βίας για αυτοάμυνα.
Η Human Rights Watch παρακολουθεί από το 2009 τις «πολεμικές εκστρατείες κατά των ναρκωτικών» του Ντουτέρτε, καταγράφοντας τις επιχειρήσεις της «Davao Death Squad» που στόχευαν άστεγα παιδιά, μικροεγκληματίες και υπόπτους για ναρκωτικά όταν ο Ντουτέρτε ήταν δήμαρχος. Μια έκθεση της Human Rights Watch του 2017 κατέδειξε πώς η «πολεμική εκστρατεία κατά των ναρκωτικών» του Ντουτέρτε κλιμακώθηκε σε εθνικό επίπεδο μετά την εκλογή του ως προέδρου.
Η επιτροπή έχει πλέον 60 ημέρες για να αποφασίσει αν η υπόθεση θα προχωρήσει σε δίκη. Ωστόσο, ενώ το ICC συνεδριάζει, οι θανατηφόρες δολοφονίες που σχετίζονται με τα ναρκωτικά στις Φιλιππίνες συνεχίζονται, αν και μειωμένες από την κορύφωσή τους κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Ντουτέρτε.
Η εσωτερική απόδοση ευθυνών παραμένει εξαιρετικά ανεπαρκής. Σχεδόν 10 χρόνια μετά την έναρξη της εθνικής «πολεμικής εκστρατείας κατά των ναρκωτικών», πέντε υποθέσεις κατέληξαν σε καταδίκες συνολικά εννέα αστυνομικών. Η συντριπτική πλειονότητα των υπευθύνων, συμπεριλαμβανομένων ανώτερων αξιωματούχων, παραμένει αλώβητη.
Το πολιτικό πλαίσιο είναι επίσης περίπλοκο. Η παραπομπή του Ντουτέρτε στη Χάγη μπορεί να εξυπηρέτησε τον νυν πρόεδρο, Ferdinand Marcos Jr., επιτρέποντάς του να αποστασιοποιηθεί από τις πιο βίαιες υπερβολές του προκατόχου του. Ωστόσο, αρκετοί από τους φερόμενους συνεργούς του Ντουτέρτε – ανώτεροι αστυνομικοί και αξιωματούχοι που βοήθησαν στη μεταφορά των στρατηγικών «εξουδετέρωσης» της Davao City σε εθνικό επίπεδο – εξακολουθούν να ασκούν επιρροή ή έχουν εξαφανιστεί.
Η αρχιτεκτονική ασφαλείας που επέτρεψε τις δολοφονίες εντός της εθνικής αστυνομικής δύναμης παραμένει σε μεγάλο βαθμό άθικτη. Με το λάθος πολιτικό μήνυμα, η βία θα μπορούσε εύκολα να αναζωπυρωθεί.
Ο Marcos βρίσκεται πλέον αντιμέτωπος με μια καθοριστική επιλογή. Μπορεί να συνεχίσει να αναθέτει τη δικαιοσύνη στο ICC, ανεκτικός σε μια κουλτούρα ατιμωρησίας στο εσωτερικό. Ή μπορεί να επιδείξει γνήσια δέσμευση για την απόδοση ευθυνών και το κράτος δικαίου. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε σαφή, δημόσια απόρριψη της δεκαετούς αστυνομικής επιχείρησης που στηρίζει την αντιναρκωτική εκστρατεία, και ρητή διασφάλιση ότι οι μέθοδοί της δεν είναι πλέον αποδεκτή κρατική πολιτική.
Ο Marcos θα πρέπει επίσης να ενδυναμώσει το Υπουργείο Δικαιοσύνης για τη διεξαγωγή ερευνών και διώξεων στα σοβαρά, και να λάβει μέτρα για την επανένταξη στο ICC, κάτι που με τη σειρά του θα βοηθούσε στην ενίσχυση των εσωτερικών προσπαθειών για απόδοση ευθυνών. Χωρίς αξιόπιστη εσωτερική δράση, οι υποσχέσεις μεταρρύθμισης θα ηχούν κενές.
Αυτή είναι μια στιγμή αλήθειας για τις Φιλιππίνες. Οι οικογένειες που περίμεναν χρόνια για απαντήσεις αξίζουν κάτι περισσότερο από πολιτική ευκολία· αξίζουν δικαιοσύνη. Ό,τι κι αν αποφασίσει το ICC τους επόμενους μήνες, η κυβέρνηση των Φιλιππίνων δεν χρειάζεται – και δεν πρέπει – να περιμένει. Ο τερματισμός της ατιμωρησίας και ο σεβασμός της αξιοπρέπειας των θυμάτων αρχίζει από το σπίτι.
