Η Νότια Αμερική βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές προκλήσεις. Εξωτερικές παρεμβάσεις, όξυνση των πολιτικών εντάσεων και εκλογικές αναμετρήσεις σηματοδοτούν ένα δύσκολο μέλλον για την περιοχή. Οι άνισες αποδόσεις της δεκαετούς ανάπτυξης, σε συνδυασμό με την αποδυνάμωση του κράτους μετά την πανδημία, έχουν ενισχύσει την απήχηση των σκληροπυρηνικών, λαϊκιστικών απαντήσεων. Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο εσωτερικός: η τάση της περιοχής προς τη στρατιωτικοποιημένη πολιτική και οι ανοιχτές απειλές από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αναβιώνουν τους κινδύνους του παλιού μοντέλου των “μπανανικών δημοκρατιών” και της διπλωματίας των κανονιοφόρων.
Αυτές οι δυναμικές δημιουργούν μια επικίνδυνη σύγκλιση. Η αυξανόμενη ανασφάλεια, η αποδυναμωμένη πολιτική εκπροσώπηση και η ανανεωμένη εξωτερική πίεση αλληλοενισχύονται, αποδυναμώνοντας τους θεσμούς και καθιστώντας την περιοχή ξανά ευάλωτη στην κυριαρχία αντί για την αυτοδιάθεση.
Το Περού αποτελεί μια ξεκάθαρη προειδοποιητική ιστορία. Για δύο δεκαετίες, η χώρα κατέγραφε άνω του μέσου όρου οικονομική ανάπτυξη, προσέλκυσε σημαντικές ξένες επενδύσεις, ακόμα και επιδίωξε ένταξη στον ΟΟΣΑ. Στις αρχές του 2026, το σολ θεωρείται ευρέως το πιο σταθερό νόμισμα της Νότιας Αμερικής. Ωστόσο, η ευημερία δεν μεταφράστηκε σε θεσμική σταθερότητα: επτά πρόεδροι σε εννέα χρόνια μαρτυρούν βαθύτερη πολιτική δυσλειτουργία. Ο κοινωνιολόγος Julio Cotler έχει υποστηρίξει ότι οι ελίτ του Περού, πλουτισμένες από τις εξαγωγές πρώτων υλών, είχαν ελάχιστα κίνητρα να μοιραστούν τα κέρδη ή να χτίσουν ικανούς και συμπεριληπτικούς θεσμούς. Το αποτέλεσμα είναι μια εύθραυστη πολιτική οικονομία, όπου οι αποικιακές ιεραρχίες επιμένουν, οι ανισότητες φύλου, τάξης και εθνότητας παραμένουν, και οι κρατικές υπηρεσίες δυσλειτουργούν, υπονομεύοντας τη νομιμότητα και την εκπροσώπηση.
Αυτή η ευθραυστότητα συγκρούεται πλέον με την ανασφάλεια. Στη Λίμα, απεργίες των μέσων μαζικής μεταφοράς λόγω της αυξανόμενης βίας και εκβιασμών έχουν παραλύσει επανειλημμένα την πόλη· δεκάδες οδηγοί λεωφορείων δολοφονήθηκαν μέρα μεσημέρι καθ’ όλη τη διάρκεια του 2025. Διαδηλώσεις κατέληξαν σε θάνατο τον Οκτώβριο του 2025, όταν ένας ράπερ και καλλιτέχνης του δρόμου πυροβολήθηκε κοντά στο προεδρικό μέγαρο κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων κατά του νέου προέδρου, José Jerí. Ο πρόεδρος του Κογκρέσου χαρακτήρισε το θύμα “terruco” (ένας όρος που παλαιότερα χρησιμοποιούνταν για τρομοκράτες), καταδεικνύοντας την τοξικότητα του πολιτικού τοπίου του Περού, καθώς αυτός ο όρος είναι ύβρις κατά των διαφωνούντων, συχνά ιθαγενών ή αγροτών, με σκοπό την υπονόμευση των διαμαρτυριών και των αιτημάτων τους. Αυτό δεν είναι ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά ένα σύμπτωμα του τρόπου με τον οποίο τα πολιτικά συστήματα αντιμετωπίζουν την κοινωνική σύγκρουση ως πρόβλημα αστυνόμευσης, κάτι που πρέπει να κατασταλεί παρά να αντιμετωπιστεί.
Η απάντηση του Περού ήταν η στρατιωτικοποίηση του δημόσιου χώρου. Υπό τον Jerí, η κυβέρνηση κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και έστειλε στρατιώτες να περιπολούν τους δρόμους “μέχρι να εξαλειφθεί η ανασφάλεια”. Το Εκουαδόρ ακολούθησε μια παρόμοια προσέγγιση, φτάνοντας στο σημείο να κηρύξει “εσωτερική ένοπλη σύγκρουση”, οδηγώντας σε αυξανόμενες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όταν οι πολιτικές απαιτήσεις περιθωριοποιούνται υπέρ της στρατιωτικής ή αστυνομικής ισχύος, η πολιτική εκπροσώπηση καταρρέει σε πελατειακές σχέσεις ή φόβο. Το Κογκρέσο του Περού αποτελεί παράδειγμα αυτής της κατάρρευσης της εκπροσώπησης. Έχει μετατραπεί σε ένα πλουτοκρατικό χρηματιστήριο, όπου τα συμφέροντα γίνονται δεκτά, αντί για ένα φόρουμ για τη διεξαγωγή των απαραίτητων μεταρρυθμίσεων, ώστε το κράτος να ανταποκριθεί στα αιτήματα των πολιτών του.
Η προεκλογική εκστρατεία του 2026 στο Περού ενισχύει αυτή τη λογική. Οι επικρατέστεροι υποψήφιοι υπόσχονται υπερ-φυλακές, παρακολούθηση με drones, ακόμα και μεταφορά κρατουμένων σε φυλακές του Ελ Σαλβαδόρ. Η Keiko Fujimori, κόρη του πρώην προέδρου Alberto Fujimori, επικαλείται ανοιχτά “mano dura” (μια στρατιωτικοποιημένη απάντηση στην κρίση του κράτους και της εκπροσώπησης). Σε όλη την οροσειρά των Άνδεων, η “τάξη” επανέρχεται ως μαγική λύση και πολιτική πρόταση, ενισχυμένη από την υποστήριξη των ΗΠΑ στην καταστολή ως πολιτική απάντηση, αν και σπάνια επιλύει τις αιτίες της βίας: κοινωνικό αποκλεισμό, ατιμωρησία και αποδυναμωμένα κράτη.
Η Χιλή προσφέρει ένα προειδοποιητικό παράδειγμα. Τα επινίκια για τον Pinochet που ακούστηκαν μετά την εκλογική νίκη του Jose Antonio Kast, αποκαλύπτουν μια νοσταλγία για τη βεβαιότητα του αυταρχισμού και της δικτατορίας, η οποία υποστηρίχθηκε από την αμερικανική επέμβαση. Ωστόσο, η έλξη της διακυβέρνησης της “ισχυρής χειρός” αφορά λιγότερο την ιδεολογία και περισσότερο την απογοήτευση από τα κόμματα και τις κυβερνήσεις που φαίνονται μακρινές και αυτοεξυπηρετούμενες. Όταν οι ελίτ αγνοούν τις ανάγκες των πολιτών, η σκληρότητα εκτελείται, αντικαθιστώντας την πολιτική εκπροσώπηση. Ο στρατός πολιτικοποιείται και η κοινωνία στρατιωτικοποιείται. Από αυτή τη μετατόπιση, είναι ένα μικρό βήμα προς μια συμβίωση, στην οποία πολιτικοί και στρατιωτικοί υπερασπίζονται αρπακτικά συμφέροντα, τοπικά ή ξένα, κάτω από τη σημαία της ασφάλειας, καθώς οι αυταρχικές ρυθμίσεις εδραιώνονται και οι στρατιώτες λαμβάνουν “πολεμικά μερίσματα”.
Η επιστροφή του σκληροπυρηνικού λαϊκισμού στην περιοχή, καθώς και η ανοιχτή αμερικανική στρατιωτική επέμβαση και βομβαρδισμοί, αντηχούν με μια ευρύτερη αναβίωση στρατιωτικοποιημένων απαντήσεων σε κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα. Η αναβίωση του Δόγματος Μονρόε στην Καραϊβική, η παραβίαση του διεθνούς δικαίου και η χρήση ωμής βίας, η λεγόμενη “Δόγμα του Κανονιοφόρου”, υποδεικνύουν μια διακυβερνητική λογική που αντικαθιστά τον εξαναγκασμό με την πολιτική νομιμότητα. Η οικονομική πίεση, ορατή στις πιο πρόσφατες βουλευτικές εκλογές της Αργεντινής, και η συνοπτική εκτέλεση φερόμενων διακινητών ναρκωτικών ακολουθούν το ίδιο μοτίβο. Αυτά δεν είναι μεμονωμένα φαινόμενα, αλλά παραλλαγές της ίδιας απάντησης: η παραπλάνηση κοινωνικών προβλημάτων μέσω της βίας. Τελικά, αυτό παράγει εύθραυστα κράτη, κατακερματισμένες κοινωνίες και πολιτικοποιημένους στρατούς που υπονομεύουν την ίδια ικανότητα που απαιτείται για την παροχή ασφάλειας, δικαιοσύνης και δημοκρατίας, καθιστώντας την εξωτερική παρέμβαση ευκολότερη, όχι δυσκολότερη.
Καθώς οι ηγέτες της περιοχής επιδιώκουν τη στρατιωτικοποίηση ως μέσο καταστολής της διαφωνίας, αποδυναμώνουν τα κράτη και τοποθετούν τις χώρες περίπου όπως ήταν όταν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά οι “μπανανικές δημοκρατίες”. Αδύναμοι θεσμοί, διεφθαρμένες βουλές και πολιτικοποιημένες δυνάμεις ασφαλείας ορίζουν και πάλι την πολιτική ζωή. Σήμερα, το σενάριο είναι ανανεωμένο, πιο φανερό, ωμό και συναλλακτικό, όπως αποδεικνύουν οι πύραυλοι και οι συνέπειες της απαγωγής του Nicolas Maduro στη Βενεζουέλα.
Ένας διαφορετικός δρόμος είναι δυνατός, αλλά ξεκινά με τη σωστή περιγραφή του προβλήματος. Η βία είναι πραγματική, ωστόσο η ασφάλεια χωρίς νομιμότητα είναι εφήμερη, και η δύναμη χωρίς οικοδόμηση θεσμών είναι εύθραυστη. Οι Άνδεις δεν θα ξεφύγουν από την τρέχουσα τάση ανασφάλειας και αστάθειας με την ενίσχυση των μέτρων έκτακτης ανάγκης, των μεγαλύτερων φυλακών και την εκκαθάριση των δρόμων με στρατιώτες με πλήρη εξάρτηση. Ο μόνος τρόπος για να παρακαμφθεί αυτός ο δρόμος είναι η επένδυση στη δικαιοσύνη και η αντιμετώπιση των θεσμοθετημένων ανισοτήτων που καθιστούν τη βία εφικτή και επικερδή. Αυτό δεν μπορεί να συμβεί χωρίς την αναδιάρθρωση της πολιτικής εκπροσώπησης μακριά από τις τρέχουσες αρπακτικές δυναμικές.
Εάν η περιοχή συνεχίσει το κάλεσμα του δεξιού λαϊκισμού το 2026, θα δει περισσότερες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, περισσότερες “εσωτερικές συγκρούσεις” και περισσότερες στρατιωτικοποιημένες εκστρατείες, και αναπόφευκτα περισσότερο χώρο για ξένους παράγοντες να καθορίζουν τους όρους και τις προτεραιότητες στην περιοχή. Μια επανεκκίνηση των “μπανανικών δημοκρατιών” με πρόσθετο “ασφάλεια”. Μπορεί ακόμη και να προσφέρει στον πρόεδρο των ΗΠΑ το γεωπολιτικό ισοδύναμο ενός “Βραβείου Ειρήνης FIFA”, κάτι που μοιάζει με βραβείο για την απόδοση επιτυχίας, αλλά τελικά αποτυγχάνει στην πραγματική ζωή. Ο μόνος τρόπος εξόδου από αυτή την τροχιά είναι να διασφαλιστεί ότι η πολιτική λαμβάνει χώρα χωρίς τη σκιά μιας στολής και του λαϊκισμού, και ότι οι φωνές των πολιτών δεν επισκιάζονται από τα συμφέροντα φατριών και κοντόφθαλμων ελίτ. Αυτό το έργο θα είναι πιο δύσκολο δεδομένων των πιέσεων από τις ΗΠΑ για συναλλακτικές συμφωνίες που δεν ενδιαφέρονται για τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα ή τη νομιμότητα.
