Ένα νέο κεφάλαιο στην αντιμετώπιση της τρομοκρατίας ανοίγεται στη Δυτική Αφρική, καθώς τα κράτη μέλη της Οικονομικής Κοινότητας Δυτικοαφρικανικών Κρατών (ECOWAS) αποφάσισαν να ενεργοποιήσουν μια περιφερειακή δύναμη άμεσης αντίδρασης. Στόχος της δύναμης αυτής είναι η πάταξη των βίαιων επιθέσεων που πραγματοποιούν ένοπλες ομάδες, οι οποίες εξαπλώνονται επικίνδυνα στην περιοχή. Η απόφαση λήφθηκε κατά τη διάρκεια μίας συνάντησης στρατιωτικών αρχηγών της ECOWAS, η οποία έλαβε χώρα στη Σιέρα Λεόνε. Η περιφερειακή ένωση καλείται να αντιμετωπίσει μια υπαρξιακή απειλή ασφαλείας, η οποία έχει ήδη προκαλέσει χιλιάδες θανάτους και εκατοντάδες χιλιάδες εκτοπισμούς.
Το σχέδιο προβλέπει την κινητοποίηση αρχικά 2.000 στρατιωτών έως τα τέλη του 2026, με σκοπό την αντιμετώπιση των ένοπλων ομάδων που επεκτείνουν την εδαφική τους επιρροή και βελτιώνουν τις τακτικές τους. Ομάδες που συνδέονται ιδεολογικά με την αλ-Κάιντα και το ISIL (ISIS) πραγματοποιούν συχνά επιθέσεις σε στρατιωτικές βάσεις και αστικές περιοχές, από το Μάλι έως τη Νιγηρία. Παρόλο που οι χώρες της περιοχής προσπαθούν να ανταποκριθούν, η αντίδρασή τους παραμένει κατακερματισμένη. Ιδιαίτερα ευάλωτες είναι οι χώρες του Σαχέλ, όπως το Μάλι, ο Νίγηρας και η Μπουρκίνα Φάσο, καθώς και η Νιγηρία. Ωστόσο, η βία εξαπλώνεται και στις παράκτιες χώρες, όπως το Τόγκο και το Μπενίν.
Οι επιθέσεις, που παραδοσιακά εκδηλώνονται σε αγροτικές περιοχές με αδύναμη κρατική παρουσία, έχουν πλέον επεκταθεί σε μεγάλες αστικές πόλεις. Ορισμένες ομάδες χρησιμοποιούν πλέον εξελιγμένα όπλα. Ενδεικτική είναι η επίθεση μιας ομάδας που συνδέεται με το ISIL στο διεθνές αεροδρόμιο της Νιαμέι, πρωτεύουσας του Νίγηρα, στα τέλη Ιανουαρίου. Παράλληλα, μια φράξια που συνδέεται με την αλ-Κάιντα έχει μπλοκάρει τις προμήθειες καυσίμων προς την πρωτεύουσα του Μάλι, Μπαμάκο, από τον Σεπτέμβριο, προκαλώντας δυσκολίες στις μετακινήσεις και στις απαραίτητες υπηρεσίες.
Ωστόσο, η επιτυχία των σχεδίων ανάπτυξης στρατευμάτων της ECOWAS εξαρτάται από την υπέρβαση δύο σημαντικών προκλήσεων, σύμφωνα με αναλυτές: τη χρηματοδότηση και τις εσωτερικές διαμάχες, οι οποίες οδήγησαν στην αποχώρηση του Νίγηρα, του Μάλι και της Μπουρκίνα Φάσο από την ECOWAS τον Ιανουάριο του 2025, για τη δημιουργία της δικής τους Συμμαχίας Κρατών του Σαχέλ (AES). “Αυτές οι προκλήσεις θα παραμείνουν, αλλά θα πρέπει επίσης να σκεφτούν αυτό όχι μόνο ως μια στρατιωτική απάντηση, αλλά ως μια ολιστική επιχείρηση που θα περιλαμβάνει κοινωνικές παρεμβάσεις για να αναχαιτίσουν την επιρροή αυτών των ομάδων που τους επιτρέπει να στρατολογούν μέλη”, δήλωσε η Beverly Ochieng, αναλύτρια της εταιρείας πληροφοριών Control Risks.
Τι είναι η Δύναμη Ετοιμότητας της ECOWAS; Η Δύναμη Ετοιμότητας της ECOWAS (ESF) ιδρύθηκε επίσημα το 1999, αν και οι πρώτες της αναπτύξεις έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Η δύναμη αποτελείται από χιλιάδες στρατιωτικό, αστυνομικό και πολιτικό προσωπικό, που προέρχεται από τα κράτη μέλη της ECOWAS. Η ESF υπήρξε κρίσιμη για τον τερματισμό πολλών συγκρούσεων στην περιοχή και για τη σταθεροποίηση μεταβατικών κρατών. Θεωρείται ευρέως η πρώτη επιτυχημένη προσπάθεια δημιουργίας μιας περιφερειακής συμμαχίας ασφαλείας στην Αφρική.
Η ESF, παλαιότερα γνωστή ως ECOWAS Monitoring Group (ECOMOG), διαδραμάτισε καίριο ρόλο στον τερματισμό παρατεταμένων εμφυλίων πολέμων στη Λιβερία και τη Σιέρα Λεόνε από το 1990 έως το 2003. Η Νιγηρία και η Γκάνα παρείχαν τον μεγαλύτερο αριθμό στρατιωτών. Σε αντίθεση με τις τυπικές αποστολές των Ηνωμένων Εθνών, που εστιάζουν στη διατήρηση της ειρήνης, η ECOMOG συμμετείχε σε μάχες. Ωστόσο, τα στρατεύματά της επικρίθηκαν έντονα για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς δυσκολεύονταν να διακρίνουν τους αντάρτες από τον γενικό πληθυσμό.
Η ESF παρενέβη ως ειρηνευτική αποστολή κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου στην Ακτή Ελεφαντοστού (2002-2003) και στην κρίση του Μάλι (2012-2013). Τα στρατεύματα βοήθησαν επίσης στην παραίτηση του επί μακρόν προέδρου της Γκάμπια, Yahya Jammeh, και στην παράδοση της εξουσίας στον Adama Barrow. Πιο πρόσφατα, η ESF υποστήριξε τον στρατό του Μπενίν για να αποτρέψει την κατάληψη της εξουσίας από αντάρτες τον Δεκέμβριο.
Τι θα κάνει η δύναμη τώρα και ποιες είναι οι ανησυχίες; Καθώς οι περιφερειακοί ηγέτες σχεδιάζουν μια νέα κινητοποίηση χιλιάδων στρατιωτών, η προτεινόμενη ενεργοποίηση θα ανταποκριθεί ειδικά στις απειλές που θέτουν οι ιδεολογικές ένοπλες ομάδες, όπως ανέφερε το Anadolu News. Θα είναι η πρώτη φορά που η ESF θα αντιμετωπίσει τέτοιες ένοπλες ομάδες, αντί για πολιτικούς αντάρτες. Η βία αυτή έχει προκαλέσει χιλιάδες θανάτους και τον εκτοπισμό δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων στην περιοχή. Μόνο από τον Ιανουάριο έως τον Ιούνιο του 2025, η περιοχή κατέγραψε 12.964 θανάτους που σχετίζονται με συγκρούσεις σε 5.907 περιστατικά, με σχεδόν όλους τους θανάτους να αφορούν τη Νιγηρία, την Μπουρκίνα Φάσο, το Μάλι και τον Νίγηρα, σύμφωνα με το Center for Democracy and Development.
Η ανάπτυξη της ECOWAS αποτελεί μία καθυστερημένη απάντηση και υπάρχουν αρκετές ανησυχίες, σύμφωνα με την Ochieng. Η χρηματοδότηση, ο συντονισμός της δύναμης και το ρήγμα που έχει ουσιαστικά διασπάσει το μπλοκ είναι τα κύρια ζητήματα. Η Νιγηρία παραδοσιακά παρείχε το 75% του προσωπικού για τις αποστολές της ECOWAS και ήταν κύριος χρηματοδότης, με την έδρα της ECOWAS να βρίσκεται στην Αμπούτζα. Ωστόσο, η Νιγηρία της δεκαετίας του 1990 διέφερε σημαντικά από τη Νιγηρία του σήμερα. Η θέση της χώρας ως “γίγαντα” της Δυτικής Αφρικής έχει μειωθεί λόγω της οικονομικής κακοδιαχείρισης, η οποία οδήγησε σε υψηλό πληθωρισμό το 2023, επιδεινώνοντας την πίεση από την πανδημία COVID-19. Η οικονομία ανακάμπτει αργά. Επιπλέον, οι αμυντικές δυνάμεις της Νιγηρίας είναι απασχολημένες σε πολλά μέτωπα, καθώς αντιμετωπίζουν διάφορους ένοπλους δρώντες. Ιδεολογικές ομάδες δρουν στα βορειοανατολικά και συνεργάζονται ολοένα και περισσότερο με εγκληματικές συμμορίες στα βορειοδυτικά και κεντρο-βόρεια τμήματα. Στο νότο της χώρας, είναι επίσης ενεργές ένοπλες ομάδες που μάχονται για μια ανεξάρτητη κρατική οντότητα.
Μια πιθανή πηγή χρηματοδότησης, σύμφωνα με την Ochieng, θα μπορούσαν να είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες συνεργάζονται με τη Νιγηρία από τον Δεκέμβριο για την καταπολέμηση ένοπλων ομάδων, αφού προηγουμένως είχαν κατηγορήσει ψευδώς τη χώρα ότι διευκολύνει μια “γενοκτονία” εναντίον Χριστιανών εν μέσω της ανασφάλειας. Μια άλλη πηγή θα μπορούσε να είναι η Γαλλία, η οποία είναι όλο και πιο κοντά στην Αμπούτζα. Υπάρχει επίσης το ζήτημα του συντονισμού για την καταπολέμηση τουλάχιστον οκτώ ένοπλων ομάδων που χρησιμοποιούν πυκνά δασικές περιοχές ως κρησφύγετα και διαδρόμους για μετακινήσεις μεταξύ χωρών. Η ECOWAS θα πρέπει “να δώσει προτεραιότητα στο πού πρέπει να γίνουν οι επιχειρήσεις και αν θα πρέπει να επικεντρωθεί σε άλλους, όπως πειρατές ή εγκληματικές συμμορίες που εκμεταλλεύονται τα κενά ασφαλείας”, πρόσθεσε η Ochieng. Οι κοινωνικές παρεμβάσεις σε αγροτικές περιοχές από τις οποίες στρατολογούν οι ένοπλες ομάδες είναι κρίσιμες. Οι ομάδες αυτές συχνά εξασφαλίζουν την τοπική υποστήριξη συλλέγοντας φόρους και παρέχοντας πόρους όπως λιπάσματα, χτίζοντας τζαμιά ή υποσχόμενες ασφάλεια.
Μπορεί η ρήξη ECOWAS vs AES να υπονομεύσει τη δύναμη; Υπάρχουν επίσης ανησυχίες για το πώς θα συνεργαζόταν η ECOWAS με την AES. Η ECOWAS διασπάστηκε πέρυσι, όταν η περιφερειακή ένωση χρησιμοποίησε κυρώσεις για να πιέσει τα κράτη της AES, που βρίσκονται υπό στρατιωτική διοίκηση, να διεξαγάγουν εκλογές και να επιστρέψουν στις πολιτικές δομές. Και οι τρεις χώρες της AES βρίσκονται στο επίκεντρο της κρίσης με ένοπλες ομάδες που δρουν στα κοινά τους σύνορα. Ο στρατός του Μάλι κατέλαβε την εξουσία το 2020, κατηγορώντας την πολιτική κυβέρνηση για την αδυναμία της να καταπολεμήσει αυτούς τους μαχητές. Αργότερα, το 2022, ακολούθησε ο στρατός της Μπουρκίνα Φάσο, επικαλούμενος τους ίδιους λόγους, και το 2023, ο Νίγηρας. Αποχώρησαν από την ECOWAS και επίσημα συνενώθηκαν το 2025.
Η AES έχει απομακρυνθεί συλλογικά από τη Γαλλία, τον ιστορικό της σύμμαχο και πρώην αποικιακή δύναμη, η οποία είχε συνεισφέρει περίπου 4.000 στρατιώτες για την καταπολέμηση ένοπλων ομάδων, καθώς το Παρίσι αντιμετώπιζε κατηγορίες για υπερβολική ανάμειξη σε θέματα εθνικής ασφάλειας. Περίπου 2.000 Ρώσοι μαχητές, αρχικά από την παραστρατιωτική ομάδα Wagner και τώρα από την υπό κρατικό έλεγχο Africa Corps, έχουν αναπτυχθεί στις τρεις χώρες, καθώς η AES έχει στραφεί στη Μόσχα ως σύμμαχο. Η αποχώρηση της AES αποτέλεσε πλήγμα για την ECOWAS, μειώνοντας το μέγεθος και την επιρροή της ένωσης. Η ECOWAS έχει προσπαθήσει να πείσει τα κράτη της AES να επιστρέψουν μέσω διαμεσολαβητών όπως η Σενεγάλη, η οποία διατηρεί φιλικές σχέσεις με τους κατοίκους του Σαχέλ. Η ένωση έχει επίσης διατηρήσει μια πολιτική ανοιχτών θυρών, προσκαλώντας τους σε συναντήσεις. Ωστόσο, οι στρατιωτικοί ηγέτες έχουν αποδειχθεί σκληροπυρηνικοί και έχουν απορρίψει αυτές τις προσεγγίσεις, σύμφωνα με την Ochieng. Η AES εργάζεται για τη δημιουργία της δικής της συνδυασμένης δύναμης 6.000 ανδρών και θέλει να αποδείξει ότι μπορεί να ανταγωνιστεί την ECOWAS καταπολεμώντας επιτυχώς τις ένοπλες ομάδες.
Ως εκ τούτου, μια στενή συνεργασία όπου και οι δύο πλευρές αναπτύσσουν και χρηματοδοτούν μια ενιαία περιφερειακή δύναμη ενδέχεται να μην συμβεί. Ωστόσο, η νέα εστίαση της ECOWAS στην αντιμετώπιση ένοπλων ομάδων θα μπορούσε να μαλακώσει τη στάση της AES με την πάροδο του χρόνου. “Επειδή όταν η AES αποχώρησε, μία από τις κριτικές της ήταν ότι η ECOWAS δεν υποστήριζε την αντιτρομοκρατία και επικεντρωνόταν υπερβολικά στην πολιτική και τις εκλογές”, επεσήμανε η Ochieng. Εάν η ECOWAS συνεχίσει να χτίζει πάνω στις φιλικές σχέσεις που διατηρούν η Σενεγάλη, καθώς και η Γκάνα και το Τόγκο, θα μπορούσε να υπάρξει χώρος για ανταλλαγή πληροφοριών, κοινή επιτήρηση και κοινές αποστολές μακροπρόθεσμα.
Ποιες είναι οι κύριες ένοπλες ομάδες; Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM): Η JNIM είναι η κύρια συμμαχική με την αλ-Κάιντα φατρία στη Δυτική Αφρική. Δημιουργήθηκε το 2017 μετά τη συνένωση τεσσάρων ένοπλων ομάδων του Μάλι. Η JNIM δραστηριοποιείται στο Μάλι, την Μπουρκίνα Φάσο, το Μπενίν, τον Νίγηρα και έχει καταγράψει τουλάχιστον μία επίθεση στη Νιγηρία. Αυτήν τη στιγμή, η JNIM μπλοκάρει την προμήθεια καυσίμων προς το Μπαμάκο, επιτιθέμενη και καίγοντας βυτιοφόρα που ταξιδεύουν σε αυτοκινητόδρομους. Εκτιμάται ότι έχει 5.000 έως 6.000 μέλη.
Boko Haram: Η ομάδα είναι επίσης γνωστή ως Jama’at Ahl al-Sunna li al-Da’wa wa al-Jihad. Προερχόμενη από την πολιτεία Borno της Νιγηρίας το 2010, η Boko Haram εξαπέλυσε αρχικά ευρείες επιθέσεις σε όλη τη βόρεια Νιγηρία, συμπεριλαμβανομένης της πρωτεύουσας, Αμπούτζα. Στη συνέχεια, εξαπλώθηκε στο Καμερούν, το Τσαντ και τον Νίγηρα. Η ομάδα είναι διαβόητη για την απαγωγή περισσότερων από 300 μαθητριών στην Chibok το 2014. Η Boko Haram έχει αποδυναμωθεί σημαντικά από τον θάνατο του ηγέτη της, Abubakar Shekau, το 2021, αλλά εξακολουθεί να δραστηριοποιείται με περίπου 1.500 μαχητές.
Συγγενής του ISIL στην Επαρχία Δυτικής Αφρικής (ISWAP): Η ISWAP αποσχίστηκε από την Boko Haram λόγω διαφορών στον τρόπο αντιμετώπισης των μουσουλμάνων πολιτών. Η Boko Haram σκοτώνει αδιακρίτως Μουσουλμάνους και Χριστιανούς. Και οι δύο έχουν εμπλακεί όλο και περισσότερο σε βίαιες μάχες. Η ISWAP δραστηριοποιείται κυρίως στη βορειοανατολική Νιγηρία και, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, έχει 3.500 έως 5.000 μαχητές.
Συγγενής του ISIL στην Επαρχία Σαχέλ (ISSP): Η ISSP ή ομάδα IS-Sahel δημιουργήθηκε το 2015 και επίσης ορκίζεται πίστη στο ISIL. Δρα κυρίως στον Νίγηρα και το Μάλι. Η ISSP ανέλαβε την ευθύνη για την επίθεση στο διεθνές αεροδρόμιο της Νιαμέι τον Ιανουάριο. Αναλυτές εικάζουν ότι συμμετείχαν μέλη της ISWAP, αποκαλύπτοντας την έκταση της συνεργασίας των ομάδων πέρα από τα πορώδη σύνορα. Στοιχεία από το 2018 αναφέρουν πάνω από 400 μαχητές.
Lakurawa: Παρόλο που οι συμμαχίες της είναι ασαφείς, η Lakurawa φαίνεται να αποτελείται από μαχητές από το Μάλι. Ορισμένοι αναλυτές πιστεύουν ότι τα μέλη της ομάδας έφτασαν σε αγροτικές κομητείες της βόρειας πολιτείας Kebbi της Νιγηρίας, αφού οι ντόπιοι τους προσκάλεσαν να πολεμήσουν εναντίον εγκληματικών ομάδων που απήγαγαν ανθρώπους για λύτρα. Άλλοι μελετητές αμφισβήτησαν αυτό, λέγοντας ότι τα μέλη της Lakurawa ήταν αρχικά βοσκοί από το Μάλι που μετατράπηκαν σε μαχητές μετά την άφιξή τους στη βορειοδυτική πολιτεία Sokoto. Η ομάδα αποτέλεσε το επίκεντρο αεροπορικών επιδρομών των ΗΠΑ την ημέρα των Χριστουγέννων πέρυσι. Εκτιμάται ότι έχει περίπου 1.000 μαχητές.
Ansaru: Μια άλλη ομάδα που αποσχίστηκε από την Boko Haram και τώρα συνδέεται με την αλ-Κάιντα, η Ansaru δραστηριοποιείται στη βόρεια Νιγηρία και έχει συνεργαστεί με εγκληματικές συμμορίες για απαγωγές για λύτρα. Έχει απαγάγει ξένους από το Ηνωμένο Βασίλειο, τον Λίβανο, την Ιταλία, τη Γαλλία και την Ελλάδα από το 2011 έως το 2013, εκτελώντας τους περισσότερους από αυτούς. Υπάρχουν εικασίες ότι η Ansaru και η JNIM συνεργάζονται και ότι η αλ-Κάιντα προσπαθεί να δημιουργήσει έναν Δυτικοαφρικανικό άξονα ενώνοντας τα σαχελιανά και νιγηριανά της παραρτήματα. Έχει περίπου 2.000 έως 3.000 μέλη.
