Οι διεθνείς ανθρωπιστικοί νόμοι, που καθιερώθηκαν μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, βρίσκονται υπό πρωτοφανή πίεση, σύμφωνα με μια νέα έκθεση της Ακαδημίας της Γενεύης για το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Καθώς ένοπλες ομάδες στοχοποιούν αμάχους ατιμώρητες, η ακαδημία προειδοποιεί για την κατάρρευση του ανθρωπιστικού δικαίου και τις συνέπειές της.
Η έκθεση, με τίτλο “War Watch”, η οποία κάλυψε παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου σε 23 παγκόσμιες συγκρούσεις από τον Ιούλιο του 2024 έως τον Δεκέμβριο του 2025, υπογραμμίζει ότι τα έτη 2024 και 2025 ήταν καταστροφικά για τους αμάχους, με ελάχιστη διάθεση από τις εμπόλεμες πλευρές να περιορίσουν την αγριότητα που επιβάλλεται στους πιο ευάλωτους. Η έκθεση αναφέρει ότι η Τετάρτη, 3 Φεβρουαρίου 2026, η απειλή για το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο δεν είναι ακόμη υπαρξιακή, αλλά βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σημείο.
Σύμφωνα με την έκθεση, η δολοφονία, τα βασανιστήρια και ο βιασμός ήταν ευρέως διαδεδομένα. Αμάχοι και οι κατοικίες τους, σχολεία και νοσοκομεία βομβαρδίστηκαν συχνά και μερικές φορές συστηματικά. Η Γενοκτονία, η σκόπιμη καταστροφή μιας προστατευόμενης εθνικής, εθνοτικής, θρησκευτικής ή φυλετικής ομάδας, διαπιστώθηκε από Επιτροπή Έρευνας των Ηνωμένων Εθνών ότι διαπράχθηκε κατά Παλαιστινίων στη Γάζα από το Ισραήλ. Τον Οκτώβριο του 2025, ο φάσμα της γενοκτονίας αναβίωσε στο Σουδάν.
Η έκθεση της Ακαδημίας έριξε ένα ανελέητο φως στον κόσμο. Κατά την περίοδο αναφοράς, οι άμαχοι κακοποιήθηκαν, εκτοπίστηκαν και σφαγιάστηκαν σε σχεδόν βιομηχανική κλίμακα. Πέρα από τη γενοκτονία του Ισραήλ στη Γάζα, η έρευνα σημείωσε τη συνεχιζόμενη σφαγή στον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, όπου ο φόνος αμάχων κλιμακώνεται καθώς ο πόλεμος βαθαίνει και περισσότεροι άνθρωποι σκοτώθηκαν τον περασμένο χρόνο από ό,τι τα προηγούμενα δύο χρόνια της σύγκρουσης.
Βιασμοί και έμφυλη και σεξουαλική βία έχουν τεκμηριωθεί σε μια σειρά συγκρούσεων, από το Σουδάν, όπου οι παραστρατιωτικές Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF) κατηγορήθηκαν ότι σφαγιάζουν αμάχους στην πόλη el-Fasher στα δυτικά, μέχρι αυτό που η έκθεση χαρακτήρισε ως “επιδημία” βιασμών στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Οι επιθέσεις με drones εναντίον αμάχων έχουν γίνει χαρακτηριστικό γνώρισμα σε πολλαπλές συγκρούσεις, ενώ στη Μιανμάρ, η στρατιωτική κυβέρνηση κατηγορήθηκε ότι συνεχίζει να επιτίθεται σε αμάχους. Σε ένα χωριό, σημειώνει η έκθεση, οι κάτοικοι που είχαν φύγει επέστρεψαν για να βρουν ότι οι λίγοι γείτονες που είχαν απομείνει είχαν διαμελιστεί και τα κεφάλια τους είχαν τοποθετηθεί σε έναν φράχτη.
Όλα αυτά φαίνεται να συμβαίνουν με λίγες συνέπειες για τους δράστες. “Εάν δεν επιβάλλεις κυρώσεις ή δεν επικοινωνείς ότι θα υπάρξουν κυρώσεις, οι παράνομες πράξεις θα συνεχιστούν”, δήλωσε στο Al Jazeera ο επικεφαλής συγγραφέας της έκθεσης, Stuart Casey-Maslen. “Η γενοκτονία δεν είναι καινούργια. Είδαμε στοιχεία γενοκτονίας στο Νταρφούρ [του Σουδάν] γύρω στο 2004, αλλά όπως επεσήμανε ένας από τους ειδικούς του ΟΗΕ που βοήθησε στην έναρξη της έκθεσης, η εξόντωση συνεχίζεται σε πολλές περιοχές του Σουδάν. Βλέπουμε ομαδικούς βιασμούς που διαπράττονται από τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF) στο δρόμο με ατιμωρησία, και οι ΗΠΑ, που θα μπορούσαν να ασκήσουν πίεση στα ΗΑΕ [που κατηγορούνται αλλά αρνούνται ότι εξοπλίζουν την RSF], δεν δρουν.”
Η πίεση στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο δεν οφείλεται μόνο στις ΗΠΑ, δήλωσε ο Casey-Maslen. Εξίσου υπεύθυνοι ήταν και άλλοι παράγοντες, όπως η Ρωσία, της οποίας η περιφρόνηση για το ανθρωπιστικό δίκαιο στην Ουκρανία, σύμφωνα με τους συντάκτες της έκθεσης, έχει γίνει σχεδόν συστηματική. Ωστόσο, λίγοι θα αμφισβητούσαν ότι η αδιαμφισβήτητη υποστήριξη των ΗΠΑ προς το Ισραήλ στον πόλεμο κατά της Γάζας έχει συμβάλει σημαντικά στην υπονόμευση των αρχών του ανθρωπιστικού δικαίου που διεκδικούσε ιστορικά.
Μέσα σε δύο χρόνια αμείωτου πολέμου, το Ισραήλ έχει κατηγορηθεί ότι στοχοποιεί αμάχους και εμπλέκεται σε βασανιστήρια, συμπεριλαμβανομένων βιασμών και σφαγής αμάχων, όλα με την υποστήριξη των ΗΠΑ. “Είναι προφανές εδώ και κάποιο καιρό ότι το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο πεθαίνει μπροστά μας”, δήλωσε ο Geoffrey Nice, δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πρώην επικεφαλής εισαγγελέας στη δίκη εγκλημάτων πολέμου του πρώην Σέρβου προέδρου Slobodan Milosevic. “Υπήρξε χρονική υστέρηση μεταξύ εκείνων που είχαν προνοητικότητα αλλά όχι επίσημη ευθύνη που το επεσήμαναν και των κυβερνήσεων με ευθύνη που το εξηγούσαν στους ψηφοφόρους τους, αλλά εδώ είμαστε.”
Η δεύτερη θητεία του Προέδρου των ΗΠΑ Donald Trump έχει κάνει τους παρατηρητές ιδιαίτερα ανήσυχους για το μέλλον του διεθνούς δικαίου, καθώς η κυβέρνησή του καθιστά σαφές ότι είναι πρόθυμη να αγνοήσει βασικές πτυχές του και να προβεί σε πράξεις που είναι το πολύ αμφίβολες σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, όπως η απαγωγή του Προέδρου της Βενεζουέλας Nicolas Maduro. Και σύμφωνα με τον Nice, η πολιτική του Trump ήταν ήδη σαφής από την πρώτη του θητεία. “Για όσους παρακολουθούν, η πρώτη πραγματική ένδειξη ήταν η ομιλία του Trump στον ΟΗΕ κατά την πρώτη του θητεία όταν [το 2018] αποχώρησε από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και ανέπτυξε ένα θέμα κυριαρχίας που φάνηκε να επικαλείται ένα είδος Westphalian κόσμου”, είπε, αναφερόμενος στην αρχή στις διεθνείς σχέσεις σύμφωνα με την οποία κάθε κράτος διατηρεί απόλυτη κυριαρχία στην επικράτειά του. Μετά την επίθεσή του στη Βενεζουέλα στις αρχές Ιανουαρίου, ο Trump πήγε παραπέρα, λέγοντας στους New York Times ότι ο μόνος περιορισμός του δεν ήταν το διεθνές δίκαιο, αλλά η “δική του ηθική”.
Ο Richard Gowan, διευθυντής προγράμματος της International Crisis Group, δήλωσε ότι η έκθεση ευθυγραμμίζεται στενά με τις αναφορές του οργανισμού του από διάφορες εμπόλεμες ζώνες. “Δυστυχώς, βλέπουμε έναν αυξανόμενο αριθμό ένοπλων ομάδων να στοχοποιούν αμάχους γνωρίζοντας ότι είναι απίθανο να αντιμετωπίσουν πραγματικές πολιτικές ή νομικές κυρώσεις”, είπε. “Υπάρχει μια ευρεία αίσθηση ότι οι νόμοι του πολέμου καταρρέουν, και αυτό είναι πιθανό να οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο στον οποίο οι μαχητές καταφεύγουν όλο και περισσότερο σε θηριωδίες για να αποκτήσουν τακτικό ή στρατηγικό πλεονέκτημα.”
Ωστόσο, ενώ το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο βρίσκεται υπό πρωτοφανή πίεση, το κέντρο του θα μπορούσε ακόμα να αντέξει, πρότεινε ο Casey-Maslen. Οργανισμοί όπως το Διεθνές Δικαστήριο της Δικαιοσύνης και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο εξακολουθούν να έχουν τεράστιο ρόλο να διαδραματίσουν στη διασφάλιση ότι οι προστασίες που παρέχονται στους αμάχους σύμφωνα με το ανθρωπιστικό δίκαιο διατηρούνται, εφόσον αυτοί οι οργανισμοί σέβονται, χρηματοδοτούνται και δεν αντιμετωπίζονται ως ευκολία. Ομοίως, τα κράτη που εξακολουθούν να προσκολλώνται στην ιδέα του διεθνούς δικαίου θα μπορούσαν ακόμα να ασκήσουν επιρροή στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται οι σύμμαχοί τους, με τον Casey-Maslen να επισημαίνει τον σχετικά περιορισμένο αριθμό θανάτων αμάχων που η Ουκρανία, εξοπλισμένη από τη Δύση, κατηγορήθηκε ότι προκάλεσε σε σύγκριση με τη Ρωσία. Αυτό που είναι κρίσιμο, είπε, είναι να διατηρηθεί η αξία του διεθνούς δικαίου για όλους. “Όταν χάνουμε το διεθνές δίκαιο, όλοι χάνουμε”, είπε. “Ο Παγκόσμιος Νότος συνήθως πληρώνει με ζωές και αίμα, και η Δύση χάνει κάθε αίσθηση ηθικής εξουσίας. Όλοι καταλήγουμε φτωχότεροι ως αποτέλεσμα.”
