Η Γάζα – Μόλις κηρύχθηκε «εκεχειρία» στη Γάζα τον Οκτώβριο, ο Παλαιστίνιος αγρότης Μοχάμεντ αλ-Σλάκχι και η οικογένειά του κατευθύνθηκαν κατευθείαν προς τα αγροκτήματά τους στην περιοχή Zeitoun της πόλης της Γάζας. Μετά από περισσότερα από δύο χρόνια «γενοκτονικού πολέμου» του Ισραήλ στη Γάζα, και παρά τις συνεχείς ισραηλινές επιθέσεις, η κατάσταση είχε επιτέλους σταθεροποιηθεί αρκετά για να επιστρέψουν και να προσπαθήσουν να ανοικοδομήσουν και να αποκαταστήσουν.
Ο Μοχάμεντ και η οικογένειά του πέρασαν μήνες καθαρίζοντας συντρίμμια από το έδαφος και ό,τι είχε απομείνει από τα θερμοκήπιά τους, τα οποία ισοπεδώθηκαν κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων, όπως πολλά κτίρια στη Γάζα. Με πολύ περιορισμένους πόρους, προετοίμασαν το χώμα και φύτεψαν την πρώτη σοδειά κολοκυθιού, ελπίζοντας ότι θα είναι έτοιμη για συγκομιδή στις αρχές της άνοιξης.
Ωστόσο, ακόμη και αυτή η περιορισμένη προσπάθεια να δοθεί ξανά ζωή στην οικογενειακή γη δεν είναι χωρίς κινδύνους. Όπως εξηγεί ο Μοχάμεντ, κάθε φορά που πηγαίνει να περιποιηθεί το χωράφι του, διακινδυνεύει τη ζωή του. Λίγες εκατοντάδες μέτρα μακριά βρίσκονται ισραηλινά τανκς, και ο ήχος των σφαιρών που περνούν είναι συχνός.
Πριν από τον πόλεμο, η φάρμα του Μοχάμεντ παρήγαγε μεγάλες ποσότητες λαχανικών. «Έμαθα τη γεωργία από τον πατέρα και τον παππού μου», δήλωσε στο Al Jazeera. «Η φάρμα μας παρήγαγε άφθονες, υψηλής ποιότητας σοδειές για την τοπική αγορά και για εξαγωγή στη [κατεχόμενη] Δυτική Όχθη και στο εξωτερικό. Τώρα, όλα όσα είχαμε καταστράφηκαν στον πόλεμο».
Ισοπεδωμένη
Περισσότερα από τρία εκτάρια (7,5 στρέμματα) θερμοκηπίων του Μοχάμεντ ισοπεδώθηκαν. Η καταστροφή περιέλαβε επίσης ολόκληρο το σύστημα άρδευσης, και τους εννέα πηγάδια του, δύο συστήματα ηλιακής ενέργειας και δύο μονάδες αφαλάτωσης.
Οι απώλειες του Μοχάμεντ αντικατοπτρίζουν την ευρύτερη έκταση της ζημίας στον αγροτικό τομέα της Γάζας. Σύμφωνα με έκθεση του Ιουλίου 2025 του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), πάνω από το 80% των καλλιεργούσιμων εκτάσεων υπέστησαν ζημιές, και λιγότερο από το 5% παρέμεινε διαθέσιμο για καλλιέργεια.
Και ακόμη και με την «εκεχειρία», οι απώλειες δεν έχουν σταματήσει για τους αγρότες της Γάζας, καθώς το Ισραήλ επεκτείνει μια λεγόμενη ζώνη ασφαλείας (buffer zone), εντός της οποίας επιχειρούν οι δυνάμεις του.
Στην πραγματικότητα, πολλοί Παλαιστίνιοι φοβούνται ότι οι γεωργικές εκτάσεις της Γάζας θα καταληφθούν αναγκαστικά από το Ισραήλ, αν η ζώνη ασφαλείας γίνει μόνιμο στοιχείο. Σχέδια που δόθηκαν στη δημοσιότητα ως μέρος του σχεδίου «Board of Peace» του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Donald Trump για τη Γάζα, δείχνουν πολλές γεωργικές περιοχές να διαγράφονται.
Επεκτεινόμενες ζώνες ασφαλείας
Το Ισραήλ εξακολουθεί να ελέγχει περίπου το 58% της Λωρίδας της Γάζας, χαρακτηρίζοντάς το ως ζώνη ασφαλείας στα ανατολικά, βόρεια και νότια της Λωρίδας της Γάζας. Η πλειοψηφία αυτής της ζώνης ασφαλείας αποτελείται από παλαιστινιακή γεωργική γη.
Ο Μοχάμεντ έχει καταφέρει να επιστρέψει μόνο σε ένα εκτάριο (2,5 στρέμματα) από τα περισσότερα από 22 εκτάρια (54 στρέμματα) γεωργικής γης που καλλιεργούσε η οικογένειά του στην πόλη της Γάζας πριν από τον πόλεμο. Τα άλλα 21 εκτάρια βρίσκονται εντός της ισραηλινής ζώνης ασφαλείας και δεν μπορεί να έχει πρόσβαση σε αυτά.
Το μοναχικό εκτάριο απέχει μόλις περίπου 200 μέτρα από την «κίτρινη γραμμή», η οποία σηματοδοτεί τα σύνορα μεταξύ της ζώνης ασφαλείας και του υπόλοιπου τμήματος της Γάζας. Ο Μοχάμεντ λέει ότι τα ισραηλινά τανκς πλησιάζουν συχνά και πυροβολούν τυχαία.
Ένα τέτοιο περιστατικό συνέβη στις 12 Φεβρουαρίου, όταν ισραηλινά τανκς προωθήθηκαν στην οδό Salah al-Din και άνοιξαν πυρ. Δύο Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν και τουλάχιστον άλλοι τέσσερις τραυματίστηκαν. Ο Μοχάμεντ βρισκόταν στο χωράφι του, κοντά στα ισραηλινά τανκς.
«Εργαζόμασταν στο χωράφι όταν ξαφνικά ένα τανκ πλησίασε και άνοιξε πυρ εναντίον μας. Έπρεπε να βρω καταφύγιο πίσω από ένα κατεστραμμένο κτίριο και περίμενα εκεί για περισσότερο από μιάμιση ώρα προτού καταφέρω να διαφύγω δυτικά», δήλωσε ο Μοχάμεντ.
Οι κίνδυνοι για τη φάρμα του Μοχάμεντ καθρεφτίζονται στην κεντρική Γάζα, όπου ο 75χρονος Eid al-Taaban ανησυχεί ολοένα και περισσότερο.
Η γη του στο Deir el-Balah βρίσκεται μόλις περίπου 300 μέτρα από την κίτρινη γραμμή και τις περιοχές ισραηλινού ελέγχου.
«Φυτέψαμε μελιτζάνες σε ένα ανοιχτό χωράφι μετά την εκεχειρία. Τώρα, δεν μπορούμε να φτάσουμε εκεί και να συλλέξουμε τη σοδειά λόγω της επέκτασης της ζώνης ασφαλείας», δήλωσε ο Eid στο Al Jazeera.
«Οι ήχοι των ισραηλινών βαρέων πολυβόλων ακούγονται κάθε μέρα στην περιοχή μας. Κάθε φορά που οι γιοι μου πηγαίνουν να ποτίσουν τις καλλιέργειες στα θερμοκήπια, απλώς προσεύχομαι να επιστρέψουν ζωντανοί», πρόσθεσε.
Στις 6 Φεβρουαρίου, το παλαιστινιακό πρακτορείο ειδήσεων Wafa ανέφερε ότι ο ισραηλινός στρατός σκότωσε τον Παλαιστίνιο αγρότη Khaled Baraka ενώ εργαζόταν στη γη του ανατολικά του Deir el-Balah. Ο Khaled ήταν γείτονας και φίλος του Eid.
«Ο Khaled Baraka ήταν ένας σπουδαίος αγρότης», είπε ο Eid. «Αφιέρωσε τη ζωή του στην καλλιέργεια της γης του και στη διδασκαλία των γιων και των κορών του σχετικά με τη γεωργία».
Ισραηλινός αποκλεισμός
Σύμφωνα με τους Παλαιστίνιους αγρότες, ο ισραηλινός αποκλεισμός της Γάζας αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν στις προσπάθειές τους να ανακτήσουν γεωργικές εκτάσεις.
Από τις 7 Οκτωβρίου 2023, το Ισραήλ έχει σε μεγάλο βαθμό απαγορεύσει την είσοδο οποιουδήποτε γεωργικού εξοπλισμού ή προμηθειών, όπως σπόρων, φυτοφαρμάκων, λιπασμάτων, αρδευτικών δικτύων ή τρακτέρ.
Αυτό έχει οδηγήσει σε τεράστια έλλειψη, με ό,τι είναι διαθέσιμο να κινδυνεύει από βομβαρδισμούς, ή στην περίπτωση σπόρων, φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων, να φτάνει στην ημερομηνία λήξης. Οι τιμές του ελάχιστου διαθέσιμου έχουν επίσης εκτοξευθεί λόγω των ισραηλινών περιορισμών.
Και ακόμη και όταν τα υλικά μπορούν να αποκτηθούν, δεν εγγυώνται επιστροφή.
Ο Eid δήλωσε ότι είχε φυτέψει ντομάτες στα θερμοκήπιά του για συγκομιδή την άνοιξη, πληρώνοντας ένα υπέρογκο ποσό για να αποκτήσει τους σπόρους, τα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα.
Μετά από 90 ημέρες δαπανηρής φροντίδας των φυτών, και όταν έφτασε η ώρα να αρχίσει η συγκομιδή, ολόκληρη η σοδειά καταστράφηκε επειδή τα φυτοφάρμακα και τα λιπάσματα που είχε αγοράσει αποδείχθηκαν αναποτελεσματικά. Αναγκάστηκε να ξαναφυτέψει.
Δυσκολίες στην αγορά
Ο Eid σημείωσε ότι οι τρέχουσες οικονομικές συνθήκες στη Γάζα σημαίνουν ότι είναι δύσκολο να βρεθούν πελάτες για τα προϊόντα.
«Ακόμα και όταν καταφέρουμε να διατηρήσουμε τα φυτά ζωντανά και να συλλέξουμε τη σοδειά, δεν ξέρουμε αν θα μπορέσουμε να την πουλήσουμε», είπε ο Eid.
Η αστάθεια της αγοράς στη Γάζα προκαλεί βαριές απώλειες στους τοπικούς αγρότες.
Ο Waleed Miqdad, χονδρέμπορος γεωργικών προϊόντων, εξήγησε ότι οι ισραηλινές αρχές μερικές φορές κλείνουν τα περάσματα και άλλες φορές πλημμυρίζουν την αγορά με διάφορα προϊόντα, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στους Παλαιστίνιους αγρότες.
Πρόσθεσε ότι τα ισραηλινά προϊόντα είναι συνήθως χαμηλότερης ποιότητας και τιμολογούνται φθηνότερα.
«Τα τοπικά μας προϊόντα, αν και πολύ λιγότερα σε ποσότητα από ό,τι πριν από τον πόλεμο, εξακολουθούν να έχουν διακριτική ποιότητα και γεύση. Πολλοί από τους πελάτες μας προτιμούν τα τοπικά προϊόντα», δήλωσε ο Waleed στο Al Jazeera.
Όμως, πολλοί κάτοικοι της Γάζας, των οποίων η οικονομία έχει καταστραφεί ως αποτέλεσμα του πολέμου, δεν έχουν τα χρήματα για να επιλέξουν τα ακριβότερα είδη.
Ο ανταγωνισμός από τα ισραηλινά προϊόντα καθιστά επομένως δύσκολη την προώθηση των προϊόντων από τους Παλαιστίνιους αγρότες και την επίτευξη κέρδους.
«Αναγκάστηκα πρόσφατα να πουλήσω μεγάλες ποσότητες των προϊόντων μου κάτω του κόστους παραγωγής λόγω του ανταγωνισμού από τα εισαγόμενα προϊόντα που είναι ευρέως διαθέσιμα στην αγορά», δήλωσε ο Μοχάμεντ, ο αγρότης από τη βόρεια Γάζα. «Έπρεπε να πουλήσω και να χάσω ή να δω τα προϊόντα μου να σαπίζουν. Και φυσικά, δεν λάβαμε καμία αποζημίωση ή υποστήριξη».
Παρά τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι αγρότες στη Γάζα, παραμένουν αποφασισμένοι να ανακτήσουν γεωργικά χωράφια σε ολόκληρη τη Λωρίδα της Γάζας. Αυτές οι περιοχές ήταν πάντα αγαπητές στους Παλαιστίνιους της Γάζας, όπου οι περισσότεροι ζούσαν στις πυκνοκατοικημένες πόλεις. Οι φάρμες παρείχαν ένα διάλειμμα από τον έλεγχο του Ισραήλ στην περιοχή και τους συνεχείς πολέμους του.
«Η γεωργία είναι η ζωή και ο βιοπορισμός μας», είπε ο Μοχάμεντ. «Είναι ένα σημαντικό μέρος της παλαιστινιακής μας ταυτότητας. Παρά την καταστροφή και τον κίνδυνο, θα παραμείνουμε σταθεροί στη γη μας και θα ξαναφυτέψουμε όλη τη γη στην οποία μπορούμε να έχουμε πρόσβαση. Τα παιδιά μας θα συνεχίσουν μετά από εμάς».
Για τον Eid, η γεωργία είναι η συνέχεια του έργου των προγόνων του – σε πόλεις που βρίσκονται τώρα στο Ισραήλ, και όπου δεν μπορεί ποτέ να πατήσει το πόδι του.
«Είμαι 75 ετών και εξακολουθώ να εργάζομαι στα χωράφια κάθε μέρα», είπε ο Eid. «Ο παππούς μου ήταν αγρότης στην πατρίδα μας, τη Beersheba, πριν από τη [1948] Nakba».
«Έμαθε τον πατέρα μου, ο πατέρας μου μου έμαθε, και σήμερα μεταδίδω την αγροτική μου εμπειρία στα εγγόνια μου», πρόσθεσε ο Eid. «Η αγάπη για τη γη και τη γεωργία μεταδίδεται από γενιά σε γενιά στην οικογένειά μας, και δεν μπορεί ποτέ να μας αφαιρεθεί».
