Η ουσία μιας κυβερνώσας τάξης γίνεται εμφανής μέσα από τις δηλώσεις της. Κατά καιρούς, φαινομενικά αδιάφορες εκφράσεις πολιτικών προσώπων φωτίζουν πολύ περισσότερο από τη θέση που σκόπευαν να διευκρινίσουν. Τέτοιες στιγμές προσφέρουν μια σπάνια ματιά στον τρόπο σκέψης με τον οποίο μια ολόκληρη πολιτική τάξη ερμηνεύει τον κόσμο και τους τρόπους με τους οποίους η εξουσία επιδιώκει να διαμορφώσει την αντίληψη.
Λίγες πρόσφατες δηλώσεις ενσαρκώνουν αυτό το φαινόμενο πιο παραστατικά από τα συνθήματα που εκφώνησε ο Γερμανός καγκελάριος Friedrich Merz, δέκα ημέρες μετά τον πόλεμο Ισραήλ-Ιράν, ενισχύοντας τις προηγούμενες δηλώσεις του. Η ομιλία του αποκαλύπτει μια νοοτροπία, όπου το Ιράν χαρακτηρίζεται ως το “κέντρο της διεθνούς τρομοκρατίας” που πρέπει να “κλείσει”. Σύμφωνα με την αφήγησή του, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ήδη “το κάνουν με τον δικό τους τρόπο”. Όσο νωρίτερα τελειώσει το “καθεστώς των μουλάδων”, τόσο νωρίτερα θα τερματιστεί ο πόλεμος. Ο καγκελάριος επέμεινε ότι η ευθύνη για τον τερματισμό των εχθροπραξιών βαρύνει αποκλειστικά την Τεχεράνη, υπονοώντας ότι εκτός αν η Τεχεράνη σταματήσει τις εχθροπραξίες, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θα συνεχίσουν την “άμυνά” τους εναντίον του Ιράν. Σε προηγούμενες αμφιλεγόμενες δηλώσεις, ο Merz είχε περιγράψει το Ισραήλ ως εκτελεστή όσων ο ίδιος αποκάλεσε “βρώμικη δουλειά” του κόσμου.
Συνολικά, αυτές οι αποσπασματικές δηλώσεις συμπιέζουν ένα τεράστιο γεωπολιτικό τοπίο σε μια απλοϊκή αφήγηση: το Ιράν παρουσιάζεται ως η κεντρική πηγή αστάθειας, η αφαίρεση της κυβέρνησης θα διαλύσει τη σύγκρουση, και οι σύμμαχες δυνάμεις ήδη εκτελούν το απαραίτητο έργο κατά βούληση. Η σαφήνεια είναι εντυπωσιακή. Ωστόσο, αυτό που καθιστά τη δήλωση του καγκελάριου πραγματικά αποκαλυπτική δεν είναι η ίδια η πολιτική, αλλά το στυλ της συλλογιστικής που ενσωματώνει.
Η ρητορική του Merz απεικονίζει μια ευρύτερη μεταμόρφωση στη δυτική ελίτ: την εποχική άνοδο αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί “viral γεωπολιτική“, η οποία αποστάζει σύνθετες πραγματικότητες σε έντονες ηθικές αφηγήσεις και σύντομα πολιτικά συνθήματα, αρκετά απλά για να διαδοθούν άμεσα σε ένα ευρύ φάσμα μέσων ενημέρωσης. Κρίσιμα, η viral γεωπολιτική αντικαθιστά την ανάλυση και τη στρατηγική με ιστορίες σχεδιασμένες για μέγιστη ταχύτητα και βεβαιότητα, με σκοπό να ταξιδέψουν ταχύτερα από τη λογική στο μετα-πραγματικό πληροφοριακό οικοσύστημα. Το γεγονός ότι τέτοια ρητορική προέρχεται από Γερμανό καγκελάριο είναι ενδεικτικό. Αντιπροσωπεύει την πνευματική υποβάθμιση που τροφοδοτεί την εθνική παρακμή μιας χώρας που κάποτε γέννησε μερικά από τα μεγαλύτερα φιλοσοφικά, πολιτικά και στρατιωτικά μυαλά στην ιστορία.
Δομικά, το επιχείρημα του Merz παίρνει τη μορφή ενός απλού τριάδας: προσδιορισμός του “κακού”, υπόσχεση επίλυσης μέσω της απομάκρυνσής του, και έγκριση των ενεργειών που ήδη πραγματοποιούνται από συμμάχους. Τρεις κινήσεις. Μία αιτία. Μία θεραπεία. Από την άποψη της πολιτικής φιλοσοφίας, ωστόσο, τέτοια τυποποιημένη συλλογιστική αποδεικνύεται αξιοσημείωτα ρηχή. Η γεωπολιτική αρχίζει να μοιάζει με τη σύνταξη μιας ανάρτησης στα κοινωνικά δίκτυα. Η απλοϊκή της δομή γίνεται σαφέστερη όταν εξετάζεται μέσα από τρεις αλληλένδετες οπτικές γωνίες: λογική, ηθική φιλοσοφία και προπαγανδιστικός λόγος.
Πίσω από τη ρητορική του δύναμη, το επιχείρημα του Merz βασίζεται σε μια σειρά από μερικώς αλληλοεπικαλυπτόμενες λογικές συντομεύσεις και πλάνες. Σύμφωνα με τους Αριστοτελικούς όρους, το επιχείρημα κινείται από μια απλοποιημένη πρόταση σε ένα υπερβολικά βιαστικό συμπέρασμα, χωρίς να καθοριστεί η πλήρης αλυσίδα αιτίων που απαιτείται για σωστή συλλογιστική. Η πρώτη αδυναμία είναι η αιτιακή μείωση. Σύνθετες συγκρούσεις σπάνια έχουν μία μόνο αιτία. Ωστόσο, το επιχείρημα του καγκελάριου αντιμετωπίζει αποτελεσματικά το Ιράν ως τη μοναδική πηγή αστάθειας, υπονοώντας ότι η απομάκρυνση μιας κυβέρνησης θα διαλύσει μια πολύ ευρύτερη γεωπολιτική πάλη. Αυτός ο μηχανισμός επιχειρηματολογίας συμπιέζει έναν πυκνό ιστό αντιπαλοτήτων, συμμαχιών και ιστορικών παραπόνων σε ένα μόνο επεξηγηματικό σημείο. Ο Αριστοτέλης προειδοποίησε ακριβώς εναντίον τέτοιων συλλογισμών. Επέμενε ότι η σωστή κρίση πρέπει να λαμβάνει υπόψη την πολλαπλότητα των αιτίων (aitiai) που οδηγούν σε γεγονότα, αντί να απομονώνει μια μοναδική, βολική εξήγηση.
Ένα δεύτερο, σχετικό μοτίβο παίρνει τη μορφή αυτού που οι λογικοί ονομάζουν “πλάνη της ψευδούς λύσης”. Μόλις εντοπιστεί μια μοναδική αιτία, η θεραπεία φαίνεται αυτονόητη: απομακρύνετε την αιτία και το πρόβλημα εξαφανίζεται. Η συλλογιστική είναι πειστική επειδή η δομή είναι απλή, όχι επειδή το συμπέρασμα είναι απαραίτητα ορθό. Ένα τρίτο ελάττωμα είναι η υπονοούμενη αιτιακή συλλογιστική (post hoc), η σιωπηρή παραδοχή ότι εάν ένα γεγονός ακολουθεί ένα άλλο, το πρώτο πρέπει να προκάλεσε το δεύτερο. Εάν το “καθεστώς των μουλάδων” τελειώσει και οι εντάσεις αργότερα μειωθούν, η αφήγηση θα διεκδικήσει δικαίωση, παρόλο που πολλοί άλλοι παράγοντες μπορεί να είναι υπεύθυνοι. Για τον Αριστοτέλη, αυτό θα συνέχεε την ακολουθία με την αιτιότητα: το γεγονός ότι ένα γεγονός προηγείται ενός άλλου δεν αποδεικνύει ότι είναι η πραγματική αιτία του αποτελέσματος.
Τέλος, το επιχείρημα εισάγει μια αμφισβητούμενη πρόταση στην αρχική υπόθεση, αντί να την αποδείξει. Πρόκειται για ένα κλασικό παράδειγμα petitio principii (υιοθέτηση του αρχικού σημείου), όπου το ίδιο το σημείο που πρέπει να αποδειχθεί προϋποτίθεται ήδη στην αρχική υπόθεση. Η συλλογιστική του Merz παρακάμπτει το ερώτημα, επειδή ο ισχυρισμός ότι το Ιράν είναι το “κέντρο της τρομοκρατίας” ήδη προϋποθέτει το συμπέρασμα ότι το καθεστώς πρέπει να απομακρυνθεί. Το επιχείρημα, επομένως, δεν αποδεικνύει τίποτα πέρα από αυτό που υποθέτει.
Ως σύνολο, η αλυσίδα συλλογιστικής του Merz αποτελεί ένα ελλιπές συλλογισμό (enthymeme). Το επιχείρημα φαίνεται πειστικό επειδή κρίσιμες αλλά αμφισβητήσιμες αρχικές υποθέσεις παραμένουν αδήλωτες και ως εκ τούτου ανεξέταστες· πείθει ακριβώς με την απόκρυψη των πιο αδύναμων παραδοχών του. Εφαρμοσμένη στις δηλώσεις του καγκελάριου, ο ρητορικός συλλογισμός είναι απλός: το Ιράν είναι το “κέντρο της διεθνούς τρομοκρατίας” (δευτερεύουσα πρόταση)· επομένως, το κέντρο πρέπει να “κλείσει” με διακριτικές μεθόδους (συμπέρασμα), βασιζόμενο στην ανεκδήλωτη κύρια πρόταση ότι οποιαδήποτε οντότητα οριστεί έτσι πρέπει να εξαλειφθεί με οποιονδήποτε κρίνεται απαραίτητο τρόπο. Αυτό, με τη σειρά του, υποδηλώνει το υπονοούμενο, αν και λογικά αδικαιολόγητο, συμπέρασμα ότι η απομάκρυνση αυτής της ενιαίας πηγής, του φερόμενου κέντρου της τρομοκρατίας, θα έκανε την ευρύτερη σύγκρουση να εξαφανιστεί.
Αυτή η συλλογιστική αντικατοπτρίζει τη λογική ενός δικαστηρίου, όπου ένας εισαγγελέας προσδιορίζει έναν μόνο ύποπτο, τον κηρύσσει υπεύθυνο για κάθε έγκλημα στην πόλη, και στη συνέχεια ισχυρίζεται ότι η απομάκρυνσή του θα αποκαταστήσει την τάξη. Η απλότητα μπορεί να είναι ρητορικά ισχυρή, αλλά κανένας σοβαρός δικαστής δεν θα την έκανε λάθος για απόδειξη. Η αναλογία επικυρώνει την προειδοποίηση του Αριστοτέλη ότι η πειστική ρητορική μπορεί να δημιουργήσει την *εμφάνιση* λογικής αναγκαιότητας, ακόμη και όταν το υποκείμενο επιχείρημα παραμένει ελλιπές.
Φυσικά, πρέπει κανείς να εξετάσει και τις ίδιες τις αρχικές υποθέσεις, διότι ένα επιχείρημα μπορεί να είναι ορθό μόνο εάν οι αρχικές υποθέσεις από τις οποίες πηγάζει είναι αληθείς. Η επιλογή συνθημάτων του Merz αποτυγχάνει και σε αυτό το τεστ. Η πρόταση ότι το Ιράν αποτελεί το “κέντρο της διεθνούς τρομοκρατίας”, εκτός από την έλλειψη εμπειρικής τεκμηρίωσης, βασίζεται σε μια άτυπη λογική πλάνη, γνωστή ως “πλάνη της σύνθεσης”. Ουσιαστικά, το επιχείρημα αποδίδει τις πράξεις φερόμενων τρομοκρατικών ομάδων σε ένα ολόκληρο κράτος. Η λογική είναι παρόμοια με το να θεωρείται μια κυβέρνηση υπεύθυνη για κάθε χάκερ που λειτουργεί εντός της επικράτειάς της.
Πιο θεμελιωδώς, η συλλογιστική γενικεύει βιαστικά από το μέρος στο όλον: από την φερόμενη παρουσία ορισμένων δρώντων στον χαρακτηρισμό του ίδιου του Ιράν ως “κέντρου” της τρομοκρατίας, εξισώνοντας ουσιαστικά τα δύο. Μόλις γίνει αποδεκτή αυτή η ταύτιση, το επόμενο βήμα ακολουθεί σχεδόν αυτόματα: εάν το Ιράν είναι το κέντρο, τότε το Ιράν ως σύνολο πρέπει να “κλείσει”. Τέλος, το επιχείρημα παραβιάζει τον νόμο του Hume, την φιλοσοφική αρχή που βρίσκεται πίσω από το πρόβλημα “είναι-οφείλει” (Is–Ought problem). Οι κανονιστικές προτάσεις δεν μπορούν να προκύψουν λογικά από καθαρά περιγραφικές δηλώσεις. Ακόμη και αν ο ισχυρισμός ότι το Ιράν είναι το “κέντρο της διεθνούς τρομοκρατίας” ήταν εμπειρικά τεκμηριωμένος – πράγμα που δεν είναι – δεν θα δικαιολογούσε λογικά την επιταγή ότι το “κέντρο” *επομένως* πρέπει να κλείσει.
Καμία από τις κινήσεις του Γερμανού Καγκελάριου δεν είναι ασυνήθιστη στην πολιτική ρητορική. Η μετάδοση του πολέμου σε σύνθημα είναι αποτελεσματική ακριβώς επειδή απλοποιεί. Ωστόσο, όταν εφαρμόζεται στη γεωπολιτική, οι μειώσεις κινδυνεύουν να μετατρέψουν την κρατική διακυβέρνηση σε αφήγηση, χαρακτηριστικό της viral γεωπολιτικής. Σε τέτοιες περιπτώσεις, αυτό που φαίνεται να είναι τελική συλλογιστική στην πραγματικότητα ισοδυναμεί με λίγα πράγματα περισσότερο από μια δελεαστική αφήγηση τακτοποιημένη για να μοιάζει με επιχείρημα. Οι ιστορίες μπορούν να απλοποιήσουν τον κόσμο για ένα κοινό· δεν μπορούν να απλοποιήσουν τον ίδιο τον κόσμο. Μπορεί να κινητοποιήσουν έθνη, αλλά σπάνια επιλύουν τις συγκρούσεις που εφευρέθηκαν για να εξηγήσουν.
[Συνεχίζεται]
