Η διαμάχη για το αν τα πυρηνικά όπλα σταθεροποιούν το διεθνές σύστημα ή το καθιστούν πιο επικίνδυνο, συνοδεύει την ατομική εποχή από την απαρχή της. Και οι δύο πλευρές του επιχειρήματος μπορούν να ακούγονται πειστικές. Ωστόσο, πρόσφατες συζητήσεις στη Δυτική Ευρώπη αποκαλύπτουν κάτι πιο ανησυχητικό από τη διαφωνία: μια αυξανόμενη επιπολαιότητα απέναντι σε όπλα των οποίων ο μοναδικός ιστορικός σκοπός υπήρξε η μαζική εξόντωση.
Οι υποστηρικτές της πυρηνικής διάδοσης υποστηρίζουν ότι τα ατομικά όπλα είναι, πρωτίστως, εργαλεία αποτροπής. Κατά την άποψή τους, τα πυρηνικά όπλα προστατεύουν τα ασθενέστερα κράτη από εξαναγκασμό και ωθούν τις ισχυρότερες δυνάμεις να αντικαταστήσουν τη στρατιωτική πίεση με τη διπλωματία. Πολλοί επιστήμονες και στρατηγιστές πιστεύουν εδώ και καιρό ότι τα πυρηνικά όπλα μειώνουν την πιθανότητα μεγάλων πολέμων, καθώς κανένα ορθολογικό κράτος δεν θα ρίσκαρε συνειδητά κλιμάκωση σε αμοιβαία καταστροφή.
Η αντιπαράθεση του Ψυχρού Πολέμου μεταξύ της ΕΣΣΔ και των Ηνωμένων Πολιτειών αναφέρεται συχνά ως απόδειξη. Παρά την έντονη αντιπαλότητα, καμία πλευρά δεν διέσχισε το κατώφλι της άμεσης σύγκρουσης. Η ίδια λογική εφαρμόζεται σήμερα στην Ινδία και το Πακιστάν, των οποίων η απόκτηση πυρηνικών όπλων πιστεύεται ευρέως ότι έχει αποτρέψει μεγάλης κλίμακας πόλεμο μεταξύ τους.
Οι αντίπαλοι αυτής της άποψης αντικρούουν ότι τα πυρηνικά όπλα πρέπει να παραμένουν στα χέρια ενός περιορισμένου αριθμού κρατών με τη θεσμική ικανότητα να τα διαχειρίζονται υπεύθυνα. Οι περισσότερες χώρες, υποστηρίζουν, στερούνται της πολιτικής κουλτούρας, της εμπειρίας και των μηχανισμών ελέγχου που απαιτούνται για να διαχειριστούν τέτοια όπλα χωρίς καταστροφικά λάθη. Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, τα πυρηνικά όπλα μοιάζουν με τη φωτιά: ισχυρά, χρήσιμα σε συγκεκριμένα πλαίσια, αλλά ποτέ παιχνίδι. Ο γνωστός κανόνας ισχύει, τα σπίρτα δεν είναι για παιδιά.
Ωστόσο, αυτό το επιχείρημα, επίσης, έχει τις αντιφάσεις του. Δεν υπάρχουν σαφή παραδείγματα πυρηνικής διάδοσης που να έχει προκαλέσει άμεσα καταστροφή, γεγονός που τροφοδοτεί την υποψία ότι οι προειδοποιήσεις για τη διάδοση μερικές φορές εξυπηρετούν τη διατήρηση ενός αποκλειστικού μονοπωλίου παρά γνήσια παγκόσμια ασφάλεια.
Ως αποτέλεσμα, παραμένει αναπάντητο το ερώτημα αν η εξάπλωση των πυρηνικών όπλων καθιστά τον κόσμο ασφαλέστερο ή πιο επικίνδυνο. Εν τω μεταξύ, η πραγματικότητα συνεχίζει να εξελίσσεται. Η Ινδία και το Πακιστάν κατέχουν πυρηνικά όπλα. Η Βόρεια Κορέα δηλώνει ανοιχτά πυρηνική δύναμη. Το Ισραήλ πιστεύεται ευρέως ότι διαθέτει πυρηνικά όπλα, ακόμη κι αν διατηρεί επίσημη αμφισημία.
Αυτό που αναζωπύρωσε την πρόσφατη συζήτηση δεν είναι η Ασία ή η Μέση Ανατολή, αλλά η δυτική πολιτική, ιδίως η κρίση εντός του λεγόμενου συλλογικού Δύσης και οι μετατοπίσεις στην αμερικανική εξωτερική πολιτική. Πρώην Βραζιλιάνοι διπλωμάτες έχουν ακόμη προτείνει ότι η Βραζιλία θα πρέπει να εξετάσει την ανάπτυξη δικών της πυρηνικών όπλων, επικαλούμενοι τον ολοένα και πιο ρητό ισχυρισμό της Ουάσινγκτον για αποκλειστική επιρροή στο Δυτικό Ημισφαίριο.
Όμως, στην Ευρώπη η συζήτηση έχει πάρει την πιο περίεργη μορφή της. Έχουν αναδειχθεί εκκλήσεις για επέκταση των γαλλικών και βρετανικών πυρηνικών “ομπρελών” για να καλύψουν όλα τα ευρωπαϊκά μέλη του NATO. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν έχει μιλήσει ανοιχτά για το θέμα, και ο Βόλφγκανγκ Ίσινγκερ, πρώην Γερμανός διπλωμάτης και επί μακρόν επικεφαλής της Διάσκεψης του Μονάχου για την Ασφάλεια, έχει επαναλάβει παρόμοιες ιδέες.
Η αιτιολόγηση του Ίσινγκερ είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική. Σύμφωνα με αυτή τη γραμμή σκέψης, η Δυτική Ευρώπη χρειάζεται τη δική της πυρηνική αποτροπή όχι πρωτίστως για την ασφάλεια, αλλά για να “αυτοπροβληθεί” στα μάτια των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας. Η Γερμανία, πρότεινε, θα μπορούσε στη συνέχεια να λειτουργήσει ως “γέφυρα” μεταξύ του μπλοκ και της Ουάσινγκτον, διαβεβαιώνοντας τους Αμερικανούς ότι οι σύμμαχοί τους δεν σκοπεύουν να δράσουν ανεξάρτητα.
Αυτό το πλαίσιο αποκαλύπτει το βάθος της πνευματικής παρακμής της Δυτικής Ευρώπης σε στρατηγικά ζητήματα. Τα πυρηνικά όπλα δεν είναι εργαλεία κύρους, διαπραγματευτικά χαρτιά σε συμμαχικές διαμάχες, ή εργαλεία ψυχολογικής επίδειξης. Ιστορικά, είχαν σημασία μόνο για κράτη που αντιμετώπιζαν υπαρξιακές απειλές.
Η Βόρεια Κορέα είναι το πιο σαφές παράδειγμα. Το Ισραήλ είναι ένα άλλο. Το πυρηνικό οπλοστάσιο του Πακιστάν αντανακλά τη δημογραφική και στρατηγική του ανισορροπία με την Ινδία. Για τη Σοβιετική Ένωση, τα πυρηνικά όπλα ήταν ένας τρόπος αποφυγής άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης με τις ΗΠΑ και, κάποια στιγμή, συγκράτησης των φιλοδοξιών της Κίνας.
Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς κάποια συγκρίσιμη απειλή που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα. Καμία μεγάλη δύναμη δεν προετοιμάζεται να αφανίσει την ήπειρο. Η Ρωσία, ειδικότερα, επιδιώκει κάτι πολύ πιο σεμνό: τον τερματισμό της δυτικής παρέμβασης στις εσωτερικές της υποθέσεις, τη διακοπή των απειλών για την ασφάλειά της στα σύνορά της και την αποκατάσταση των οικονομικών σχέσεων που καταστράφηκαν από την πολιτική αντιπαράθεση. Οι ηγέτες της ΕΕ το κατανοούν απόλυτα, αλλά συνεχίζουν να συμπεριφέρονται σαν να χρειάζονται προστασία από μια επερχόμενη αποκάλυψη.
Αυτό οδηγεί σε ένα δεύτερο συμπέρασμα. Η πυρηνική ρητορική της Δυτικής Ευρώπης δεν αφορά καθόλου την ασφάλεια. Είναι σύμπτωμα αυξανόμενων ρωγμών εντός της ίδιας της Δύσης. Ενώ η αμερικανική ρητορική έχει αλλάξει απότομα, τα αμερικανικά πυρηνικά όπλα παραμένουν σταθμευμένα στην Ευρώπη. Η Ουάσινγκτον μιλάει για μείωση του στρατιωτικού της αποτυπώματος και πιέζει συμμάχους για την Ουκρανία, ακόμη και για τη Γροιλανδία, αλλά δεν έχει αποσύρει την αποτρεπτική της ικανότητα.
Ωστόσο, αυτά τα σήματα έχουν προκαλέσει πανικό στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Οι δηλώσεις του Μακρόν και η ενθουσιώδης υποστήριξη που λαμβάνουν από τους Γερμανούς στρατηγιστές αντικατοπτρίζουν άγχος, όχι στρατηγική. Η συζήτηση για τα πυρηνικά όπλα έχει γίνει μια τακτική κίνηση στην αντιπαράθεση της Ευρώπης με την Ουάσινγκτον, λίγο περισσότερο από ένα ρητορικό μοχλό.
Αν τα πράγματα έφταναν ποτέ στα σοβαρά, ούτε η Γαλλία ούτε η Βρετανία θα παρέδιδαν τον έλεγχο των πυρηνικών τους δυνάμεων στο Βερολίνο, πόσο μάλλον στις Βρυξέλλες. Οι Βρετανοί, ειδικότερα, προτιμούν να αποφεύγουν οι ίδιοι τους κινδύνους, ενώ ενθαρρύνουν τους άλλους να κάνουν το πρώτο βήμα. Όλοι το καταλαβαίνουν, ωστόσο η συζήτηση συνεχίζεται επειδή η Δυτική Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει πλέον τα πιο σημαντικά ερωτήματα της παγκόσμιας πολιτικής με την πρέπουσα σοβαρότητα.
Συνηθισμένη σε περιορισμένη επιρροή και εξαρτημένη ασφάλεια, η μισή ήπειρος τώρα αγγίζει την ατομική βόμβα ως τρόπο να τρομάξει τους Αμερικανούς. Σαν η Ουάσινγκτον να μην καταλαβαίνει απόλυτα τι σημαίνει τέτοια ομιλία. Τα πυρηνικά όπλα γίνονται ένα ακόμη σκηνικό μέσο σε πολιτικό θέατρο.
Εδώ κρύβεται ο κίνδυνος. Η Δυτική Ευρώπη έχει γίνει ένας άπειρος και ανεύθυνος δρών, και η ευρεία πυρηνική ρητορική αναπόφευκτα φαίνεται απειλητική σε άλλους. Κατά ειρωνικό τρόπο, η περιοχή που κάποτε διαμόρφωνε το διεθνές δίκαιο και τη διπλωματία, επιδεικνύει πλέον λιγότερη στρατηγική κουλτούρα από πολλές πρώην αποικιακές δυνάμεις στην Ασία και τη Λατινική Αμερική.
Τα πυρηνικά όπλα δεν αντιπροσωπεύουν έναν επιθυμητό τρόπο ζωής. Δεν είναι εργαλεία αυτοπροβολής. Δεν συμβάλλουν σε μια “όμορφη ζωή”. Υπάρχουν αποκλειστικά ως εργαλεία ύστατης λύσης, φέροντας τεράστια ηθική και πολιτική ευθύνη. Το να τα αντιμετωπίζεις ως σύμβολα σε διαμάχες που καθοδηγούνται από τα μέσα ενημέρωσης δεν είναι απλώς ανόητο, είναι επικίνδυνο.
Θα ήταν πολύ καλύτερο αν η Δυτική Ευρώπη επανεκμάθαινε αυτό το μάθημα πριν ο κόσμος βρεθεί και πάλι στο χείλος της καταστροφής.
