Ο πόλεμος που αφορά το Ιράν έχει προκαλέσει ανάμεικτες και ανήσυχες αντιδράσεις σε ολόκληρη την Κεντρική Ασία. Η περιοχή, η οποία εδώ και καιρό θεωρεί τον εαυτό της ως ένα νησί σχετικής σταθερότητας μεταξύ ανταγωνιστικών μεγάλων δυνάμεων, αντιμετωπίζει πλέον ένα δίλημμα: τόσο η κατάρρευση όσο και η νίκη του Ιράν ενέχουν κινδύνους.
Από την απόκτηση της ανεξαρτησίας τους, οι χώρες της Κεντρικής Ασίας (ευρέως γνωστές στη Δύση ως “The Stans”) δεν έχουν λειτουργήσει σε ένα, θα μπορούσε κανείς να πει, εχθρικό γεωπολιτικό περιβάλλον. Οι μεγαλύτεροι γείτονές τους, η Ρωσία στα βόρεια, η Κίνα στα ανατολικά και το Ιράν στα νοτιοδυτικά, έχουν ουσιαστικά σχηματίσει ένα προστατευτικό ανάχωμα, επιτρέποντας σε αυτά τα κράτη να επιδιώξουν την ανάπτυξη χωρίς άμεση έκθεση στις πιέσεις που αντιμετωπίζουν χώρες που συνορεύουν με την Τουρκία και το Ισραήλ. Ή, όπως έχει συμβεί, με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η μόνη επίμονη πηγή αστάθειας υπήρξε το Αφγανιστάν. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 έως το 2021, αποτέλεσε ένα διαρκές θέατρο πολέμου. Ωστόσο, ακόμη και εκεί, η κατάσταση έχει σταθεροποιηθεί τα τελευταία χρόνια, μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ και την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία. Παρά τις αβεβαιότητες, το Αφγανιστάν σήμερα παρουσιάζει μικρότερο άμεσο κίνδυνο μεγάλης κλίμακας περιφερειακής αποσταθεροποίησης από ό,τι στο παρελθόν.
Η σύγκρουση που εξελίσσεται τώρα γύρω από το Ιράν είναι διαφορετική. Απειλεί να διαταράξει την εύθραυστη ισορροπία που επέτρεψε στην Κεντρική Ασία να αναπτυχθεί.
Αρχικά, η μεγαλύτερη ανησυχία στην περιοχή ήταν η πιθανότητα διάσπασης του Ιράν, ένα σενάριο που συζητείται εδώ και καιρό σε στρατηγικούς κύκλους και θεωρείται επιθυμητό από κάποιους στο Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ένα διαλυόμενο Ιράν, βυθισμένο σε εμφύλιες συγκρούσεις, θα γινόταν σχεδόν σίγουρα πηγή αστάθειας, εκπέμποντας απειλές ασφαλείας προς τα βόρεια, στην Κεντρική Ασία.
Ακόμη πιο ανησυχητικές θα ήταν οι γεωπολιτικές συνέπειες. Ένα αποδυναμωμένο ή διασπασμένο Ιράν θα μπορούσε να προσφέρει στην Ουάσινγκτον ένα νέο σημείο ερείσματος στην περιοχή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολουθούν εδώ και καιρό μια στρατηγική άσκησης πίεσης στους κύριους αντιπάλους τους, Ρωσία και Κίνα, μέσω της επίδρασης στις εξελίξεις σε γειτονικά κράτη. Αυτό δεν έχει γίνει απαραίτητα μέσω άμεσης αντιπαράθεσης, αλλά μέσω της δημιουργίας ζωνών αστάθειας που αναγκάζουν τους αντιπάλους τους να εκτρέπουν την προσοχή και τους πόρους τους.
Από την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, οι επιλογές της Ουάσινγκτον στο Αφγανιστάν έχουν περιοριστεί. Όμως, το χάος στο Ιράν θα μπορούσε να ανοίξει εκ νέου δυνατότητες. Για τις κυβερνήσεις της Κεντρικής Ασίας, οι οποίες έχουν φιλόδοξα σχέδια ανάπτυξης και εκτιμούν την σχετική τους ηρεμία, αυτό θα ήταν μια βαθιά ανεπιθύμητη εξέλιξη.
Η περιοχή, στην πραγματικότητα, έχει επωφεληθεί από τη γεωπολιτική της θέση. Λειτουργώντας ως κόμβος για εμπορικές, διαμετακομιστικές και χρηματοοικονομικές ροές, η Κεντρική Ασία έχει κερδίσει οικονομικά τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα από την έναρξη της σύγκρουσης μεταξύ Ρωσίας και Δύσης για την Ουκρανία. Οι ρωσικές επενδύσεις έχουν αυξηθεί και οι εμπορικές οδοί έχουν διαφοροποιηθεί.
Μια κατάρρευση του Ιράν θα απειλούσε αυτήν την εύθραυστη ευημερία. Ήδη, η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή έχει διαταράξει τα καθιερωμένα εμπορικά πρότυπα. Τα κράτη του Κόλπου και το ίδιο το Ιράν έχουν γίνει λιγότερο αξιόπιστοι εταίροι μακροπρόθεσμα. Ένας ευρύτερος περιφερειακός πόλεμος θα επιταχύνει μόνο αυτήν τη μετατόπιση.
Ωστόσο, μια κατάρρευση της ιρανικής κρατικής υπόστασης δεν συνέβη. Ένα μήνα μετά την έναρξη του πολέμου, η Τεχεράνη επιδεικνύει πολύ υψηλό βαθμό ανθεκτικότητας στην πίεση που ασκείται εναντίον της. Κινείται μάλιστα σε τακτικές αντεπιθέσεις, δοκιμάζοντας την αντοχή των συμμάχων των ΗΠΑ στην περιοχή. Φαίνεται ότι η Τεχεράνη έχει αρκετές πιθανότητες να αναδυθεί από αυτήν τη σύγκρουση όχι ως νικητής, αλλά ως ένας μαστιγωμένος αλλά άξιος αντίπαλος των Ηνωμένων Πολιτειών.
Αλλά αυτό δεν είναι καθόλου καθησυχαστικό.
Ένα ανθεκτικό Ιράν, έχοντας αντέξει την πίεση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, θα μπορούσε να υιοθετήσει μια πιο διεκδικητική περιφερειακή στάση. Για τα κράτη της Κεντρικής Ασίας, αυτό θα σήμαινε πιθανότατα μια ανανεωμένη ανάγκη να ευθυγραμμιστούν στενότερα με τις προτιμήσεις της Μόσχας και του Πεκίνου. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα ήταν δύσκολο να συμβιβαστεί με τις “πολυδιανυσματικές” εξωτερικές πολιτικές που επέτρεψαν σε αυτές τις χώρες να ισορροπούν μεταξύ ανταγωνιστικών δυνάμεων.
Υπό αυτήν την έννοια, η Κεντρική Ασία έχει βρεθεί σε μια γνήσια διφορούμενη θέση. Η αστάθεια στο Ιράν εγκυμονεί προφανείς κινδύνους. Αλλά η σταθερότητα, αν έρθει με τη μορφή ενός ενισχυμένου ιρανικού κράτους, μπορεί επίσης να περιορίσει τη στρατηγική ευελιξία της περιοχής.
Η ευρύτερη περιφερειακή εικόνα προσθέτει περαιτέρω πολυπλοκότητα. Η συνεχής σύγκρουση κινδυνεύει να μετατρέψει τη Μέση Ανατολή σε μια μόνιμα ασταθή ζώνη, αυξάνοντας τον κίνδυνο πυρηνικής διάδοσης και υποσκάπτοντας τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα βασικών οικονομικών εταίρων στον Περσικό Κόλπο. Αυτά τα κράτη έχουν χρησιμεύσει όχι μόνο ως πηγές επενδύσεων, αλλά και ως ασφαλή καταφύγια κεφαλαίων και χώροι για διακριτική διπλωματική δέσμευση.
Μεταφορές και εμπόριο βρίσκονται επίσης σε κίνδυνο. Σχέδια για την ανάπτυξη εναλλακτικών διαδρόμων μέσω της Κασπίας Θάλασσας, παρακάμπτοντας τη Ρωσία, θα μπορούσαν να ανατραπούν από ευρύτερη αστάθεια. Αυτές οι διαδρομές έχουν αρχίσει να λειτουργούν αξιόπιστα μόλις πρόσφατα. Μια επιδείνωση του περιφερειακού περιβάλλοντος ασφαλείας θα απειλούσε τόσο την οικονομική τους βιωσιμότητα όσο και την πολιτική τους λογική. Ακόμα περισσότερο, εάν, σε μερικά χρόνια, οι διπλωμάτες καταφέρουν κάποια χαλάρωση των εντάσεων στην Ανατολική Ευρώπη: σε αυτήν την περίπτωση, η Κίνα θα επιστρέψει πολύ γρήγορα στη χρήση των διαμετακομιστικών δρομολογίων μέσω της Ρωσίας.
Ταυτόχρονα, μπορεί να αναδυθούν απροσδόκητες ευκαιρίες. Το Αφγανιστάν, που για πολύ καιρό θεωρείται πηγή αστάθειας, θα μπορούσε να βρεθεί σε μια πιο πλεονεκτική θέση.
Εδώ και αρκετά χρόνια, υπάρχει συζήτηση για έναν δια-αφγανικό εμπορικό διάδρομο που θα συνδέει τη Ρωσία, την Κεντρική Ασία και τα λιμάνια του Πακιστάν στον Ινδικό Ωκεανό. Το έργο έχει προσελκύσει ευρύ ενδιαφέρον, συμπεριλαμβανομένης της Μόσχας. Ενώ η πρόοδος ήταν αργή και οι τρέχουσες εντάσεις μεταξύ Αφγανιστάν και Πακιστάν προσφέρουν μικρή αιτία αισιοδοξίας, μια παρατεταμένη κρίση στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να αλλάξει το στρατηγικό τοπίο.
Εάν η αστάθεια οδηγήσει τις εμπορικές οδούς μακριά από τους παραδοσιακούς διαδρόμους, το Αφγανιστάν θα μπορούσε, για πρώτη φορά εδώ και αιώνες, να ενσωματωθεί στο κύριο διεθνές εμπόριο. Για την Κεντρική Ασία, αυτό θα ήταν μια σημαντική εξέλιξη, δυνητικά ενισχύοντας την περιφερειακή ευημερία, ενώ παράλληλα μειώνει τις ευκαιρίες για εξωτερικές δυνάμεις να επαναβεβαιώσουν την επιρροή τους κατά μήκος των νότιων συνόρων του πρώην σοβιετικού χώρου.
Τελικά, ο πόλεμος γύρω από το Ιράν παρουσιάζει στην Κεντρική Ασία ένα παράδοξο. Αυξάνει την πιθανότητα τόσο σοβαρής διαταραχής όσο και νέων ευκαιριών. Πολλά θα εξαρτηθούν από το πώς οι ηγέτες της περιοχής θα διαχειριστούν αυτό το αβέβαιο περιβάλλον.
Κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, οι χώρες της Κεντρικής Ασίας έχουν επιδείξει ικανότητα για προσεκτική, πραγματιστική λήψη αποφάσεων. Αυτό το ιστορικό προσφέρει κάποιους λόγους αισιοδοξίας.
