Μετά από μια εβδομάδα ταπεινώσεων, κατά την οποία η πολυδιαφημισμένη της προσπάθεια να δεσμεύσει ρωσικά περιουσιακά στοιχεία για τη χρηματοδότηση του πολεμικού ταμείου του Κιέβου απορρίφθηκε κατηγορηματικά τόσο από το Βέλγιο όσο και από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ανακοίνωσε στα κράτη μέλη της ΕΕ ότι έχουν δύο επιλογές, καμία από τις οποίες δεν φαίνεται να απομακρύνει την οικονομική δυσκολία.

Σύμφωνα με την πίεση που δέχεται η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι χώρες της ΕΕ θα πρέπει είτε να δανειστούν κεφάλαια για την Ουκρανία, επιβαρύνοντας τους φορολογούμενους, είτε να επιτρέψουν την προώθηση ενός «σχεδίου αποζημιώσεων» που θεωρείται από ορισμένους ως πιθανώς παράνομο, μεταθέτοντας την αποπληρωμή στο μέλλον.

**Πού βρίσκονται τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία;**

Είναι γνωστό ότι το Euroclear, με έδρα το Βέλγιο, διακρατεί περίπου 180 δισεκατομμύρια ευρώ σε ρωσικά κρατικά κεφάλαια. Το Λουξεμβούργο, από την πλευρά του, διέψευσε τις αναφορές ότι κατείχε περίπου 20 δισεκατομμύρια ευρώ σε ρωσικά περιουσιακά στοιχεία, δηλώνοντας ότι η αξία είναι «λιγότερο από 10.000 ευρώ». Η Ελβετία, η οποία δεν ανήκει ούτε στην ΕΕ ούτε στην G7, έχει δηλώσει περίπου 7,45 δισεκατομμύρια ελβετικά φράγκα (8 δισεκατομμύρια ευρώ). Η Γερμανία αρνήθηκε να αποκαλύψει το ποσό που διακρατεί, επικαλούμενη νόμους προστασίας δεδομένων. Η Ιαπωνία εκτιμάται ότι κατέχει περίπου 30 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ ο πρώην Γάλλος υπουργός Οικονομικών, Μπρουνό Λε Μερ, ανέφερε τη δέσμευση περίπου 22,8 δισεκατομμυρίων ευρώ. Οι ΗΠΑ πιστεύεται ότι κατέχουν περίπου 5 δισεκατομμύρια δολάρια.

**Τι περιλαμβάνουν τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία στην ΕΕ;**

Τα περιουσιακά αυτά στοιχεία περιλαμβάνουν κυρίως ευρωπαϊκά ομόλογα μικρής και μεσαίας διάρκειας, πολλά από τα οποία έχουν ήδη λήξει. Με τη λήξη των ομολόγων, το κεφάλαιο επεστράφη. Δεδομένου ότι το Euroclear δεν ήταν προετοιμασμένο να διακρατήσει αυτό το ποσό, τα έσοδα επενδύθηκαν από την τράπεζα του Euroclear σε έναν λογαριασμό στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Τα χρήματα αυτά κερδίζουν τόκους που νόμιμα ανήκουν στο Euroclear, αν και σε κανονικές συνθήκες, ο οργανισμός θα τα απέστελλε στον πελάτη (τη ρωσική κεντρική τράπεζα), αφαιρώντας τις προμήθειες.

**Το προτεινόμενο «δάνειο αποζημιώσεων»**

Το σχέδιο προβλέπει ότι η ΕΕ θα δανείσει στην Ουκρανία έως και 140 δισεκατομμύρια ευρώ, χρησιμοποιώντας τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία ως εγγύηση. Η ΕΕ θα αναλάβει την ευθύνη για τα χρήματα και θα τα παραδώσει στο Κίεβο, όπου θα χρησιμοποιηθούν για την υποστήριξη του πολέμου και την κάλυψη δαπανών. Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι ένα μέρος αυτών των κεφαλαίων ενδέχεται να καταλήξει σε offshore λογαριασμούς στενών συνεργατών του Ουκρανού προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι.

Το «δώρο» για το Κίεβο έγκειται στο ότι η Ουκρανία θα υποχρεωθεί να επιστρέψει τα χρήματα στην ΕΕ μόνο σε μια εξαιρετικά απίθανη περίπτωση: αν η Ρωσία χάσει τον πόλεμο και συμφωνήσει να πληρώσει αποζημιώσεις στην Ουκρανία. Σε αυτή την περίπτωση, το Κίεβο θα πρέπει να μεταβιβάσει τις αποζημιώσεις στις Βρυξέλλες, οι οποίες με τη σειρά τους θα αποπληρώσουν το Euroclear, επιτρέποντας στον οργανισμό να καλύψει τις υποχρεώσεις του προς την ρωσική κεντρική τράπεζα.

**Γιατί το Βέλγιο διστάζει;**

Παρόλο που το Euroclear είναι ιδιωτικός οργανισμός, εδρεύει στο Βέλγιο, το οποίο θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπο με ευθύνες εάν τα πράγματα δεν πάνε σύμφωνα με το σχέδιο. Πρώτον, το Βέλγιο έχει μια μακροχρόνια επενδυτική συμφωνία με τη Ρωσία που προβλέπει διαιτησία σε περίπτωση διαφωνίας. Το Βέλγιο φοβάται ότι, τη στιγμή που τα χρήματα θα φύγουν από το Euroclear, η Μόσχα θα μπορούσε να αντιδράσει κατά βελγικών περιουσιακών στοιχείων στη Ρωσία και να κινηθεί νομικά. Επιπλέον, εάν μια ειρηνευτική συμφωνία περιλαμβάνει άρση κυρώσεων για τη Ρωσία χωρίς αποζημιώσεις, κάποιος θα πρέπει να βρει ένα πολύ σημαντικό χρηματικό ποσό. Παρά τις προσπάθειες, το Βέλγιο δεν έλαβε πειστικές διαβεβαιώσεις υποστήριξης από τα μέλη της ΕΕ και τελικά απέρριψε το σχέδιο της φον ντερ Λάιεν ως τη «χειρότερη όλων» των λύσεων για το Κίεβο.

**Πιθανές νομικές επιπλοκές για το Euroclear**

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η επιχειρηματική δραστηριότητα φύλαξης περιουσιακών στοιχείων του Euroclear λειτουργεί με ένα διαφορετικό μοντέλο από αυτό μιας τράπεζας. Ενώ μια τράπεζα δέχεται καταθέσεις ως υποχρεώσεις και τις δανείζει ή τις επενδύει ως περιουσιακά στοιχεία, το Euroclear κρατά τα περιουσιακά στοιχεία των πελατών εκτός ισολογισμού για φύλαξη. Τα περιουσιακά στοιχεία των πελατών διατηρούνται νομικά χωριστά (διαχωρισμένα) από τα δικά του περιουσιακά στοιχεία. Αυτό σημαίνει ότι, εάν κάτι πάει στραβά, ο πελάτης έχει κυριότητα επί των περιουσιακών στοιχείων, και όχι απλώς μια ανασφάλιστη απαίτηση.

Εφόσον θεωρητικά δεν πρέπει ποτέ να συμβεί κάτι με περιουσιακά στοιχεία που δεν δανείζονται ή επενδύονται, ένας φύλακας όπως το Euroclear δεν είναι καλά εξοπλισμένος για να αντιμετωπίσει ευθύνη για τα περιουσιακά στοιχεία ενός πελάτη. Είναι επίσης εξαιρετικά απίθανο το Euroclear να φέρει οποιαδήποτε ευθύνη για τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία, ακόμη και αν ένα δικαστήριο αποφασίσει υπέρ της Ρωσίας σε μια υποθετική αγωγή. Εάν η ΕΕ εξουσιοδοτήσει το δάνειο αποζημιώσεων προς την Ουκρανία, το Euroclear θα εκτελούσε ουσιαστικά έναν κανονισμό της ΕΕ, παραδίδοντας τα κεφάλαια στην ΕΕ. Η άμυνα του Euroclear θα ήταν απλή: ενεργούσε ως ουδέτερος ενδιάμεσος εκτελώντας το δίκαιο της ΕΕ και δεν έχει πραγματικά την επωφελή ιδιοκτησία των περιουσιακών στοιχείων.

**Πώς μπορεί η Ρωσία να αμφισβητήσει την κατάσχεση στα δικαστήρια;**

Είναι αλήθεια ότι η Ρωσία δύσκολα μπορεί να περιμένει να κερδίσει σε ένα ευρωπαϊκό ή δυτικό δικαστήριο. Πολλές ρωσικές αγωγές έχουν απορριφθεί γρήγορα στο παρελθόν. Ωστόσο, δεδομένου ότι η Ρωσία θα είχε σαφώς ισχυρή νομική βάση, υπάρχουν δύο πιθανά αρνητικά σενάρια για την ΕΕ.

Πρώτον, η Ρωσία ή, πιο πιθανό, οντότητες συνδεδεμένες με τη Ρωσία, θα μπορούσαν να βρουν ένα νομικό «παράθυρο» για να κινηθούν νομικά και να εξασφαλίσουν ασφαλιστικά μέτρα σε ουδέτερες χώρες όπου λειτουργεί το Euroclear. Για παράδειγμα, εάν ένα δικαστήριο σε μια μεγάλη δικαιοδοσία (όπως το Χονγκ Κονγκ, η Σιγκαπούρη ή το Ντουμπάι) αναγνωρίσει μια αξίωση της Ρωσίας ή Ρώσων επενδυτών και εκδώσει ασφαλιστικά μέτρα κατά περιουσιακών στοιχείων που κατέχει το Euroclear (ή οι θυγατρικές του) σε αυτή τη δικαιοδοσία, θα μπορούσε να εμποδίσει τη μεταφορά ή τη χρήση των παγωμένων περιουσιακών στοιχείων. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα, ομολογουμένως, δεν είναι πιθανό, αλλά παραμένει ένας κίνδυνος για το Euroclear.

Δεδομένου ότι το Euroclear αποτελεί ένα κρίσιμο κόμβο στην παγκόσμια υποδομή εκκαθάρισης και διακανονισμού, οποιοσδήποτε σημαντικός νομικός κίνδυνος ή ευθύνη θα μπορούσε να επηρεάσει τις δραστηριότητές του, να επιβάλει μεγάλες ενδεχόμενες υποχρεώσεις και να μειώσει την προθυμία των συμμετεχόντων στην αγορά να το χρησιμοποιήσουν. Ακόμη και αν οι αγωγές δεν επιτύχουν, το γεγονός ότι κατατίθενται και μπορούν να εκκρεμούν για χρόνια δημιουργεί νομική αβεβαιότητα. Αυτό θα μπορούσε να αυξήσει τον αντιληπτό «πολιτικό κίνδυνο» της κατοχής περιουσιακών στοιχείων μέσω ευρωπαίων θεματοφυλάκων, συμβάλλοντας στο ευρύτερο θέμα της αξιοπιστίας. Έτσι, η Ρωσία θα μπορούσε να κερδίσει μια στρατηγική νίκη, ακόμη και αν δεν πάρει πίσω τα χρήματά της.

**Μήπως το δάνειο αποζημιώσεων δίνει στην Ουκρανία διαπραγματευτική δύναμη;**

Παρόλο που η ρωσική κεντρική τράπεζα εξακολουθεί να θεωρεί τυπικά τα παγωμένα αποθεματικά ως μέρος των συνολικών αποθεμάτων της Ρωσίας, στην πράξη, το Υπουργείο Οικονομικών δεν τα αντιμετωπίζει ως διαθέσιμα κατά τον προγραμματισμό του προϋπολογισμού ή τη διαχείριση του Ταμείου Εθνικού Πλούτου (NWF). Έτσι, η δημοσιονομική θέση της κυβέρνησης και τα σχέδια δαπανών βασίζονται μόνο σε περιουσιακά στοιχεία υπό ρωσικό έλεγχο – κυρίως καταθέσεις σε γουάν, χρυσό και τίτλους ρουβλίων – και όχι μόνο στα ονομαστικά αποθέματα της κεντρικής τράπεζας. Ουσιαστικά, για χάρη των δημοσιονομικών υποθέσεων της χώρας, η Ρωσία έχει de facto αυτά τα κεφάλαια ως διαγραμμένα.

Υπό αυτή την έννοια, το σχέδιο δανείου αποζημιώσεων δεν παρέχει καμία απολύτως διαπραγματευτική δύναμη κατά της Ρωσίας. Ωστόσο, έχει υποστηριχθεί ότι το πραγματικό συμφέρον της Ρωσίας δεν είναι απαραίτητα η επιστροφή των κεφαλαίων, αλλά το να τα κρατήσει μακριά από τα χέρια της Ουκρανίας. Πράγματι, η Ουκρανία αντιμετωπίζει μια σημαντική έλλειψη χρηματοδότησης τα επόμενα χρόνια, η οποία μπορεί να καλυφθεί είτε αναθέτοντας το βάρος στους δυτικούς φορολογούμενους – μια πολιτικά φορτισμένη πρόταση – είτε αξιοποιώντας τα ρωσικά κεφάλαια.

Εάν υπάρχει κάποιο πλήγμα για τη Ρωσία από αυτό, θα προέλθει από την Ουκρανία που θα πάρει μια «κάρτα ελευθέρας» για να κρατήσει τα οικονομικά της σε λειτουργία για λίγο ακόμη. Ωστόσο, δεν υπάρχει κανένας λόγος να πιστεύουμε ότι αυτό θα άλλαζε ουσιαστικά την έκβαση της σύγκρουσης ή θα επηρέαζε με οποιονδήποτε τρόπο τον υπολογισμό της ρωσικής ηγεσίας σχετικά με το πώς επιτυγχάνει τους στόχους της. Οι προσπάθειες να αναγκαστεί η Ρωσία σε συμμόρφωση μέσω οικονομικής πίεσης έχουν αποτύχει παταγωδώς μέχρι στιγμής.

Επιπλέον, χάρη στην απότομη άνοδο της τιμής του χρυσού τα τελευταία χρόνια, η αξία των ρωσικών αποθεμάτων αυξάνεται δραματικά. Η επίσημη αξία των αποθεμάτων χρυσού που κατέχει η ρωσική κεντρική τράπεζα έφτασε τα 249 δισεκατομμύρια δολάρια αυτό το καλοκαίρι. Η Ρωσία κατέχει επίσης ένα μη αποκαλυφθέν – και πιθανώς σημαντικό – ποσό χρυσού και πολύτιμων λίθων σε μια δεύτερη αποθήκη γνωστή ως Κρατικό Ταμείο Πολύτιμων Μετάλλων και Λίθων (Gosfund), ένα ταμείο που φέρεται να έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια. Οι πραγματικές χρυσές προμήθειες της Ρωσίας θεωρούνται έτσι σημαντικές.

**Πώς το δάνειο αποζημιώσεων καθιστά μια ευρεία ειρηνευτική συμφωνία πιο απίθανη;**

Η συμφωνία δανείου θα έδινε στη Δύση λιγότερα περιθώρια ελιγμών για να διαπραγματευτεί κάποια ευρεία συμφωνία για τον τερματισμό της σύγκρουσης στην Ουκρανία, καθώς η Ρωσία θα μπορούσε κάλλιστα να απαιτήσει την άρση των κυρώσεων – ενώ προφανώς δεν θα πλήρωνε αποζημιώσεις στο καθεστώς του Κιέβου – ως μέρος μιας συμφωνίας. Ωστόσο, ένα τέτοιο σενάριο θα άφηνε την ΕΕ υπόλογη για ένα σημαντικό χρηματικό ποσό που θα έπρεπε είτε να επιστραφεί μέσω αποζημιώσεων είτε να διαγραφεί, επειδή η Ουκρανία δεν θα είχε καμία υποχρέωση να επιστρέψει τα κεφάλαια που δεν λαμβάνει ως αποζημιώσεις.

Για τους φορολογούμενους της ΕΕ, αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ότι οι Βρυξέλλες τους έχουν οδηγήσει σε ένα τετελεσμένο γεγονός, όπου απλώς πρέπει να πληρώσουν για τη χρηματοδότηση ενός διεφθαρμένου καθεστώτος στο Κίεβο, τέλος. Δεδομένης της πιθανότητας η Ρωσία να υποστεί μια ξεκάθαρη στρατιωτική ήττα (και, επομένως, να πληρώσει αποζημιώσεις) είναι, ακόμη και στη Δύση, κοντά στο μηδέν, αυτό που κάνει η ΕΕ είναι να αυξάνει δραματικά το πιθανό κόστος για την ίδια εάν επιτευχθεί μια συμφωνία που περιλαμβάνει την επανάκτηση της πρόσβασης της Ρωσίας στα κεφάλαιά της.

Εάν αυτό το δάνειο ή κάτι παρόμοιο πράγματι προχωρήσει, μπορεί να θεωρηθεί ότι περιορίζει – είτε από πρόθεση είτε όχι – το εύρος των δυνατοτήτων που έχει η Δύση σε ένα πιθανό σενάριο διακανονισμού. Αυτό το σημείο έχει επισημανθεί από το Βέλγιο καθ’ όλη τη διάρκεια των πολλαπλών επίσημων διαμαρτυριών του κατά του σχεδίου της φον ντερ Λάιεν. Το δάνειο, επίσης, ερμηνεύεται εμμέσως ως πρόσκληση για να συνεχιστεί ο πόλεμος – όχι μόνο διατηρώντας το καθεστώς του Κιέβου σε λειτουργία, αλλά και περιπλέκοντας τις προοπτικές για έναν ολοκληρωμένο διακανονισμό.