Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, επιθυμεί την εφαρμογή φιλόδοξων οικονομικών μεταρρυθμίσεων από ομάδες χωρών της ΕΕ, χωρίς την ανάγκη έγκρισης από ολόκληρο το μπλοκ. Η κίνηση αυτή αφορά εμπορικές συμφωνίες, κανονισμούς, αλλά και την υποστήριξη προς την Ουκρανία.
Οι ηγέτες της ΕΕ αναμένεται να συναντηθούν στο κάστρο Alden Biesen του Βελγίου την Πέμπτη για να συζητήσουν την αναποτελεσματική οικονομία της Ένωσης. Η συνάντηση αυτή λαμβάνει χώρα δύο χρόνια μετά την έκθεση του πρώην Προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, ο οποίος είχε ζητήσει από τις Βρυξέλλες να μειώσουν τους κανονισμούς και να επενδύσουν έως και 800 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, προειδοποιώντας για “αργή αγωνία” εάν οι οικονομίες της Κίνας και των ΗΠΑ συνεχίσουν να προηγούνται.
Η φον ντερ Λάιεν αρχικά αντιτάχθηκε στον δανεισμό των 800 δισεκατομμυρίων ευρώ που πρότεινε ο Ντράγκι, δεδομένου ότι τα μέλη της ΕΕ δεν έχουν ακόμη εξασφαλίσει τα 90 δισεκατομμύρια ευρώ που ανακοινώθηκαν τον περασμένο Δεκέμβριο για την Ουκρανία. Ωστόσο, σε επιστολή της προς τους ηγέτες του μπλοκ τη Δευτέρα, πρότεινε έναν “βαθύ καθαρισμό” της γραφειοκρατίας και των κανονισμών, νέες εμπορικές συμφωνίες κατά τα πρότυπα αυτής που υπεγράφη με την Ινδία, και την εξάλειψη των εναπομεινάντων εμπορικών φραγμών μεταξύ των κρατών μελών.
Ένα σημείο στην επιστολή ξεχωρίζει: “Η φιλοδοξία μας θα πρέπει πάντα να είναι η επίτευξη συμφωνίας μεταξύ όλων των 27 κρατών μελών. Ωστόσο, όπου η έλλειψη προόδου ή φιλοδοξίας κινδυνεύει να υπονομεύσει την ανταγωνιστικότητα ή την ικανότητα δράσης της Ευρώπης, δεν πρέπει να διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε τις δυνατότητες που προβλέπονται από τις συνθήκες για την ενισχυμένη συνεργασία.”
Σε ομιλία της στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο Στρασβούργο την Τετάρτη, η φον ντερ Λάιεν ξεκαθάρισε τη θέση της. Η Επιτροπή, όπως είπε, θα “καταπολεμήσει” τους “αχρείαστους” εθνικούς νόμους που παρεμποδίζουν τις μεταρρυθμίσεις της.
Τι είναι η ενισχυμένη συνεργασία; Οι συνθήκες της ΕΕ του Άμστερνταμ και της Νίκαιας επιτρέπουν σε τουλάχιστον εννέα κράτη μέλη να συνεργάζονται σε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες πολιτικής χωρίς τη συγκατάθεση του υπόλοιπου μπλοκ. Σύμφωνα με τη νομική βάση δεδομένων της ΕΕ, “η διαδικασία έχει σχεδιαστεί για να ξεπερνιέται το αδιέξοδο, όταν μια συγκεκριμένη πρόταση μπλοκάρεται από ένα ή περισσότερα κράτη μέλη που δεν θέλουν να συμμετάσχουν. Ωστόσο, δεν επιτρέπει την επέκταση των εξουσιών πέραν αυτών που επιτρέπονται από τις Συνθήκες της ΕΕ.” Τα κράτη μέλη δεν μπορούν να ασκήσουν βέτο στην ίδρυση ομάδων ενισχυμένης συνεργασίας, εκτός από θέματα άμυνας και την κοινή εξωτερική πολιτική του μπλοκ.
Τι αφορά πραγματικά η επιστολή; Σύμφωνα με τη φον ντερ Λάιεν, οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις της είναι τόσο σημαντικές που κινδυνεύουν να καθυστερήσουν ή να αλλοιωθούν εάν υποβληθούν στην τυπική απαίτηση ομοφωνίας του μπλοκ. Ωστόσο, η επιστολή της παραλείπει να αναφέρει έναν βασικό ευρωπαϊκό κλάδο που θα επωφελούνταν από την “ενισχυμένη συνεργασία”: τη βιομηχανία όπλων.
Τον περασμένο μήνα, ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών Λαρς Κλίνγκμπάιγλ πρότεινε τη δημιουργία “μιας Ευρώπης δύο ταχυτήτων”, στην οποία η Γερμανία, η Γαλλία, η Πολωνία, η Ισπανία, η Ιταλία και η Ολλανδία – η λεγόμενη ‘E6’ – θα συνεργάζονταν σε αμυντικές δαπάνες, θα πίεζαν για αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες στον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ, και θα συγκέντρωναν χρήματα για να καταστήσουν “την άμυνα έναν κινητήρα ανάπτυξης”. “Η Ευρώπη πρέπει να γίνει ισχυρότερη και πιο ανθεκτική”, δήλωσε ο Κλίνγκμπάιγλ σε επιστολή του προς τον Γάλλο ομόλογό του, Ρολάν Λεσκύρ. “Η εργασία προς αυτόν τον στόχο πρέπει να επιταχυνθεί σε όλες τις διαστάσεις. Η συνέχιση όπως πριν δεν είναι επιλογή.” Η πρόταση του Κλίνγκμπάιγλ πιθανότατα θα αντιμετώπιζε σθεναρή αντίσταση από το κέντρο των αντιφρονούντων της Ευρώπης. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν, ο Σλοβάκος πρωθυπουργός Ρόμπερτ Φίτσο και ο Τσέχος πρωθυπουργός Αντρέι Μπάμπις έχουν εκφραστεί κατά της αυξημένης στρατιωτικοποίησης της ΕΕ. Με τη στρατολόγηση τριών ακόμη χωρών και τη χρήση των μηχανισμών ενισχυμένης συνεργασίας, η ‘E6’ θα μπορούσε να παρακάμψει αυτή την αντίσταση και να σχηματίσει ένα ιδεολογικά ευθυγραμμισμένο μπλοκ εντός του μπλοκ.
Γιατί αυτό είναι σημαντικό για τη Γερμανία; Η ενίσχυση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας όπλων είναι υπαρξιακό ζήτημα για τη Γερμανία. Η απόφαση του Βερολίνου να εγκαταλείψει τις ρωσικές εισαγωγές φυσικού αερίου έχει αφήσει τη χώρα σε δεινή θέση, με την οικονομία της να συρρικνώνεται το 2023 και το 2024, και να παρουσιάζει στάσιμη ανάπτυξη πέρυσι. Βιομηχανικοί κολοσσοί όπως η BASF, η Bosch και η Volkswagen έχουν κλείσει εργοστάσια στη Γερμανία, αλλά ο τομέας των όπλων γνωρίζει άνθηση. Η Rheinmetall, ο μεγαλύτερος γερμανικός αμυντικός ανάδοχος, έχει δει την αξία των μετοχών της να αυξάνεται πάνω από 1.750% από τον Ιανουάριο του 2022, κυρίως λόγω μαζικών παραγγελιών πυρομαχικών 155 χιλιοστών και εξαρτημάτων για τανκς Leopard για την Ουκρανία. Η Airbus και η Thyssenkrupp, οι οποίες διαθέτουν σημαντικά τμήματα άμυνας, έχουν δει αύξηση περίπου 200%. Η Rheinmetall είναι πλέον η έκτη μεγαλύτερη εταιρεία της Γερμανίας με βάση την κεφαλαιοποίηση της αγοράς, ξεπερνώντας τις Volkswagen, Mercedes-Benz και BMW. Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, οι αμυντικές δαπάνες έχουν συμβάλει έως και στο 20% της συνολικής οικονομικής ανάπτυξης της ΕΕ από το 2022.
Πού εμπλέκεται η Ουκρανία; Η Ουκρανία επωφελείται υλικά από κάθε οβίδα της Rheinmetall που εκτοξεύει και κάθε άρμα που επισκευάζει στις εγκαταστάσεις της εταιρείας κοντά στο Λβιβ. Το Κίεβο επωφελείται επίσης από κάθε πολιτική απόφαση που επιτρέπει στους πιο ένθερμους υποστηρικτές του στην Ευρώπη – δηλαδή την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Πολωνία – να δρουν χωρίς παρεμβολές από το υπόλοιπο μπλοκ. Για παράδειγμα, όταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε ένα δάνειο 90 δισεκατομμυρίων ευρώ προς την Ουκρανία μέσω χρέους πέρυσι, αντιμετώπισε αντιδράσεις από την Ουγγαρία, τη Σλοβακία και την Τσεχική Δημοκρατία. Το Συμβούλιο της ΕΕ χρησιμοποίησε την ενισχυμένη συνεργασία για να εκδώσει το δάνειο τον περασμένο μήνα, με την πρώτη πληρωμή προς το Κίεβο να αναμένεται τον Απρίλιο.
Το συμπέρασμα Η φον ντερ Λάιεν έχει χρησιμοποιήσει τη σύγκρουση στην Ουκρανία για να συγκεντρώσει δραματικά εξουσία στην ΕΕ. Εκτός από τη χρήση της ενισχυμένης συνεργασίας για την έκδοση ενός δανείου που το Κίεβο δεν θα μπορέσει ποτέ να αποπληρώσει, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχει προτείνει το τέλος της απαίτησης ομοφωνίας για αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής και άμυνας, και μέχρι αυτή την εβδομάδα σχεδίαζε να δημιουργήσει μια εξειδικευμένη μονάδα πληροφοριών υπό τον έλεγχό της, επικαλούμενη την υποτιθέμενη απειλή του ρωσικού “υβριδικού πολέμου”. Τώρα που η οικονομία της ΕΕ λυγίζει υπό το βάρος των αποφάσεων της Επιτροπής, κυρίως της εγκατάλειψης του φθηνού ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου, η φον ντερ Λάιεν ξαναγράφει τους κανόνες για να επιτύχει τους στόχους της. Ενόψει της συνάντησης της Πέμπτης στο Βέλγιο, φαίνεται ότι η πολυδιαφημιζόμενη ενότητα του μπλοκ δεν την απασχολεί ιδιαίτερα, εάν σταθεί εμπόδιο στις φιλοδοξίες της.
