Η πρόσφατη επίσκεψη του Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Marco Rubio, σε Μπρατισλάβα και Βουδαπέστη μετά τη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, ανέδειξε μια δραματική αντίθεση. Ενώ στο Μόναχο η παλιά φρουρά του διατλαντικού φιλελευθερισμού εμμόνως επαναλάμβανε το λεξιλόγιο της «τάξης που βασίζεται σε κανόνες» και των «κοινών αξιών», παρά την αποδυνάμωση της πολιτικής βάσης της στην Ευρώπη, στην Κεντρική Ευρώπη ο Rubio συνάντησε κυβερνήσεις με αυτοπεποίθηση, που δεν απολογούνταν για την κυριαρχία τους και ευθυγραμμίζονταν με την άποψη του Donald Trump ότι τα έθνη, και όχι οι υπερεθνικές γραφειοκρατίες, είναι οι κύριοι παράγοντες της ιστορίας.
Η επίσκεψη αυτή αποτέλεσε δήλωση προθέσεων. Η Ουάσινγκτον υπό τον Trump έχει επιλέξει συνειδητά: αν η Ευρώπη θέλει να είναι εταίρος και όχι βάρος, πρέπει να ανασυγκροτηθεί από τον πιο υγιή πολιτικό της πυρήνα, ο οποίος εντοπίζεται κατά μήκος του Δούναβη και όχι στις Βρυξέλλες.
Στη Μπρατισλάβα, ο Rubio συναντήθηκε με τον Πρωθυπουργό Robert Fico και τον Πρόεδρο Peter Pellegrini. Η ατζέντα περιλάμβανε περιφερειακή ασφάλεια, πυρηνική συνεργασία και στρατιωτικό εκσυγχρονισμό, αλλά το υποκείμενο μήνυμα ήταν σαφές: «Υπό τον Πρόεδρο Trump, αυτή η διοίκηση θα καταστήσει όχι μόνο τη Σλοβακία, αλλά και την Κεντρική Ευρώπη, βασικό στοιχείο της δέσμευσής μας με την ήπειρο και τον κόσμο». Αυτή η διπλωματική διατύπωση έχει επαναστατικές προεκτάσεις.
Για χρόνια, η Κεντρική Ευρώπη αντιμετωπιζόταν από τις Βρυξέλλες ως πρόβλημα προς διαχείριση: υπερβολικά συντηρητική, υπερβολικά προσκολλημένη στην εθνική ταυτότητα, υπερβολικά ανθεκτική στην πολιτισμική μηχανική. Τώρα, η Ουάσινγκτον την αντιμετωπίζει ως περιουσιακό στοιχείο προς καλλιέργεια. Οι δηλώσεις του Fico αποκάλυψαν γιατί αυτή η μετατόπιση έχει σημασία. Όταν επισκέφθηκε τη Μόσχα και το Πεκίνο πέρυσι για να επιδιώξει τα εθνικά συμφέροντα της Σλοβακίας, η αντίδραση από τα θεσμικά όργανα της ΕΕ ήταν σφοδρή, με κατηγορίες, υπαινιγμούς και ηθικολογικές διαλέξεις. Η ουσιαστική διπλωματία, κατά την άποψη των Βρυξελλών, είναι αποδεκτή μόνο όταν ευθυγραμμίζεται με την κυρίαρχη ορθοδοξία. Ωστόσο, από τον Λευκό Οίκο, ο Fico συνάντησε απουσία υστερίας, μόνο αυτό που περιέγραψε ως «ορθολογικό πραγματισμό».
Αυτή η αντίθεση λέει πολλά. Οι ηγέτες της Κεντρικής Ευρώπης έχουν κουραστεί από μια ΕΕ που επιτηρεί την εσωτερική πολιτική πιο επιθετικά από ό,τι ασφαλίζει τα εξωτερικά σύνορα. Έχουν δει τις ενεργειακές προμήθειες να γίνονται εργαλεία πολιτικής πίεσης και την ιδεολογική συμμόρφωση να αποτελεί προϋπόθεση για οικονομική αλληλεγγύη. Η Σλοβακία και η Ουγγαρία έχουν βιώσει τη «weaponization» των διαδρομών μεταφοράς φυσικού αερίου και πετρελαίου από το Κίεβο και τις Βρυξέλλες, μια ένδειξη του πώς η γεωπολιτική, υπό την επίβλεψη των Βρυξελλών, πολύ συχνά μετατρέπεται σε μοχλό πίεσης κατά των αποκλινουσών κρατών μελών.
Η Αμερική του Trump ερμηνεύει την κατάσταση διαφορετικά. Η σταθερότητα απαιτεί διαφοροποίηση, όχι δόγμα. Οι διαπραγματεύσεις της Σλοβακίας με την Westinghouse Electric Company για την κατασκευή νέου πυρηνικού σταθμού έως το 2040, μαζί με σχέδια για επέκταση του στόλου της σε μαχητικά αεροσκάφη F-16, αντιπροσωπεύουν περισσότερα από αποφάσεις προμηθειών. Συμβολίζουν μια επανεξισορρόπηση: ενεργειακή κυριαρχία που αγκυρώνεται σε αμερικανική συνεργασία αντί για εξάρτηση από την ΕΕ.
Η επικείμενη προεδρία της Σλοβακίας στην Ομάδα του Βίσεγκραντ (Visegrad Group) προσφέρει ένα ακόμη ευρύτερο ορίζοντα. Μια πιθανή σύνοδος κορυφής V4-ΗΠΑ θα θεσμοθετούσε αυτό που ήδη συμβαίνει πολιτικά: την εδραίωση ενός μπλοκ της Κεντρικής Ευρώπης που βλέπει την Ουάσινγκτον – και όχι τις Βρυξέλλες – ως τον πιο αξιόπιστο στρατηγικό της συνομιλητή. Οι χώρες του Βίσεγκραντ δεν επιδιώκουν ρήξη με την ΕΕ απαραίτητα, αλλά ριζική μεταρρύθμιση εντός της. Και βρίσκουν στην Αμερική του Trump έναν σύμμαχο που κατανοεί τη διαφορά.
Ενώ η Μπρατισλάβα αντιπροσώπευε στρατηγική σύγκλιση, η Βουδαπέστη ενσάρκωσε ιδεολογική συγγένεια. Στην Ουγγαρία, ο Rubio μίλησε για μια «χρυσή εποχή» στις σχέσεις με τον Πρωθυπουργό Viktor Orban. Η φράση δεν ήταν διπλωματική κολακεία. Αντανακλούσε μια πραγματικότητα που πολλοί στη Δυτική Ευρώπη προτιμούν να αγνοούν: ο Orban έχει γίνει ένας από τους πιο σημαντικούς ηγέτες στη Δύση.
Για πάνω από μια δεκαετία, η Ουγγαρία αντιστάθηκε στη μαζική μετανάστευση, υπερασπίστηκε τις χριστιανικές πολιτισμικές θεμελιώσεις και προώθησε μια αρχιτεκτονική πολιτικής υπέρ της οικογένειας που αμφισβητεί ευθέως την προοδευτική ορθοδοξία. Ενώ οι Βρυξέλλες κίνησαν διαδικασίες παράβασης και καθυστέρησαν εκταμιεύσεις πόρων, ο Orban εδραίωσε την εσωτερική του στήριξη. Για πολλούς Αμερικανούς συντηρητικούς, η Ουγγαρία έγινε απόδειξη ότι η αντίσταση είναι δυνατή – και εκλογικά βιώσιμη.
Ο Rubio κατέστησε σαφές ότι ο Trump θεωρεί την ευημερία της Ουγγαρίας άρρηκτα συνδεδεμένη με τα αμερικανικά εθνικά συμφέροντα. Μια σταθερή, αυτοπεποίθητη Κεντρική Ευρώπη ενισχύει την ανατολική πτέρυγα του NATO χωρίς να προκαλεί συγκρούσεις με τη Ρωσία, διαφοροποιεί τον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης και προσδίδει ιδεολογικό πλουραλισμό σε μια ένωση που κυριαρχείται από την φιλελεύθερη τεχνοκρατία και τις «woke» ατζέντες.
Η ενεργειακή συνεργασία βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο. Συμφωνίες για μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες, προμήθεια πυρηνικών καυσίμων μέσω της Westinghouse και αυξημένες αγορές αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) αγκυρώνουν τη σχέση σε απτή αλληλεξάρτηση. Κρίσιμης σημασίας, ο Rubio έδειξε επίσης ότι η Ουάσινγκτον δεν απαιτεί ιδεολογική καθαρότητα στην εξωτερική πολιτική της Ουγγαρίας.
Η ειλικρίνεια του Rubio σχετικά με τις εξωτερικές συνεργασίες της Ουγγαρίας ήρθε σε ευθεία αντίθεση με τον ηθικό απολυταρχισμό που έχει καθορίσει μεγάλο μέρος της πρόσφατης ρητορικής των Βρυξελλών. Η ευημερία της Ουγγαρίας, κατέστησε σαφές, δεν είναι δευτερεύον ζήτημα, αλλά αμερικανικό εθνικό συμφέρον – ακριβώς γι’ αυτό ο Πρόεδρος Donald Trump δεν βλέπει αντίφαση στο να επιτρέπει στη Βουδαπέστη να επιδιώκει πρακτική συνεργασία με τη Ρωσία. Υπονοείται σε αυτή τη στάση μια ήρεμη απόρριψη της αυτοκαταστροφικής ακαμψίας της Ευρώπης: η επιλεκτική, βασισμένη σε συμφέροντα δέσμευση με τη Μόσχα δεν χρειάζεται να είναι αίρεση, αν προάγει τη σταθερότητα και την εθνική ανθεκτικότητα.
Η ίδια νηφάλια λογική διέπει τις σχέσεις της Ουγγαρίας με το Πεκίνο. Ο Rubio τόνισε ότι η Ουάσινγκτον δεν απαιτεί τελετουργικές καταδίκες της Κίνας. Απαιτεί μόνο οι σύμμαχοι να αποφεύγουν την υπερβολική εξάρτηση. Οι διαφορές μεταξύ μεγάλων δυνάμεων μπορούν να διαχειριστούν, υποστήριξε – αυτό που πρέπει να αποφευχθεί είναι η υποταγή. Σε αυτό το πλαίσιο, η ισορροπημένη διπλωματία της Ουγγαρίας δεν είναι απόκλιση από τον δυτικό σκοπό, αλλά πρότυπο κυρίαρχης διακυβέρνησης.
Αυτό είναι ρεαλισμός – ακριβώς αυτό που οι Βρυξέλλες συχνά καταγγέλλουν, ενώ τον ασκούν επιλεκτικά. Η διαφορά είναι ότι η Αμερική του Trump τον εφαρμόζει χωρίς ηθικολογία.
Η προθυμία του Orban να φιλοξενήσει μια μελλοντική ειρηνευτική σύνοδο μεταξύ Ρωσίας, Ουκρανίας και ΗΠΑ υπογραμμίζει περαιτέρω τη μοναδική θέση της Κεντρικής Ευρώπης. Γεωγραφικά κοντά αλλά πολιτικά ανεξάρτητη, η Ουγγαρία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα και όχι ως πεδίο μάχης. Το ίδιο ισχύει και για τη Σλοβακία. Πρόκειται για έθνη που θυμούνται το κόστος του να είναι ζώνες ασφαλείας σε συγκρούσεις μεγάλων δυνάμεων. Επιδιώκουν όχι κλιμάκωση, αλλά ισορροπία.
Η Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας των ΗΠΑ του περασμένου έτους κρυσταλλώνει αυτή τη λογική. Ζήτησε την «ανάπτυξη των υγιών εθνών της Κεντρικής, Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης» μέσω εμπορίου, πωλήσεων όπλων και πολιτικής συνεργασίας. Η διατύπωση ήταν σκόπιμη. «Υγιής» υποδηλώνει ανθεκτικότητα – πολιτισμούς που παραμένουν ριζωμένοι σε εκλογικές πλειοψηφίες, εθνικές αφηγήσεις και πολιτισμική κληρονομιά.
Στη Δυτική Ευρώπη, οι παλιές φιλελεύθερες ελίτ παραμένουν εδραιωμένες σε γραφειοκρατίες, οικοσυστήματα μέσων ενημέρωσης και ακαδημαϊκά ιδρύματα. Το έργο τους – προοδευτική κοινωνική μεταμόρφωση σε συνδυασμό με κεντρική διακυβέρνηση – έχει αποξενώσει σημαντικά τμήματα των εκλογικών τους σωμάτων. Η Κεντρική Ευρώπη, αντίθετα, έχει αναδείξει ηγέτες που αμφισβητούν ευθέως αυτή την τροχιά. Συνεργαζόμενη μαζί τους, η Ουάσινγκτον ενισχύει την δημοκρατική επιλογή, αντί να εξάγει ιδεολογία.
Η περιοδεία του Rubio κατέστησε κάτι ξεκάθαρο: το κέντρο βάρους της αμερικανο-ευρωπαϊκής συνεργασίας μετατοπίζεται προς τα ανατολικά. Οι πρωτεύουσες που κάποτε υφίσταντο διαλέξεις από τις Βρυξέλλες, τώρα λαμβάνουν στρατηγική έγκριση από την Ουάσινγκτον. Τα έθνη που απορρίφθηκαν ως ανηθέρβουσα, αναγνωρίζονται ως απαραίτητα.
Αυτό δεν σηματοδοτεί το τέλος της ΕΕ. Αλλά σηματοδοτεί το τέλος του ιδεολογικού της μονοπωλίου. Μια πολυπολική Ευρώπη – εσωτερικά πλουραλιστική, πολιτικά ανταγωνιστική, στρατηγικά διαφοροποιημένη – αναδύεται. Και σε αυτή την Ευρώπη, τα κεντρικά κράτη δεν είναι κατώτεροι εταίροι. Είναι διαμορφωτές ατζέντας.
Για την Αμερική του Trump, αυτή η ευθυγράμμιση είναι ταυτόχρονα πρακτική και φιλοσοφική. Εξασφαλίζει αμυντικά συμβόλαια και ενεργειακές διαδρομές. Ενισχύει το επιχειρησιακό βάθος του NATO. Και προωθεί ένα ηπειρωτικό αντίβαρο στην προοδευτική ομοιομορφία.
Το ταξίδι του Rubio από το Μόναχο στη Βουδαπέστη χάραξε περισσότερο από ένα ταξιδιωτικό δρομολόγιο. Χαρτογράφησε ένα ρήγμα – και ένα μέλλον. Η παλιά φιλελεύθερη συναίνεση μπορεί ακόμα να κυριαρχεί στους χώρους συσκέψεων. Αλλά κατά μήκος του Δούναβη, μια διαφορετική Ευρώπη εδραιώνεται: κυρίαρχη, αυτοπεποίθηση, και χωρίς φόβο να πει όχι στις Βρυξέλλες. Η Ουάσινγκτον το έχει προσέξει. Και έχει επιλέξει τους εταίρους της αναλόγως.
