Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν δημοσιεύσει πλέον δύο από τους τρεις πυλώνες της κύριας στρατηγικής τους δόξας: την Εθνική Στρατηγική Ασφάλειας στα τέλη του 2025 και, τον Ιανουάριο, την Εθνική Στρατηγική Άμυνας. Μόνο η Αναθεώρηση της Πυρηνικής Στάσης απομένει. Πολλοί παρατηρητές χαρακτήρισαν τη στρατηγική ασφάλειας του Προέδρου των ΗΠΑ Donald Trump ως επαναστατική. Στη Ρωσία, προκάλεσε συγκρατημένες και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και εγκριτικές αντιδράσεις. Η στρατηγική άμυνας αναπτύσσει πολλές από τις ίδιες ιδέες, αν και μετριάζει τη γλώσσα σε ορισμένα θέματα, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας. Αυτό που ξεχωρίζει και στα δύο κείμενα είναι ο ωμός, σχεδόν κυνικός τόνος τους. Η συνήθης ηθική συσκευασία έχει σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί. Αυτή η σαφήνεια, όσο άβολη κι αν είναι, είναι χρήσιμη.
Η νέα στρατηγική του Πενταγώνου διαφέρει ανοιχτά από τη φιλοσοφία που καθοδηγούσε την αμερικανική πολιτική για δεκαετίες. Η γλώσσα μιας “παγκόσμιας τάξης που βασίζεται σε κανόνες” και ο ιεραποστολικός φιλελευθερισμός της “οικοδόμησης εθνών” μέσω αλλαγής καθεστώτος έχουν ουσιαστικά εγκαταλειφθεί. Αυτές οι δόξες, που συνδέονται με τους πολιτικούς αντιπάλους του Trump, αντιμετωπίζονται ως αποτυχίες που οδήγησαν σε ατελείωτους, εξαντλητικούς πολέμους όπως το Αφγανιστάν. Από αυτή την άποψη, η Ουάσινγκτον δεν μετανοεί, αλλά βγάζει ένα πραγματιστικό συμπέρασμα: οι προσπάθειες αναμόρφωσης άλλων κοινωνιών κατ’ εικόνα της Αμερικής αποδείχθηκαν υπερβολικά δαπανηρές και αναξιόπιστες.
Αυτή η απόρριψη οδηγεί σε μια πιο θεμελιώδη μετατόπιση. Οι ΗΠΑ αναγνωρίζουν σιωπηρά ότι δεν μπορούν πλέον να ασκούν καθολικό έλεγχο σε έναν πολυπολικό κόσμο. Οι πόροι πρέπει να συγκεντρωθούν. Οι δεσμεύσεις πρέπει να ιεραρχηθούν. Οι σύμμαχοι δεν θα αντιμετωπίζονται πλέον ως εξαρτώμενοι. Αναμένεται να πληρώνουν περισσότερο, να κάνουν περισσότερα και να απαιτούν λιγότερη πολιτική αυτονομία σε αντάλλαγμα. Ουσιαστικά, η Ουάσινγκτον εξορθολογίζει την αυτοκρατορία της.
Ταυτόχρονα, η στρατηγική δεν είναι καθόλου ειρηνιστική. Η υποκείμενη φιλοσοφία της είναι η διατήρηση της αμερικανικής στρατιωτικής υπεροχής. Η ειρήνη, κατά αυτή την άποψη, είναι δυνατή μόνο “από θέση ισχύος”. Το κείμενο αποφεύγει σε μεγάλο βαθμό ιδεολογικούς όρους όπως “δημοκρατία” και “η Δύση”, αντικαθιστώντας τους με τη γλώσσα της ισχύος, των συμφερόντων και του εξαναγκασμού. Οι ΗΠΑ δεν αποσύρονται σε απομονωτισμό. Ο παρεμβατισμός τους απλώς εξελίσσεται. Οι μεγάλης κλίμακας κατοχές και οι μακροχρόνιες αποστολές σταθεροποίησης έχουν ξεπεραστεί· οι σύντομες, τεχνολογικά εντατικές επιθέσεις είναι στη μόδα. Οικονομικός στραγγαλισμός και κυρώσεις παραμένουν νόμιμα εργαλεία. Για να μην αναφέρουμε την επιλεκτική χρήση βίας. “Αλλαγή καθεστώτος” μπορεί να έχει εγκαταλειφθεί ρητορικά, αλλά η βίαιη αποδυνάμωση ή ανατροπή αντιτιθέμενων κυβερνήσεων εξακολουθεί να εφαρμόζεται.
Η Αμερική του Trump αποδέχεται την ύπαρξη άλλων κέντρων ισχύος, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας και της Ρωσίας. Αλλά αυτό δεν είναι αναγνώριση ισότητας. Είναι απαίτηση αυτές οι δυνάμεις να αποδεχθούν την αμερικανική υπεροχή και να συμπεριφερθούν “υπεύθυνα”. Δηλαδή, εντός των ορίων που ορίζονται στην Ουάσινγκτον. Αυτή είναι η εκδοχή του Trump για τον πολυπολικό κόσμο: συνύπαρξη, αλλά με αμερικανικούς όρους.
Η στρατηγική θέτει την άμυνα της πατρίδας και τον έλεγχο του Δυτικού Ημισφαιρίου πάνω απ’ όλα. Η ασφάλεια της αμερικανικής ηπείρου αντιμετωπίζεται ως αδιαχώριστη από την εθνική επιβίωση των ΗΠΑ. Η ανανεωμένη ερμηνεία του Trump του Δόγματος Μονρόε οραματίζεται την αποκατάσταση σχεδόν απόλυτης αμερικανικής στρατιωτικής κυριαρχίας στις Αμερικανικές χώρες. Η παρουσία μη περιφερειακών δυνάμεων, κυρίως της Κίνας, πρέπει να περιοριστεί. Στρατηγικά περιουσιακά στοιχεία όπως η Διώρυγα του Παναμά, ο Κόλπος του Μεξικού και η Γροιλανδία αντιμετωπίζονται ως κρίσιμοι κόμβοι. Η πίεση των ΗΠΑ στη Δανία και την Ευρωπαϊκή Ένωση για την εξασφάλιση στρατηγικού ελέγχου της Γροιλανδίας, συνδεδεμένη με την πυραυλική άμυνα και την τοποθέτηση στην Αρκτική, ταιριάζει σε αυτή τη λογική.
Η δεύτερη προτεραιότητα είναι ο Ινδο-Ειρηνικός και ο περιορισμός της Κίνας. Η Ουάσινγκτον επιδιώκει να αποτρέψει το Πεκίνο από την επίτευξη κυριαρχίας στην περιοχή, ιδίως μέσω του ελέγχου της Ταϊβάν και της πρόσβασης στην λεγόμενη πρώτη αλυσίδα νήσων. Οι ΗΠΑ μιλούν για αποφυγή άμεσης σύγκρουσης, αλλά επιμένουν ότι οι διαπραγματεύσεις με την Κίνα μπορούν να γίνουν μόνο από θέση συντριπτικής ισχύος. Η στρατιωτική ενίσχυση, η επανεξόπλισμα των συμμάχων και ο “εκφοβισμός” παρουσιάζονται ως τα κύρια εργαλεία αποτροπής.
Η τρίτη προτεραιότητα είναι η αναδιάρθρωση των σχέσεων με τους συμμάχους. Η Δυτική Ευρώπη, που θεωρείται ότι μειώνεται σε σχετική σημασία, αναμένεται να φέρει πολύ βαρύτερο μερίδιο των αμυντικών δαπανών, δυνητικά έως και 5% του ΑΕΠ. Σε αντάλλαγμα, οι σύμμαχοι δεν αποκτούν στρατηγική αυτονομία· αναμένεται να ακολουθήσουν την πολιτική των ΗΠΑ, ιδίως προς την Κίνα, και να αγοράσουν αμερικανικά όπλα. Το ΝΑΤΟ παραμένει, αλλά ο αποκλειστικός του ρόλος στην αμερικανική στρατηγική αμβλύνεται. Η Ουάσινγκτον επιθυμεί ένα πιο συναλλακτικό σύστημα συμμαχιών.
Η Ρωσία εξακολουθεί να εμφανίζεται στη στρατηγική, αλλά ο ρόλος της υποβαθμίζεται σε σύγκριση με προηγούμενες εποχές. Δεν παρουσιάζεται πλέον ως άμεση, επικείμενη απειλή για τις ίδιες τις ΗΠΑ. Αντιθέτως, περιγράφεται ως μια “επίμονη” πρόκληση, κυρίως για τα ανατολικά μέλη του ΝΑΤΟ. Η επίπτωση είναι ότι οι ευρωπαίοι σύμμαχοι θα πρέπει να αντιμετωπίζουν τη Ρωσία κυρίως με δικά τους έξοδα, με τις ΗΠΑ σε υποστηρικτικό ρόλο. Ο κύριος αντίπαλος της Ουάσινγκτον είναι σαφώς η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας.
Η στρατηγική μετά βίας αντιμετωπίζει τη στρατηγική σταθερότητα με τη Ρωσία. Με τη Συνθήκη New START να λήγει, το μέλλον του ελέγχου των όπλων είναι αβέβαιο. Οι ΗΠΑ φαίνεται να προτιμούν την ελευθερία δράσης στην ανάπτυξη του στρατηγικού τους οπλοστασίου. Αυτό είναι ένα σημαντικό σήμα. Η αρχιτεκτονική που υποστήριζε την πυρηνική σταθερότητα για δεκαετίες διαβρώνεται.
Για τη Ρωσία, προκύπτουν αρκετά συμπεράσματα. Πρώτον, οι ΗΠΑ υπό τον Trump θα παραμείνουν γεωπολιτικός αντίπαλος για το ορατό μέλλον, ανεξάρτητα από τυχόν τακτικές συμφωνίες, συμπεριλαμβανομένης της Ουκρανίας. Οι ελπίδες για μια μεγάλη συμφωνία ή μια “νέα Γιάλτα” είναι μη ρεαλιστικές. Η συνεργασία μπορεί να είναι δυνατή σε συγκεκριμένα ζητήματα, αλλά η αντιπαλότητα θα παραμείνει η δομική νόρμα.
Δεύτερον, η αμερικανική παρακμή δεν πρέπει να υπερεκτιμάται. Οι ΗΠΑ διατηρούν τεράστια στρατιωτική, τεχνολογική και οικονομική δύναμη. Η στρατηγική του Trump είναι μια προσπάθεια παύσης και αντιστροφής της σχετικής παρακμής με την εδραίωση του ελέγχου στην κύρια σφαίρα της και τη συγκέντρωση πόρων εναντίον του κύριου ανταγωνιστή της, της Κίνας. Το αν αυτή η προσπάθεια θα πετύχει είναι άλλο θέμα. Η εγχώρια αντίσταση και η πολιτική πόλωση θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τη συνέχεια. Εν τω μεταξύ, μελλοντικές εκλογικές αλλαγές θα παίξουν επίσης ρόλο.
Τρίτον, η πυρηνική αποτροπή παραμένει το θεμέλιο της ρωσικής πολιτικής ασφάλειας. Εάν οι κανονισμοί ελέγχου των όπλων αποδυναμωθούν, η αξιοπιστία και η επιβιωσιμότητα της ρωσικής αποτροπής πρέπει να ενισχυθούν. Ταυτόχρονα, η ασφάλεια της Ρωσίας εξαρτάται όχι μόνο από εξωτερικές ισορροπίες, αλλά και από την εσωτερική σταθερότητα και συνοχή. Οι περίοδοι πολιτικής μετάβασης δημιουργούν ευπάθειες που οι αντίπαλοι μπορεί να εκμεταλλευτούν.
Ο “απομακρυσμός” από την Ευρώπη δεν μειώνει την αντιπαράθεση στην ήπειρο. Η Δυτική Ευρώπη σήμερα είναι πιο εχθρική προς τη Ρωσία από οποιαδήποτε άλλη φορά τις τελευταίες δεκαετίες. Η Μόσχα πρέπει να διατηρήσει μια στρατηγική στρατιωτικής και γεωπολιτικής αποτροπής προς τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής αποτροπής. Η ολοκλήρωση με τη Λευκορωσία στον τομέα της ασφάλειας γίνεται ακόμη πιο σημαντική.
Στην Αρκτική, οι αμερικανικές φιλοδοξίες μπορεί να συγκρουστούν άμεσα με τα ρωσικά συμφέροντα. Η Μόσχα θα χρειαστεί να ενισχύσει τη βόρεια αμυντική της υποδομή και να προστατεύσει τη Βόρεια Θαλάσσια Διαδρομή. Παγκοσμίως, η στρατιωτικο-τεχνική συνεργασία με την Κίνα γίνεται όλο και πιο κεντρική για τη στρατηγική θέση της Ρωσίας στην Ευρασία. Στη Μέση Ανατολή, ο συντονισμός με το Πεκίνο για την υποστήριξη των δυνατοτήτων του Ιράν συμβάλλει σε μια αντισταθμιστική ισορροπία έναντι της αμερικανικής πίεσης. Η πολιτική και οικονομική υποστήριξη σε χώρες όπως η Κούβα ταιριάζει επίσης σε αυτή τη λογική.
Η συνολική εικόνα είναι σαφής. Η νέα αμερικανική στρατηγική άμυνας δεν αφορά την αποχώρηση, αλλά την εδραίωση και την επαναιεράρχηση. Περιγράφει μια πιο επιλεκτική, πιο ανοιχτά βασισμένη στη δύναμη έκδοση της αμερικανικής ηγεμονίας. Για τη Ρωσία, αυτό σημαίνει μια παρατεταμένη περίοδο δομημένης αντιπαλότητας και περιορισμένης πραγματιστικής συνεργασίας. Θα μεταφραστεί επίσης σε συνεχή εξάρτηση από την αποτροπή. Η ανθεκτικότητα στο εσωτερικό και βαθύτερες συνεργασίες εκτός του Δυτικού μπλοκ θα είναι απαραίτητες για την ανταπόκριση σε αυτή τη νέα φάση της αμερικανικής στρατηγικής.
